FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGÁV/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Agave) Bimë e vendeve të ngrohta, me kërcell të trashë, zakonisht të shkurtër, me gjethe shumë të gjata, të trasha, me tul, të dhëmbëzuara e me gjemba, nga të cilat nxirren fije për industrinë e tekstileve, për litarët etj. Fije agaveje. Lulet e agaves. Rritja e agaves. Agavja përdoret edhe si bimë zbukuruese.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të ndryshme të kësaj bime: Agavja amerikane (lat. Agave americana) bimë zbukuruese, që rritet zakonisht në toka shkëmbore, që lulëzon vetëm njëherë në fund të jetës së saj të gjatë prej 10 deri 30 vjet. Agavja meksikane (lat. Agave fourcroydes) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të gjatë, i cili formon një kurorë të dendur, me gjethe në formë shpate në ngjyrë të hirtë kah e blerta, që çel lule të bardha në të blertë me erë pakëndshme. Agavja sizalane (lat. Agave fourcroydes) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të lartë dhe një kurorë gjethesh në formë shpatash, që lulëzon në temperaturën mbi 25°C në diell, nga e cila nxirren fije për të bërë thasë, pëlhurë, letër, litarë, çanta, qilima etj.; kërpi sizalan. Agavja shekullore (lat. Agave parrtyi, A. utahensis) bimë barishtore e qëndrueshme ndaj të ftohtit, që rritet deri në 2-3 m në lartësi, me gjethe të gjata e të dobëta në ngjyrë të hirtë në të blertë, me lule në formë kalliri.

AJÓ (ASÁJ tr. e shkurt. I; ATË pas parafj. TË, tr. e shkurt. E; ASÁJ, pas parafj. SAJ) përem. 1. vetor. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), për të cilin bëhet fjalë, por që nuk është i pranishëm; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur pak më parë ose që do të përmendet më pas. Ai dhe ajo. Ajo vetë pikërisht ajo. Ajo flet. I thashë asaj. E pashë atë. Rri me të. Jo ti, por ajo atje.
2. përd. em., libr. Përdoret në vend të emrit të përveçëm të një protagonisteje ose të një personazhi në një vepër letrare.
3. dëft. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), që ndodhet më larg folësit se një frymor a një send tjetër i njëjtë; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur më parë se një tjetër; kund. kjo. Ajo atje. Ja ajo. Po ajo, e njëjta. Ajo vajzë (rrugë). Në atë mënyrë.
4. dëft. Tregon njërin prej dy frymorëve ose sendeve (të shënuar nga emra të gjinisë femërore), që krahasohen, përqasen a kundërvihen; kund. kjo. Në këtë ose në atë fushë. Nga kjo ose nga ajo anë. Në këtë ose në atë mënyrë.
5. dëft. Përdoret me një emër për të përcaktuar më mirë kohën, që shënohet nga emri ose që është përmendur më parë; kund. kjo. Atë ditë (natë). Atë dimër (pranverë). Atë mëngjes (mbrëmje). Atë kohë. Atë botë. Atë mbrëmje. Atë stinë.
6. dëft. Përdoret para një fjalie të varur, e cila përcakton frymorin a sendin që tregon përemri (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore) ose para një fjalie kryefjalore, e cila përcakton frymorin a sendin, që zëvendëson përemri. Ajo vinte e para. Ishte nëna ajo që sillte paqe në shtëpinë tonë.
7. dëft., bised. Përdoret para një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të përforcuar një tipar a një vlerësim ose për të shprehur mospërfillje a përçmim. Ajo farë grua. Gjithë ajo dashuri. Deri në atë shkallë.
8. dëft. Përdoret për të treguar në mënyrë të përgjithësuar një mendim, një gjendje a rrethanat që përmenden më parë ose që plotësohen më pas. Ajo që ndodhi. Atë që s'ta pret mendja. Atë që është thënë. Sa për atë lidhur me diçka, për sa i përket diçkaje. Përveç asaj përveç kësaj, gjithashtu.
9. dëft., libr. Përdoret në vend të një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të mos u përsëritur emri.
10. dëft., euf. Përdoret për të zëvendësuar një emër (sëmundjeje etj.), që nuk dëshirojmë e që nuk e quajmë të udhës ta zëmë në gojë për shkak paragjykimesh a për arsye të tjera. Ajo punë sëmundja e tokës. Ajo e fëmijëve (e tokës) sëmundja e tokës. Ato të grave zakonet, rregullat e grave. Ajo e gjellës kripë gjelle. Ajo qoftëlargia djallusha, dreqja.
♦ Ajo *e botës euf. Ajo botë (jetë) bota tjetër sipas besimeve fetare. Në atë *brinjë fli! iron. Del (të nxjerr) po në atë (në një) *qafë (diçka). Ç’është ajo *fjalë! S’këndon më ajo *qyqe iron. Nuk e mban dot atë *këmborë (dikush). I ra në të (në fije, në fill) shih te FIJ/E,~A. E zuri ajo *punë (dikë).

AKRÍL,~I m., kim., ind. 1. Material sintetik i krijuar nga polimerët e acidit akrilik ose nga derivatet e tij, që dallon për qëndrueshmëri, për peshë të lehtë dhe për tejdukshmëri, që përdoret në ndërtimtari, në industrinë e tekstilit, në arte, në kozmetikë etj. Procesi i formësimit të akrilit. Akril i derdhur. Akril profesional. Prodhime të akrilit.
2. Fije sintetike shumë e ngjashme me leshin që mundëson shtrirje të gjerë, izolim të mirë termik dhe qëndrueshmëri të gjatë. Fijet e akrilit. Shtresë e akrilit. Akril i bardhë. Qëndrueshmëria e akrilit.
3. Shtresë e veçantë folike a panel akrilik e qëndrueshme ndaj lagështisë, ndaj ujit dhe ndaj nxehtësisë. Pllaka akrili. Gypa akrili. Kuti akrili. Korniza akrili.

AKRILÍK,~E mb., kim., tekst. Që përmban acid akrilik; që prodhohet ose që përpunohet me acid akrilik. Rrëshirat akrilike. Material akrilik. Fije akrilike. Bojërat akrilike. Plastika akrilike. Panele akrilike. Mbushës akrilik. Batanije nga lënda akrilike. Bojëra akrilike. Thonj akrilikë thonj artificialë që bëhen prej pluhurit akrilik të përzier me monomer të lëngshëm.

AKROMATÍK,~E mb., fiz., kim. I pangjyrë; që përthyen dritën e bardhë duke mos i zbërthyer ngjyrat ose përbërësit e saj, që nuk ndikon në përhapjen e dritës në bazë të ngjyrave; kund. kromatik. Sistem akromatik. Lentet akromatike (opt.). Pikturë akromatike. Fije akromatike (biol.). Objekt akromatik. Skema akromatike.

ALBUMINOÍD,~E mb., kim., biol. Që ka të bëjë me albuminoidet, i albuminoideve. Fije albuminoide. Inde albuminoide. Lëkurë me strukturë albuminoide.

ÁLTHTË (i, e) mb. bot. I kërptë, që është bërë a është thurur me fije kërpi. Thes i althtë. Shtrojë e athtë.

AMIÁNT,~I m., min. Mineral i përbërë prej fijesh të holla të epshme, që nuk digjet e nuk e përcjell rrymën elektrike dhe që përdoret për të bërë pëlhura e sende të tjera të padjegshme, për pllaka izolimi etj.; asbest. Fije (pllakë) amianti. Veshje amianti.

AR mb. Që është bërë nga ari, që ka ngjyrë ari, që është si ari, që ka veçori ari, që ka vlerë ari. Zemër ar. Flokë ar. Grurë ar. Ajo është ar. Është punuar me fije ar. Më dha një këshillë ar.

ARÁM/Ë,~A f., vjet., kim. Bakër, rem. Aramë e kuqe. Fije arame. Kazan prej arame. Ngjyrë arame. Enë prej arame.

ARMÁÇ,~I m. sh. ~A, ~AT 1. etnogr. Copë prej cohe e qëndisur me mëndafsh ose me ar për zbukurim, që përdorej për dimi a për shallvare grash ose për benevrekë burrash. Armaç me fije ari.
2. vjet. Një lloj cohe e trashë, që përdorej për veshje të sipërme, për perde etj. Perde prej armaçi. Mbulesë armaçi.

ÁRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. (lat. Juglans regia) bot. Pemë frutore me trup të lartë e të trashë, me dru të fortë e shumë të mirë për orendi etj., me lëvore të lëmuar ngjyrë hiri, me gjethe të mëdha e me lule si vile, që bën kokrra me lëvozhgë të fortë, me shark të gjelbër e me thelb të ushqyeshëm, të ndarë në katër pjesë; kokrra e kësaj peme; çaçaniku, kaçka. Arrë gungë. Arrë gajgë (rukë). Dru arre. Kllapesh arre lëvorja e njomë që vesh arrën. Si arrë i terur, i thatë (dru arrë). Qëroj arra. Arrë bukje arrë me thelb të madh, të plotë e që del lehtë. Arrë mishje arrë së cilës nuk i del thelbi lehtë. Arrë pjeshke arrë që i ndahet lehtë thelbi. Arrë vajëse. Arrë fyçkë (fyrbë). Arrë bukje. Arë dheu. Dru arre. Gjethe arre. Vaj arre. Thelbi i arrës. Ngjyrë arre ngjyrë kafe e murrme. Bojë arre lëng i nxjerrë nga gjethet e arrës për të ngjyrosur flokët. Thyej (çaj) arra. I ushqyer me thelpinj arre i ushqyer mirë, me gjëra të mira.
2. si mb. Me koren të pjekur mirë dhe brenda e butë (për bukën).
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje arrash: Arra akazhuje (lat. Anacardium occidentale) pemë tropikale me fruta dhe fara të ngrënshme të ëmbla e të lëngshme, që rriten jashtë frytit në një si shpretkë të veçantë, lëvorja e së cilës përmban një lëndë të helmuese Arra amerikane (lat. Juglans cinerea, Caryocar nuciferumi) lloj arre me lëvozhgë të trashë e të mbuluar me një lëng ngjitës, me fryta të ëmbla yndyrore, që përdoren në ushqime të ndryshme; arra e hirtë. Arra e Australisë (lat. Macadamia integrifolia, M. ternifolia) lloj arre me dru të fortë, që rritet në rajonet subtropikale, me bërthamë të bardhë e të butë e të ngrënshme. Arra e bardhë (lat. Juglans alba) pemë arrore me drurin të fortë, ngjyrë kafe që përdoret në prodhimin e mobilieve të cilësisë së lartë e që lidh arra të shijshme me vlerave të mëdha ushqyese e mjekësore; arra mbretërore. Arra e Brazilit (lat. Bertholletia excelsa) pemë e madhe tropikale e njohur për frytet e saj të mëdha, të rrumbullakëta, me një lëvozhgë të trashë dhe të fortë, të pasur me lëndë ushqyese; arra braziliane. Arra e butë arra gjethefrashër. Arra e derrave (lat. Juglans glabra, Carya glabra C. porcina) arrë e kultivuar gjerësisht në shumë rajone të botës, me lëvozhgë të fortë dhe të drunjtë që mbron bërthamën e ngrënshme. Arra dushkvogël (lat. Carya laciniosa) lloj peme e madhe, e fortë dhe e qëndrueshme, që rritet mirë në klimë të ngrohtë dhe të butë, me fara të ngrënshme që përdoren gjerësisht në gatime (ëmbëlsira, biskota, akullore etj.). Arra e dheut kikiriku. Arra gjethefrashër (lat. Juglans fraxinifolia) arrë e përhapur në shumë vende të botës, me fryt të ngrënshëm, që përdoret gjerësisht në kuzhinë dhe për prodhimin e vajit të arrës; arra e butë. Arra fyçkë (lat. Juglans regia) pemë e lartë arrore me gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, me fryt që përbëhet nga një mbështjellës i fortë brenda të cilit gjendet fara e ngrënshme e ndarë në dy ose katër thela, që përdoret gjerësisht në gatimet dhe në prodhimet kozmetike. Arra gungë (lat. Juglans cinerea) pemë arrore lartësia e së cilës arrin deri njëzet metër, me kurorë të gjerë me degë të përhapura, me gjethe të gjata, të vogla të vendosura përballë njëra-tjetrës që lidh fryte që nuk çahen lehtë; arra e hirrës. Arra e hidhur (lat. Carya cordiformis) pemë arrore e lartë, me cilësi të mira, që përdoret për prodhimin e mobilieve, të instrumenteve muzikore, të veglave të ndryshme, që arrin lartësinë deri 30 m; arra e hidhur. Arra e Hindit (lat. Ailantus allissima) dru i egër, i ngjashëm me arrën e zakonshme, me lëvore të murrme, me gjethe që kanë një erë të rëndë, me lule të vogla të bardha e me frytin si bishtajë ngjyrëkafe. Arra e hirrës arra gungë. Arra japoneze (lat. Juglans ailanthifolia) arrë me lartësi deri në njëzet metër me gjethe të mëdha me fletëza, q[ lidh arra të mëdha me mbështjellës të fortë e të qëndrueshëm. Arra kaliforniane e myshkut (lat. Torreya californica, T. myristica) arrë me gjelbërim të përhershëm, që mund të arrijë lartësi prej deri në njëzet e pesë metër, me trung të drejtë e të mbuluar gjethe të errëta e të ngushta, të gjata e të verdha në të gjelbër, që që lidh me fryte kokërrvogla e të verdha. Arra e Kalifornisë (lat. Carya californica, Juglans californica) arrë që arrin lartësinë deri në njëzet metër, me gjethe me fletëza të gjata e të ngushta, të mbuluara me fije të holla e të veshura me një mbulesë të verdhë, që lidh kokrra me mbështjellës të hollë, që shpërbëhet kur arrin pjekurinë, duke zbuluar frytin e ngrënshëm. Arra kineze (lat. Juglans sinense) arrë që rritet deri njëzet metër, me gjethe të mëdha e me fletëza të gjata e të ngushta, me fryt të veshur me kllapesh a gëzhojë të trashë e të fortë. Arra kineze e myshkut (lat. Torreya grandis) pemë e lartë që përdoret në mjekësi, në ndërtimtari dhe për zbukurim, që ka trung të drejtë e të fortë, me lëvore të trashë e të zakonshme, me gjethe të ngushta, të gjata e të dendura me ngjyrë të errët të gjelbër dhe të renditura në mënyrë të rregullt, që lidh fryte si kokrra të ngushta. Arra kokërrmadhe (lat. Juglans major) arrë me gjethe të mëdha të përbëra nga fletëza të gjata e të ngushta, të veshura me një mbulesë të butë, që lidh kokrra të mëdha të veshura me kllapesh të trashë e të fortë, i cili shpërbëhet kur kokrra arrin pjekurinë. Arra kokërrzemër (lat. Juglans ailanthifolia cordiformis) Arrë që arrin lartësinë deri në njëzet e pesë metër, me gjethe të përbëra nga fletëza të mëdha e të ngushta me një mbulesë të butë dhe të verdhë. që lidh kokrra në trajtën e zemrës e të veshura me një kllapesh të trashë që shpërbëhet kur arrin pjekurinë. Arra e kokosit (lat. Cocos nucifera) palma e kokosit. Arra kola (lat. Cola acuminata, C. vera) pemë me lartësi deri njëzet metër, me kurorë të gjerë e gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, që lidh fryte si kapsulë që përmban farat e kolës me përmbajtje kafeine, të cilat përdoren për përgatitjen e një pijeje. Arra mbretërore arra e bardhë. Arra e myshkut (lat. Myristica fragrans) pemë e lartë tropikale që mund të arrijë deri në njëzet metër lartësi, me gjethe të mëdha e të ndritshme, që lidh një kokërr që çliron erëzën e moskatit dhe të miskut; arra e moskatit. Arra pekan hikorja. Arra spanjolle (lat. Gynandriris sinyrinechium, Iris sisyrinchium) irisi; lilaku gjethehollë. Arra e Teksasit (lat. Juglans microcarpa, J. rupestrig) arrë me kurorë të gjerë, me degë të përhapura e me gjethe të gjata, të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla, që lidh fruta të vogla me lëvore të trashë, të ngrënshme e që mund të përdoret dhe si dru zbukurues në një park. Arra e ujit (lat. Juglans aquatica, Trapa natans) arrë me trung të drejtë dhe me kurorë të rrumbullakët ose të zgjatur, me lëvore të trashë e të plasaritur me një ngjyrë gri në kafe ose të zezë, me gjethe të gjata të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla formash të ndryshme, që lidh fryte me një bërthamë të vogël e të hidhur; gështenja ujëse. Arra e vajit (lat. Pyrularia pubera) lloj bime gjysmëparazitare, si një shkurre ose pemë e vogël, me gjethe të gjelbra, të gjera e me shkëlqim të lehtë, që lidh një fryt bërthamëmadh që përmban një lëng të hidhur helmues. Arra e zezë (lat. Juglans nigra) arrë me trungun në ngjyrë të errët e me cilësi të lartë, që përdoret gjerësisht në mobilieri, që lidh fryte të ngrënshme. Arra e bajames (lat. Prunus dulcis) arrë që rritet mirë në vende të ngrohta dhe me diell, që lidh fryte të shijshme vajore, që përdoren gjerësisht në gatime e si një përbërës i rëndësishëm në industrinë ushqimore e në kozmetikë. Arra lazate (lat. Pinus pinea) pishë mesdhetare, me fara të shijshme, që përdoren për të përgatitur ëmbëlsira, sallata, salca etj.; arra e pishës.
✱Sin.: qiqërviqër, kikirik, aringë, arxheviz, arrëmizë, moskoarrë, kacimare, kaciram.
♦ Arrë pa bukë mospërf. njeri pa vlerë, që nuk të bën punë; njeri që nuk është i zoti e i zgjuar; pemë pa kokrra. Arrë (kaçkë) e fortë njeri të cilin s’e thyen a s’e mund dot; njeri që nuk mposhtet e nuk nënshtrohet; arrë (kaçkë) gungë. Arrë fyçkë keq. njeri mendjelehtë; njeri kokëbosh. Arrë në gojë diçka që nuk kapërcehet, nuk gëlltitet lehtë; dikush a diçka që nuk mposhtet lehtë, kockë në fyt. Arrë (kaçkë) gungë njeri kokëfortë; njeri që s’thyhet lehtë; kockë e fortë; arrë (kaçkë) e fortë. Arra pa thelb fjalë boshe, muhabet pa brumë a punë pa vlerë; gjëra të kota, gjëra pa bukë. I bëhet arra *gogël (dikujt). I bëjnë degët arra (dikujt) shih i bën dushku arra (dikujt). I bën dushku arra (dikujt) i shkojnë punët shumë mirë, i vete çdo gjë vetëm mbarë; i pjell edhe gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); i pjell edhe mushka; i pjell edhe viçi. Kur të bëjë qarri arra iron. kurrë, asnjëherë; kur të hipë derri në fik; kur të bëhen dy ditë bashkë; kur të bëjë larushku rrush; kur të pjellë gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); kur të pjellë mushka. Kur të bëjë verri arra shih kur të bëjë qarri arra iron. I derdhen arrat (dikujt) nuk di (nuk mundet) të mbajë gjë të fshehtë, i nxjerr të gjitha të fshehtat jashtë; nuk i mban barku; nuk mban gjë në bark (dikush); kund. e hedh fjalën në pus (dikush). *Dru arre. T’i ha arrat (dikush) është shumë i fortë; ta mbledh, ta bën gjëmën; të qëron të bardhën e syrit. Nuk ia ha dot arrat (dikujt) është shumë i zgjuar, nuk ia hedh dot, s’gënjehet lehtë, nuk ia kalon kush; të thyen arrën në dorë; të merr gjak në vetull; të lan në shpatull. Të ha arrat e të bën varrat (dikush) keq. shih të ha shalqirin e të rreh me lëkura (dikush). (Janë) si arra e verri nuk shkojnë mirë me njëri-tjetrin, janë në grindje të vazhdueshme; (janë) si gjilpërat majë më majë; janë gur e uror (si guri me urorin)₁; kund. (shkojnë) si fiku me arrën. Ka (në dorë) edhe *gurin edhe arrën (dikush). Ta merr arrën nga dhëmbët (dikush) keq. ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja. S’i mban goja arra (dikujt) keq. nuk mban dot asnjë të fshehtë, i tregon të gjitha; i derdhen arrat; e ka gjuhën lopatë (dikush) tall.; e ka sqepin të gjatë (dikush); s’i vë fre gojës (gjuhës) (dikush). I peshon arrat pa i shkundur (dikush) flet pa u menduar, ia fut kot; vendos para kohe për diçka, është i rrëmbyer; e shkund arrrën që në korrik; e shkund manin në prill. T’i shet goglat për arra (dikush) shih ta shet sapunin për djathë (dikush). (Shkojnë) si arra me palën shih (shkojnë) si fiku me arrën. (Shkojnë) si *fiku me arrën. E shkund arrën që në korrik (dikush) thotë fjalë të papjekura a bën punë të pamenduara mirë; e bën diçka para kohe, jo në kohën e vet; e shkund manin në prill; i peshon arrat pa i shkundur. *Shtagë arrash. I than arrat mbi çati (dikush) nuk ka besim tek askush, ka frikë se e vjedhin a ia hedhin, ruhet a e ruan çdo gjë me merak. Të thyen arrën në dorë (dikush). 1. Është shumë i zoti; ia del çdo gjëje; s’ia ha qeni shkopin (dikujt); të merr gjak në vetull. 2. keq. Ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja; ta merr arrën nga dhëmbët. 3. keq. shih të ha (të qëron) të bardhën e syrit (dikush). I theu arra në kokë (dikujt) e qortoi ashpër, e goditi rëndë (me fjalë).

ÁRTË (i, e) mb. 1. Që është bërë prej ari ose që është larë me ar; që është punuar ose qëndisur me fije ari, i florinjtë. Unazë e artë. Monedhë e artë. Medalje e artë. Orë e artë. Zinxhir i artë. Jelek i artë. Dhëmb i artë. Ylli i artë ylli që jepet për titullin “Hero i Popullit”.
2. Që ka ngjyrën e arit, i verdhë, shkëlqyes. Flokë të artë. Grurë i artë. Rreze të arta.
3. fig. Që ka vlera të mëdha, që ka veti a aftësi të çmueshme. Zemër e artë. Ka duar të arta. Fjalë të arta shprehje, porosi a këshillë që përmban një të vërtetë me vlerë.
♦ *Çelës i artë libr. *Epoka e artë libr. *Fjalë e artë (ari). *Fond i artë libr. Ka *duar të arta (dikush). I ka duart të arta (dikush) është i aftë e i përsosur në punë; ka duar të arta; i ka duart flori; i bëhet balta flori. Ka *zemër të artë (dikush). E ka zemrën të artë (dikush) është shumë i mirë, është zemërgjerë, i dashur dhe i drejtë; ka zemër të artë; e ka zemrën flori. *E mesmja e artë libr. *Viç i artë libr.

ASKURRNJËFÍJE ndajf. Asnjë fije, kurrnjë fije, aspak. Askurrnjëfije nuk u mërzit.
✱Sin.: aspak, hiç, fare.

ASNJË pacak. As edhe një send, as edhe një njeri. Asnjë njeri. Asnjë send. Asnjë fjalë. Asnjë punë. Asnjë lek. Asnjë ditë. Asnjë çikë (grimë, fije). Pa asnjë arsye. Si asnjë tjetër. S’ka asnjë të drejtë. Nuk mungon asnjë.
♦ Asnjë për *farë. S’bën (s’vlen) asnjë *dysh (diçka). Nuk i hiqet asnjë *ashkël (dikujt). S’më la asnjë *bashkë (dikush).

BADIGÚÇ,~I m. 1. bot. (lat. Nardus stricta) Bimë barishtore shumëvjeçare e familjes së barërave, me rrënjë të bashkuara e me fije si halat e pishave, që rritet në shkëmbinj e në lartësi të bjeshkëve. Badiguç bjeshke.
2. fig. Njeri kokëfortë, njeri i pabindur; ai që është i ashpër e që sillet me egërsi me të tjerët; dikush që hedh gurin e fsheh dorën; njeri pa vlerë.

BÁD/ËR,~RA_II f. sh. ~RA, ~RAT Balonë fëmijësh, e cila bëhet me kërcellin e preshit të egër. E bëri badër (diçka) e shkatërroi krejt diçka, e bëri fije-fije; e bëri pluhur e hi.

BÁJG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pjesa e padobishme e ushqimit që nxjerrin jashtë lopët, kuajt, mushkat e gomarët; jashtëqitjet e kafshëve, pleh bagëtish. Bajga të thata. Bajgë lope. Erë bajge. Tym bajgash. Kasolle e lyer me bajga. E leu me bajga. Ndezën zjarrin me bajga. As rigoni s’bëhet lis, as bajga nuk bëhet fis. (fj. u.).
2. keq. Njeri i pistë, ai që nuk e mban veten të pastër.
3. bised., shar. Njeri i ndyrë e i poshtër, njeri pa vlerë, pa karakter dhe i pacipë; bajgë ahuri. Bajga bajgën s’e heq, burri e heq bajgën. (fj. u.). Bajga bajgën do. (fj. u.).
♦ Bajgë ahuri përb. vulg. njeri pa vlerë e i keq, të cilit nuk ke dëshirë t’i rrish afër; njeri që nuk bën asgjë të dobishme, që nuk i hyn në punë askujt dhe asgjëje; vezë e prishur përb. Bajgë mbi bajgë përçm. vulg. njeri shumë i shëmtuar, dikush që nuk shikohet me sy, të vjen pështirë ta shikosh; ujk me brirë bised.; ibret i dynjasë (i dheut) përçm.; e ka turirin dy tulla e një plithar (dikush) përçm. Iu bë bajgë (dikujt) bised. iu nënshtrua plotësisht, iu qep e i lëpihet për t’i bërë qejfin; iu bë baltë; iu bë opingë; iu bë lepitkë; i lëpin bythën përb. vulg. M’u bë bajgë pas opinge (dikujt) bised. m’u ngjit nga pas e nuk më ndahet; më mërziti shumë; m’u bë baltë pas këpuce; m’u bë ferrë; m’u bë rrodhe. Ia bëri bajgën (dikujt a diçkaje) bised. e braktisi pa e çarë kokën fare për të. S’më digjen bajgat (për dikë) mospërf. vulg. nuk bëhem merak fare për dikë, nuk dua t’ia di se ç’thotë a ç’bën ai, aq më bën; nuk më ftohen fasulet; nuk më bëhet vonë; nuk më prishet gjiza. E holloi bajgën (dikush) keq. është shumë i sëmurë, është në prag të vdekjes; po heq shpirt; i ka të pakta bukët; i ka ditët të numëruara; ta lë shpirtin në dorë; kund. e trashi bajgën tall. vulg. Ia la bajgat (dikujt) tall. vulg. iku papritur e fshehurazi nga dikush dhe as që u bë merak për të; i iku nga duart papritur; mori ç’mundi, përfitoi sa mundi prej dikujt e u zhduk; ia la pendët në dorë iron. ia la puplat (në dorë); ia la lëpendrat në dorë; i la patkonjtë; i la shëndenë. T’i lë bajgat nën thonj (dikush) keq. është shumë i lig e i pabesë, ta bën fshehurazi të keqen, ta lë të keqen në derë; veç bishti (i qenit) i mungon (dikujt) keq.; u lëshon baltë varreve përçm. E lëshon bajgën (ku të mundë) (dikush) bised. 1. Nuk ka kujdes fare, nuk di as vetë se ç’bën; e bën një punë shkel e shko. 2. Flet pa u menduar, nuk i peshon fare fjalët; i lëshon fjalët pa doganë. (E lëshon) si *lopa bajgën (dikush) bised. I marrin bajgat *zjarr (dikujt) tall. vulg. E trashi bajgën (dikush) tall. vulg. u përmirësua nga shëndeti; filloi të dalë nga gjendja e keqe, nuk është si më parë; erdhi në fije; e mori veten; kund. e holloi bajgën keq.

BALÓN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Sferë e madhe prej pëlhure ose prej lënde tjetër të fortë e të papërshkueshme nga ajri, që mbushet me gaz të lehtë dhe që shërben për të ngritur lart në ajër një aerostat, pajisje për studime meteorologjike etj.; aerostati që ngrihet në ajër me një sferë të tillë. Balonë meteorologjike. Balonë me hidrogjen. Ngjitej me balonë.
2. Lodër fëmijësh që bëhet me letër të hollë të nderë mbi fije kallamash dhe që lëshohet lart në ajër e mbajtur me pe të fortë; fluturushë. Balona ngjyra-ngjyra. Bishti i balonës. Lëshoj (ngre) balonën.
3. Tullumbace. Balona me ngjyra. Fryj balonën.
4. bised. Aeroplan. Fluturoi me balonë.
5. spec. Enë qelqi a metali si sferë që përdoret për të mbajtur mbyllur lëngje ose gaze. Balonë qelqi. Balonë me oksigjen. Balona e llambës.
6. tekst. Fill i mbledhur si kon në masurin e makinës së tjerrjes.
✱Sin.: tullumbace, fluturushë, aerostat, katana.
♦ Balonë prove libr. mjet a mënyrë që përdoret për të hetuar mendimin e të tjerëve për diçka, për të njohur gjykimin e përgjithshëm rreth një çështjeje. U bëra balonë tall. 1. shih m’u bë barku daulle. 2. kryes. v. III shih u bë tapë (dikush).

BÁNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Qese letre.
2. Kartuç i fishekut; kallamidhe kartoni.
3. Lëmsh me fije leshi etj.; lëmak.
4. Tufë me gjethe duhani të palosura; tufë me presh, me misra të njomë etj.; palë, paketë. Një bangë duhan. Një bangë tesha.
5. Barrë, ngarkesë.
✱Sin.: lëmak, palë, paketë, barrë, ngarkesë.