FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BASHKÁRE,~T f. vet. sh. 1. Mbetje bujashkash, shkopinjsh etj. I mblodhi bashkaret.
2. Të fshira, plehra.

BLÓKËRA,~T f. vet. sh. Kashtë e imët që mbetet pas shirjes, lëmishte; të fshira. Blokëra thekre. Bëri blokëra. Fshiu blokërat.
✱Sin.: lëmishte, mbeturina, të fshira, plehra, rrozga, bërllok, zhibla, bazhgare, të lëna, kalmuqe, lumare, rezhdë, llosh, zhumile, hulinë, bublishtë, shushull.

BËRLLÓK,~U m. 1. Mbeturina të copëzuara imët nga kashta e grurit pas shirjes; byk, bërlutë, hulina. Bërlloku i lëmit. Mbledh bërllokun.
2. Copëza të holla, lëmishte, plehra; fundërri. Bërllok duhani. Bërlloku i fasuleve. Bërlloku i fshesës. Bërllok prej shelgu. Mblodhi bërllokun.
3. fig. Papastërti, ndyrësi. E pastruan nga bërlloku.
✱Sin.: byk, bërlutë, hulina, bëzhdile, lëmishte, blokëra, të fshira, plehra, fundërri, bazhgare, zhumile, brashnjë, të lëna, rezhdë, xhavrra, rrozga, zhibla.
♦ U bë bërllok. 1. (dikush a diçka) U bë copë-copë dikush a diçka, u copëtua, u dërrmua; u prish krejt diçka, u shkatërrua; u bë bërsi; u bë patështinë krahin. 2. (dikush) shih u bë tapë (dikush). E bëri bërllok (dikë a diçka) 1. E bëri copë-copë dikë a diçka, e copëtoi, e dërrmoi; e prishi krejt diçka, e shkatërroi; e bëri bërsi; e bëri patështinë krahin. 2. (diçka) E përzjeu a e ngatërroi keq diçka; e prishi; e bëri llum; e bëri çorbë. Ka mbetur bërllok (diçka) është keq një punë a diçka tjetër, nuk është zgjidhur, nuk interesohet kush për ta bërë; është lënë në mes të rrugës.

BËZHDÍL/Ë,~A f. kryes. sh. ~A, ~AT 1. Copëza të imëta, që mblidhen me fshesë; të fshira, plehra, lëmishte. Bëzhdilat e dhomës (e oborrit). Grumbull bëzhdilash. Fshij bëzhdilat. I ra një bëzhdilë në sy. Bëzhdilat i hodhën në thes. Si syri edhe nderi s’durojnë bëzhdila. (fj. u.).
2. Barëra të këqija, kryesisht në arat e mbjella; barishte, barna. E mbuluan grurin bëzhdilat. Ka zënë misri bëzhdila. Harr bëzhdilat.
✱Sin.: të fshira, plehra, lëmishte, blokëra, bërllok, bazhgare, zhumile, hulinë, bublishtë, kalmuqe.

FSHÍRË (i, e) mb. 1. Që është fshirë a pastruar me fshesë, me furçë, me leckë etj. Shtëpi e fshirë. Kishte rroba të fshira.
2. Që është fshirë me peshqir ose me ndonjë rrobë të thatë, pasi është larë a është lagur (për trupin, duart etj.). Fytyrë e fshirë.

LIMBÓ,~JA_I f. 1. Hapësirë e izoluar në kompjuter ku ruhen të dhënat e fshira.
2. Vend ose gjendje e ndërmjetme ose kalimtare.

LËMÍSHT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Copë e vogël dhe e hollë nga degët e drurëve ose nga kashta e bimëve, shkarpë e hollë, krande, karthje; byku i imët i kashtës së drithërave, që veçohet në lëmë nga kokrrat. Lëmishte të thata. Lëmishte zjarri. I hyri në sy një lëmishte. S’mbahet zjarri me lëmishte. (fj. u.).
2. sh. Mbeturinat e ndryshme të hedhura andej-këtej nëpër dhomë a nëpër oborr, të fshirat; bëzhdile, plehra. Lëmishtet e dhomës (e oborrit). Mblodhi (hoqi, pastroi) lëmishtet.
3. Korije me ahe të rinj.
✱Sin.: shkarpa, lumak, krande, karthje, krënde, bazhgare, rrozga, xhavrra, blokëra, byk, rezhda, mbeturina, fshesurina, bimël, bëzhdile, bërllok, të fshira, brashnja, çepka, plehra, grimcë, thërrmijë, zhibël.

MURÁL,~I m. sh. ~E, ~ET Vepër arti e bërë direkt në mur (vizatim, pikturë, afresk, mbishkrim, gdhendje). Muralet ishin të fshira përgjysmë.

PÉT/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Shtresë e hollë brumi në trajtë të rrumbullakët, që është hapur e është holluar me petës për të bërë byrek etj. Petë të pjekura. Petët e byrekut (e bakllavasë, e lakrorit). Byrek (qumështor) me petë. Hollojnë (bëjnë) petë. Shtrojnë petët në tepsi. Lyejnë petët me gjalpë (me vaj). Mos i ngri petën, se i bie era. (fj. u.).
2. bised. Lakror a byrek i përgatitur me shtresa të tilla të holla brumi, ndërmjet të cilave zakonisht hidhet një gatesë; petanik. Petë të fshira (gat.).
3. Brumë i gatuar me vezë etj., që hollohet, pritet rripa-rripa dhe lihet të thahet, ose që thahet në diell pa u prerë e pastaj copëzohet për t’u përdorur si makaronat; petarishte, jufka. Petët e dimrit. Petë me gjalpë. Pulë me petë. Bëri ca petë.
4. Shtresë e hollë e rrasike e diçkaje; fletë a pllakë e hollë guri, metali etj. Petë guri. Petë akulli. Teli bëhet petë. Petë bakri (argjendi, ari).
5. Një copë guri e hollë në trajtë të rrumbullakët ose copë tjegulle, që e përdorin fëmijët kur luajnë petash; gur petashuq. Luaj me peta luaj petash.
6. bised. Ajka e qumështit. Ka vënë petë qumështi.
7. Peshqir që mban një burrë në qafë.
✱Sin.: cipë, petanik, petarishte, rrasë, pllakë, paftë, shapetë, paftë, ajkë, dërrasë, plloçë, petkë, droqe, lakror, byrek, jufkë, bixhë, petëz, rreshpe, fletë, rrasik, i shtypur, petashuq, i zbrazët.
♦ Barkun petë e shpatullat (shpinën) drejt (dikush) edhe pse është në varfëri, edhe pse është i pangrënë, prapëseprapë është krenar e i panënshtruar. M’u bë barku petë kam uri të madhe; kam shumë kohë pa ngrënë; m’u bë barku gropë; m’u bë barku dërrasë; m’u ngjit barku pas shpine (me kurrizin); m’u tha barku. U bë petë. 1. (diçka). U shtyp fare; u sheshua. 2. (dikush). U dobësua shumë, u tret e u hollua; u bë dërrasë. 3. (dikush). U shtri rrafsh me tokën që të mos duket; u bë rrafsh me tokën. E bëri petë. 1. (dikë a diçka). E shtypi fare; e sheshoi; e bëri pelte. 2. (diçka). E shtriu rrafsh me tokën që të mos duket; e bëri rrafsh me tokën. 3. (dikë). E rrahu shumë, e shqepi, e zhdëpi; e bëri peshk; ia zbuti kurrizin (dikujt); ia bëri kurrizin më të butë se barkun (dikujt); e bëri lëkurë (për në lëkurë). S’i dredh dot ato petë (dikush) nuk është i aftë për të bërë një punë të caktuar, s’i bën dot ballë asaj pune; s’i ha dot ato kothere; s’ka këllqe (kërçikë); nuk ia rrok (nuk ia kap) pëllëmba (dikujt). Ia hoqi petën lakrorit (byrekut) (dikush) e zbuloi diçka të fshehtë, tregoi si është e vërteta; ia zbuloi krejt të fshehtat dikujt, foli haptas e ia nxori të metat para të gjithëve; ia nxori lakrat në shesh (dikujt); ia hoqi vellon nuses. I ka plasur (i ka dalë) peta (*cipa) (e ballit) (dikujt). S’e tëholl dot petën (dikush) shih s’i dredh dot ato petë (dikush).

PLEH,~U m. sh. ~RA, ~RAT 1. Bajga e kakërdhi kafshësh shtëpiake a glasa shpendësh, të mbledhura në një vend ose gjethe e barishte të tjera të kalbëzuara, që hidhen në tokat e punuara për t’i ushqyer. Pleh deleje (dhie, lope). Pleh pulash (derrash). Gropa e plehut. Grumbull (pirg) plehu. Pleh humusor. Pleh stalle. Pleh organik (natyror) pleh kafshësh a shpendësh. Shtresë plehu. U hodhi pleh. Hedhin plehun në arë. Pleh gjethesh. Pleh i gjelbër pleh bimësh të gjelbra që, duke u përmbysur në arë, kalben në tokë. Pleh i lëngshëm (i lëngëzuar) ujët e hollë të kafshëve dhe lëngu i plehut të stallës. Pleh shpendësh glasat e shpendëve. Pleh pylli gjethe e mbeturina të kalbura drush. Dy kokoshë mbi një kapicë plehu nuk qëndrojnë. (fj. u.).
2. Lëndë kimike e tretshme, që prodhohet nga përpunimi i mineraleve të ndryshme dhe përdoret për të rritur pjellorinë e tokës. Pleh kimik (mineral) pleh artificial që përmban zakonisht kripëra të azotit, të fosforit e të potasit.
3. kryes. sh. Të fshirat, lëmishtet, bëzhdilat; mbeturina të ndryshme që flaken jashtë, hedhurina. Kosh (kazan) plehrash. Fshij (flak) plehrat.
4. Vend a mjedis i fëlliqur; ndyrësi. Ka jetuar në pleh.
5. fig. Njeri i keq e i urryer për shoqërinë, fundërrinë e shoqërisë, ndyrësirë. Kërpudhë plehu njeri i keq, fundërrinë e shoqërisë. Iku ai pleh. Ç’e do atë pleh!
6. fig. Diçka e keqe, pa vlerë, e padobishme. I kam dëgjuar dhe herë këto plehrat e tua!
7. përd. mb. I vrarë, i dërrmuar. I kam shpatullat pleh. Iu bë këmba pleh.
8. përd. mb. Shumë i lodhur. U bënë pleh nga rruga.
9. si ndajf. Shumë (me disa mbiemra). Pleh i zi (i zi pleh). Pleh i rëndë (i rëndë pleh).
✱Sin.: handrak, lagush, të fshira, të mbetura, mbeturina, lëmishte, bëzhdila, bërllok, hedhurina, llosh, bazhgare, papastërti, zhumile, gërdham, shushulla, qymsyre, ndyrësi, bajga, kakërdhi, kalbësira, brashnja, fëlliqësirë, fëlliqësi, kalmuq, batakçi, fundërrinë, rrëmbythje, prozh, i vrarë, i dërrmuar, i lodhur, i rraskapitur.
♦ Jam bërë pleh jam lodhur shumë, u këputa nga punët, jam rraskapitur; më dhemb gjithë trupi nga lodhja. Ishte bërë pleh i zi (dikush) ishte shumë i dëshpëruar e i vrarë; ishte i dërrmuar shpirtërisht (nga një fatkeqësi etj.); e ka zemrën plagë; e ka zemrën pleh. E bëri pleh (dikë) e rrahu fort, e dërrmoi, e nxiu duke e rrahur. *Flori në pleh (në baltë). *Gjel (këndes, kaposh) majë plehut (në plehë). E hodhi në *kosh (në koshin e plehrave) mospërf. Hedh pleh në shkëmb (dikush) merret me një punë të kotë, humb kohën kot duke bërë diçka që s’jep fryte; mundohet kot për diçka a flet kot e nuk e dëgjon njeri; e hedh farën në shkëmb; prashit (mih) në ujë; e hedh farën në ujë. E kam zemrën (shpirtin) pleh jam shumë i dëshpëruar e i vrarë; jam i dërrmuar shpirtërisht; e kam zemrën plagë. *Kosh plehrash keq.

PLÚHUR,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Dhe i tharë a çdo lëndë tjetër e ngurtë, e thërrmuar imët si hi. Pluhur bore. Pluhur i imët (i hollë, i dendur). Pluhur metali (plumbi). Shtjellë (re, vorbull) pluhuri. Ishte bërë me pluhur. E mbuloi pluhuri. Shkund (heq, pastroj, marr, fshij) pluhurin. Zhgërryhet në pluhur. Ra në pluhur. Pluhur rëre (guri, shkumësi). I vdekuri nuk çon pluhur. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje pluhurash: Pluhur abraziv (metal.) Pluhur vullkanik pluhur që formohet nga ngurtësimi i cirkave të llavës së vullkanit. Pluhur kozmik pluhur i hapësirës ndëryjore a ndërplanetare, që shkëputet nga yjet ose nga planetët. Pluhur radioaktiv. Pluhur magnetik. Pluhur saldimi.
3. kryes. sh. bised. Thërrmija dheu, qime e të fshira që zënë orenditë, dhomat etj.; lëmishte, bëzhdile. Pluhurat e shtëpisë. Thithës pluhurash. Heq (fshij) pluhurat.
4. Lëndë e veçantë me origjinë bimore, shtazore ose minerale, e shtypur a e bluar si miell, që përdoret si bar, për të gatuar, për të larë etj. Pluhur i thjeshtë pluhur që përmban vetëm një lëndë. Pluhur i përbërë pluhur që përmban disa lëndë. Pluhur salepi (çokollate).
5. fig. Diçka e keqe që të pengon, të bën të humbasësh gjallërinë, të mban në një gjendje plogështie etj. Pluhuri i harresës. E ka mbuluar pluhuri. E shkundi pluhurin.
✱Sin.: toz, pudër, miell, tym, lëmyshk, hi, dhe, hedhë, miellazë, limurinë, tallash.
♦ Bëhem *baltë e pluhur. U bë *hi (e pluhur) (diçka). U bë pluhur e hi (diçka) u copëtua në grimca të vogla, u thërrmua; u prish, u rrënua; u dogj a u shkatërrua krejt; u bë hi e pluhur; u bë shkrumb e hi; u bë gur e hi; u bë thëngjill. E bëri *baltë e pluhur (dikë a diçka). E bëri *hi e pluhur (diçka). E bëri pluhur e hi (diçka) e copëtoi në grimca të vogla, e thërrmoi; e prishi, e rrënoi; e dogji a e shkatërroi fare; e bëri hi e pluhur; e bëri shkrumb e hi; e bëri baltë e pluhur. Nuk i çon kujt pluhur (dikush) është i urtë dhe nuk sjell ngatërresa e shqetësime për të tjerët, nuk përzihet e nuk hap telashe; nuk turbullon ujë; ka engjëllin në bark; është si buka e verës. I hodhi pluhur faqes (dikujt) e bëri me turp, e turpëroi, e njollosi; i vuri njollë; i nxiu faqen. I hodhi pluhur syve (dikujt) e gënjeu, e mashtroi duke ia paraqitur diçka ndryshe a duke e bërë që të mos e shohë qartë; i hodhi hi syve. I heq (i shkund) pluhurin (diçkaje) e nxjerr nga harresa, e kujtoj a e përmend; nis ta përdor pasi është lënë mënjanë një kohë të gjatë. (Humbi) si pluhuri në erë. 1. (dikush). U zhduk pa lënë asnjë gjurmë a shenjë, nuk duket më gjëkundi; (humbi) pa nam e pa nishan. 2. (diçka). Shkoi kot, nuk i hyri në punë askujt; shkoi (humbi) si sëpata pa bisht. Nuk mban pluhur mbi supe (në vesh) (dikush) nuk lejon ta njollosin a ta turpërojnë, nuk duron dyshime për faje a për gabime të tjetërkujt; nuk e pranon një faj a një gabim që s’e ka bërë, e lan veten; preket shumë shpejt, nuk duron fyerje. I ngrihet (i çohet) pluhuri prapa (dikujt) për të flasin kudo që të vejë, merren shumë me të (zakonisht kur flasin keq); e përflasin. E shkëmbeu *hiçin me pluhur (dikush). E ka zënë (e ka mbuluar) pluhuri (diçka) është harruar fare, nuk e kujton më njeri; ka një kohë të gjatë që nuk përdoret.

RIKUPER/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Rifitoj diçka që kam humbur; restauroj. Rikuperoj forcat. Rikuperuan shëndetin. Rikuperoj kohën e humbur. Rikuperoj të dhënat e fshira aksidentalisht nga kompjuteri.

SHÚSHULL,~A f. kryes. sh. ~A, ~AT 1. Shkarpurina që nxjerrin ujërat në breg; tallash zdrukthi, ashkla drush, bujashka. Mblodhi ca shushulla. Mbushi një thes me shushulla. E ndezi zjarrin me shushulla. E ka shushull në sy nuk e sheh dot.
2. Bëzhdile, plehra, të fshira. Kishin rënë shushulla në qumësht.
3. fig., keq. Pjesa e fundit dhe e pavlerë e shoqërisë, pleh. Ata janë shushulla.

SKUPÍRA,~T f. kryes. sh., bised. Të fshira, bëzhdile. I mblodhën skupirat. Gruaja i hoqi skupirat nga toka.