FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFÍSH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Fletë letre e shtypur ose e ilustruar shpesh në format të madh që ngjitet në një vend të dukshëm e ku shkruhet njoftimi për një shfaqje, për një film, për një ndeshje sportive etj. ose për të reklamuar diçka si ngjarje kulturore, produkte ose mesazhe të ndryshme publike etj.; pllakat. Afishet e filmave. Afishet e teatrit. Ngjit (vë) një afishe. Afishe marketingu.

AGNOSTICÍZ/ËM,~MI m., filoz. 1. Mendimi dhe pretendimi se bota e njëmendtë nuk mund të njihet dhe se nuk ka të vërtetë absolute.
2. Drejtim filozofik idealist e pozitivist i formuar në shekullin XIX, që mohon mundësinë e njohjes së botës objektive dhe të ligjeve të zhvillimit të saj; qëndrimi se ekzistenca ose mosekzistenca e zotit dhe e hyjnive të tjera, e dukurive edhe e shfaqjeve shpirtërore, sipas njohjeve aktuale, nuk mund të vërtetohen në mënyrë empirike. Agnosticizëm pozitivist (idealist). Rryma agnosticizmit. Format e agnosticizmit. Agnosticizëm fetar. Agnosticizëm i fortë (i butë).

AGNOSTÍK/Ë,~A f., filoz. Dije që studion agnosticizmin si drejtim, si rrymë, si mësim, historikun e paraqitjes, format, llojet, metodat, themeluesit dhe pasuesit e saj.

ALKAÍK,~E mb., poet. Që i ka të bëjë me Alkaeon, poet lirik grek; që shprehet në strofa katërvargëshe me skemë të rreptë, ritmike dhe metrike. Stili alkaik. Format alkaike në odat e Horacit. Strofa alkaike.

ALOMÓRF,~I m. sh. ~E, ~ET 1. gjuh. Forma konkrete në një kontekst ligjërimore me të cilën del një morfemë. Alomorfet e një morfeme. Alomorf fakultativ. Alomorfe fonetike. Alomorfet grafike.
2. kim. Secila nga format e ndryshme kristalore të së njëjtës lëndë të përbërë.

ANARKOFEMINÍZ/ËM,~MI m., filoz. Teori dhe praktikë shoqërore që kombinon anarkizmin dhe feminizmin; prirje anarkike për të shfuqizuar të gjitha format e sundimit gjinor, veçanërisht të sundimit të burrit mbi gruan. Teori (pikëpamje) anarkofeminizmit.

ANARKOPACIFÍZ/ËM,~MI m., filoz., pol. Lëvizje dhe shkollë anarkiste e mendimit, që shfrytëzon format dhe mjetet paqësore në përpjekjet për ndryshime shoqërore dhe për krijimin e një shoqërie paqësore vullnetare; lëvizje që kundërshton dhunën si formë të pushtetit dhe për këtë arsye është në kundërshtim me idealet kryesore anarkiste siç është refuzimi i hierarkisë dhe i sundimit, por përkrah veprimin revolucionar jo të dhunshëm kundër kapitalizmit dhe shtetit; quhet edhe pacifizëm anarkist. Anarkopacifizmi si filozofi e jodhunës. Anarkopacifizëm i krishterë.

ANGLIKÁN,~E mb., fet. Që ka të bëjë me një nga format e protestantizmit, si fe mbizotëruese në Angli; që ka lidhje me Kishën anglikane, si një degë protestante e krishterimit që ka origjinën në Angli; protestant. Kisha (feja) anglikane. Liturgjia anglikane. Komuniteti anglikan. Prift anglikan.

ANTIGLOBALIZÍM,~I m., libr. Të qenët kundër globalizimit; lëvizje që kundërshton globalizimin në të gjitha format e tij; kundërglobalizim; kund. globalizim. Antiglobalizimi si ideologji. Antiglobalizimi kundër globalizmit të pakufizuar.

ANTIGLOBALÍZ/ËM,~MI m., libr. Të qenët kundër globalizmit; lëvizje që kundërshton globalizmin në të gjitha format e tij; kund. globalizëm. Ithtarët e antiglobalizmit. Antiglobalizmi në politikë dhe ekonomi. Argumente për antiglobalizmin. Antiglobalizmi si përpjekje për një botë ndryshe.

ANTIMEMUÁR,~I m. sh. ~E, ~ET let. Nënlloj letrar-dokumentar, që përmbys rregullat dhe format klasike të kujtimeve; krijim artistik ndërzhanror në letërsinë moderne, me reflektime subjektive, me fragmentarizëm, me ndërthurje të imagjinatës me njëmendësinë dhe me strukturë jovijore; kund. memuar. Antimemuar politik. Antimemuare personale. Shkrime të ngjashme me antimemuaret. Rrëfim personal me antimemuare. Format e antimemuareve. Shquhet me antimemuaret.

ANTIQYTETËRÍM,~I m. Të qenët kundër qytetërimit; veprime, sjellje etj. që nuk tregojnë qytetërim a që e dëmtojnë qytetërimin; kundërqytetërim; kund. qytetërim. Antiqytetërim i egër. Shprehje e antiqytetërimit. Kohë e antiqytetërimit. Format e antiqytetërimit. Elementet e antiqytetërimit.

ANTISIONÍZ/ËM,~MI m., pol. 1. Të qenët antisionist.
2. Lëvizje politike, shoqërore e ideologjike kundër krijimit të shtetit kombëtar izraelit, kundër politikës sioniste dhe sionizmit në përgjithësi; formë e antisemitizmit, kundërsionizëm; kund. sionist. Ideologjia e antisionizmit. Strategjitë e antisionizmit. Antisionizmi fetar. Format e antisionizmit. Ai mbështeti antisionizmin.

AORÍST,~I m., gram. Formë foljore që shpreh një veprim të kaluar e të përfunduar; koha e kryer e thjeshtë. Format e aoristit.

ARAGONÍT,~I m., min. Mineral nga grupi i karbonateve, kristal natyror, njëri nga dy format polimore natyrore të karbonatit të kalciumit (CaCO₃); gur i çmueshëm me ngjyrë të bardhë, të kuqe, të verdhë, blu, i cili në gjendjen e tij të pastër përdoret për qëllime dekoruese dhe për prodhimin e bizhuterive.

ARANZHÚES,~I m. sh. ~, ~ IT libr. 1. Ai që aranzhon, ai që bën aranzhime. Aranzhues i protokollit. Aranzhues e mbledhjeve. Aranzhues i hapësirës së jashtme. Aranzhues i ekspozitës.
2. muz. Ai që përpunon ose përshtat një pjesë muzikore për një tjetër format ose stil. Ai është aranzhues i variantit të ri të këngës.

ARANZHÚES/E,~JA f. sh. ~, ~ IT libr. 1. Ajo që aranzhon, ajo që bën aranzhime. Aranzhuese e luleve. Aranzhuese profesioniste. Aranzhuesja e ambientit të brendshëm. Aranzhuesja dekoroi sallën.
2. muz. Ajo që përpunon ose përshtat një pjesë muzikore për një tjetër format ose stil. Ajo është aranzhues i variantit të ri të këngës. Ajo është aranzhuesja e melodisë së re.

ARISTOLOKIÓRE,~T m. kryes. sh. bot. (lat. Aristolochiaceae) Familje e bimëve barishtore shkurresh shumëvjeçare, të përhapura në mbarë botën, sidomos në vendet tropikale e subtropikale, të njohura për lulet e tyre të veçanta, për ngjyrat, për format dhe për vajrat esencialë që dalin prej tyre.

ARKETÍP,~I m. sh. ~A, ~AT 1. libr. Model ose gjedhe që shërben për të nxjerrë kopje; formë e parë burimore, origjinalja; modeli i një personi, i një personaliteti ose i një sjelljeje; model parak, model ideal, ekzemplar konkret; shembulli i parë, prototipi. Arketipi i Skënderbeut. Arketipi i ujkut. Arketipi i heroit.
2. psikol. Model ose gjedhe themelore e sjelljes dhe e përfytyrimit, që ekziston në nënvetëdijen njerëzore. Arketipi i nënës.
3. filoz. Njëra ndër format e qenieve të krijuara në mendjen hyjnore. Arketipi i autoritetit.
4. let. Personazh, situatë, ndjenjë, ndjesi, simbol ose ndodhi, që përsëritet në histori a në rrëfime të ndryshme nga shumë kultura dhe që janë shndërruar në simbole universale. Arketip mitik. Arketip simbolik. Arketip tematik. Arketipi folklorik. Arketip i situacionit. Arketipat e karaktereve. Rëndësia e arketipave në letërsi. Arketip i kulturës popullarizuese. Arketip i prozës moderne.
✱Sin.: gjedhe, model, paramodel, kopje, figurë, variant, origjinal, simbol, prototip.

ARKITEKTONÍK/Ë,~A f. 1. tek., gjeol. Struktura, organizimi dhe drejtimi i shtresave gjeologjike në një rajon shkëmbor, që përcaktojnë formën e relievit. Arkitektonika e shkëmbinjve.
2. arkit. Shkenca mbi format dhe mbi stilet e ndërtimit. Parimet e arkitektonikës. Arkitektonika në teknologji.
3. arkit. Arti dhe mënyra e ndërtimit të një objekti në të cilën pjesët përbërëse janë të lidhura mirë e bukur njëra me tjetrën në një të tërë. Arkitektonika e objektit. Arkitektonika e ndërtesave publike.
4. art. Mënyra e ndërtimit të një vepre letrare, muzikore ose figurative, në të cilën elementet përbërëse janë në përpjesëtime të drejta dhe të lidhura mirë ndërmjet tyre. Arkitektonika e veprës (e pjesës).