FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DÍT/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1.. Koha që kur lind dielli e derisa perëndon; drita e diellit ose moti gjatë kësaj kohe; kund. natë. Ditë e vrenjtur (e nxehtë). Ditë e natë vazhdimisht, pa pushim. Mori dita u rrit, u zgjat dita. U thye dita kaloi mesdita, erdhi pasdrekja. U bë ditë u gdhi. Me ditë pa u errur ende. Dita e mirë duket që në mëngjes. (fj. u.).Dita ka sy e nata ka veshë. (fj. u.). Kush ka ditën të mos presë mesditën. (fj. u.). Paraja e bardhë për ditë të zezë. (fj. u.). Dita për punë, nata për gjumë. (fj. u.).
2. Koha prej njëzet e katër orësh, gjatë së cilës Toka bën një rrotullim të plotë rreth boshtit të vet; koha prej njëzet e katër orësh, që llogaritet zakonisht prej mesnate në mesnatë dhe që merret si masë. Ditë kalendarike. Ditë diellore koha nga një mesditë në mesditën tjetër. Ditë hënore kohë prej katërmbëdhjetë ditësh. Ditët e vitit (e muajit, e javës). Ditë polare pjesë e vitit në pol, gjatë së cilës Dielli nuk perëndon për afër një gjysmë viti. Para (pas) disa ditësh. Kaluan edhe dy ditë. Mbushi pesë ditë foshnja. Ka shumë ditë që s'e kam parë. Është punë (çështje) ditësh do të kryhet, do të arrihet etj. së shpejti. Kush vuan një ditë, mëson sa për një vit. (fj. u.). Ditët që shkojnë, për asnjë s’mendojnë. (fj. u.).
3. Një kohë e caktuar brenda javës, muajit a vitit, gjatë së cilës kryhet a vazhdon një punë, një veprimtari; koha e zënë ose jo me një punë a veprimtari; koha e punës brenda njëzet e katër orëve; puna që bëhet gjatë kësaj kohe. Ditë e lodhshme (e ngarkuar, e qetë). Ditë pune. Ditë mësimi. Ditë pazari. Ditë pushimi. Ditë feste. Dita e punës. Shërbimi i ditës. Roja e ditës. Paguhen për ditën e sotme (e djeshme, e nesërme). I shkoi (i iku) dita. Ka munguar pesë ditë. Ka bërë dy ditë më shumë. Do (kërkon) dy ditë kjo punë. E paguante me ditë. Miku i mirë shihet në ditë të ngushtë. (fj. u.).
4. bised. Paga për punën brenda njëzet e katër orëve, pagë ditore. Ditë e plotë. I dha (ia preu) ditën. I ecte dita. E kishte ditën të ulët (të lartë).
5. Një datë kalendarike, e cila lidhet me një ngjarje të caktuar. Dita e Çlirimit. Dita e Pavarësisë. Dita e Mësuesit (e Gruas, e Fëmijëve, e Dëshmorëve). Dita e Verës (etnogr.) dita e katërmbëdhjetë e marsit, kur festohet ardhja e pranverës; kryemoti. Ditë moti (fet.) ditë e shënuar; ditë feste fetare. Dita e provimit. Dita e lindjes. Dita e martesës. Dita e zgjedhjeve. Dita e Pashkës (e Bajramit) (fet.). Dita e takimit me prindërit. Ditë zie. Caktuan (prenë) ditën. Kam ditën për kontroll (për vizitë).
6. vet. sh. Pjesë e një periudhe të jetës së njeriut, të një epoke etj.; koha që lidhet me një moshë, me një epokë a me një periudhë të caktuar; vetë kjo moshë, kjo epokë a kjo periudhë; koha sa jeton dikush; jeta e njeriut Ditët e rinisë (e pleqërisë, e vajzërisë, e djalërisë). Në ditët tona në kohën tonë; në kohën e sotme. Në ato ditë. Ishin ditë të bukura (të rënda, të vështira, të gëzuara, të stuhishme, të arta). Shtynte ditët. Iu nxiftë dita! (iu nxifshin ditët!) (mallk.) T'u preftë (t’u shkurtoftë) dita! (mallk.).
7. Kohë e pacaktuar; çast, kohë. Një ditë njëherë, dikur. Që ditën... Ditën që... Edhe sot e kësaj dite deri tani, deri (më) sot. Sot e gjithë ditën. Do të vijë dita kur... Do të vijë ajo ditë.
8. Njësi mase popullore për kohën sa zgjat një udhëtim, një punë etj. Tri ditë udhë me këmbë (me kalë). Duhen dhjetë ditë punë për të bërë murin (për të hapur kanalin, për të lëruar arat).
9. fig. Gjendje e caktuar e dikujt (edhe në një varg njësish frazeologjike). Nuk është në ditë të mirë. Është në ditë të keqe (të errët). Është në ditët e veta është gati të lindë (gruaja shtatzënë).
♦ I janë afruar ditët (dikujt) është plakur shumë; është në prag të vdekjes; i ka ditët të numëruara (dikush); i ka të paka bukët (dikush); iu mblodh litari; iu mblodh (iu mbështoll) lëmshi. T’u bëftë dita një *mijë! ur. E bëri ditë (diku) e ndriçoi shumë; i dha shumë dritë; e shkëlqeu. Kur të bëhen dy ditë bashkë iron. asnjëherë, kurrë; kur të hipë derri në fik; kur të hipë gomari në fik; kur të qethen dhentë e kuqe; kur të bëjë larushku rrush; kur të bashkohet (të puqet) qielli me tokën; kur të bëjë qarri arra. S’i ka bërë ditët (dikush), edhe mospërf., është ende i vogël e pa përvojë, s’e ka mbushur moshën e s’është bërë ende për diçka; është ende fëmijë; s’është bërë ende që t’ia kem frikën. Bën *kupa gjithë ditën (dikush) tall. E bëj natën ditë punoj shumë e pa ndërprerje, punoj me të gjitha forcat; nuk pushoj përpjekjet pa arritur qëllimin. Bli ditë e shko (dikush) e kalon kohën pa bërë asgjë, e shkon kohën kot; shtyn ditën, e zgjat me zor. Ditë e bardhë çast i gëzuar a kohë e lumtur; gjendje e gëzuar; lumturi; kund. ditë e zezë. Një ditë të bukur në një kohë që nuk pritej, papritmas; dikur, njëherë (për diçka që ka ndodhur a që do të ndodhë); një ditë prej ditësh. Ditë më ditë asnjë ditë më pak, në ditën e caktuar; nga fillimi deri në fund. Nga dita në ditë. 1. Shumë shpejt, në njërën prej ditëve më të afërme, së afërmi. 2. Për çdo ditë që kalon, nga njëra ditë në tjetrën. Një ditë prej ditësh në një kohë që nuk pritej, dikur, njëherë (për diçka që ka ndodhur a që do të ndodhë); në një ditë çfarëdo; një ditë të bukur. 1. Ditën, në mes të ditës. 2. Në sy të të gjithë njerëzve, hapur, sheshit; në dritën e diellit. Ditë pa diell diçka jo shumë e mirë, jetë, kohë a ngjarje jo e këndshme, e errët ose jo e dobishme. Në ditë të errët në gjendje të keqe a të vështirë; në gjendje jo të mirë, jo në formën e duhur a të zakonshme. Në ditë të hallit (të pikës) në gjendje shumë të vështirë, kur s’ka ku të vejë më keq; në pikë të hallit; gjallë e në zall (e për gazep). Ditë e madhe kohë kur dikush ka arritur diçka shumë të rëndësishme, i ka buzëqeshur fati, është bërë i lumtur. Ditë e natë pa ndërprerje, pa pushim; gjithë kohën, vazhdimisht, përherë; natë e ditë. Si dita me natën shih si nata me ditën. Ditë pashke çaste të gëzueshme e festive. Ditë e zezë çast i keq a kohë me mjerime; gjendje e rëndë; fatkeqësi; kund. ditë e bardhë. Në *fund të ditës. Ia gjeti ditën (dikujt) e ruajti që t’i gjejë çastin e volitshëm për t’i dhënë a për t’i bërë diçka, për ta dëmtuar etj. (Është) në ditët e veta është gati të lindë; do të lindë së shpejti (për gruan shtatzënë). Të ketë ditë (dikush) ur. etnograf. të rrojë sa më shumë! I ka ditët *të numëruara (dikush). I ka ditët *të shkurtra (dikush). Marrsh nga ditët e mia! ur. rrofsh edhe më shumë!, t’u zgjattë jeta! E majm *kaun ditën që do ta therë (dikush). Në *mes të ditës. Si *nata me ditën. I ngrys ditët (diku) kaloj pleqërinë, jetën a vitet e fundit të jetës i mbyllur, në vetmi a pa jetuar si duhet. Numëroj ditët. 1. Pres me padurim dikë a diçka, mezi pres. 2. Jam në çastet e fundit të jetës, nuk e kam të gjatë, pres të vdes nga dita në ditë. Në *pikë të ditës. Pres ditën (e dasmës) etnogr. caktoj me krushkun ditën kur do të bëhet dasma e djalit dhe e vajzës. I pret ditën (dikujt) ruan ta zërë ngushtë, i gjuan rastin që ta ketë në dorë. Ia preu ditën (dikujt) e vrau; e bëri të vdesë; ia preu jetën (fillin e jetës). Në *rendin e ditës libr. Sot e gjithë ditën (sot e kësaj dite) gjithnjë, pandërprerë, në vazhdim; deri tani, deri në kohën tonë. Ia shkurtoi ditën (ditët) (dikujt) e bëri të vdesë para kohe; ia shkurtoi jetën; i mori jetën; ia preu jetën (fillin e jetës). Pa ditën (dikush) shih pa dritën (e diellit) (dikush). S’ka parë një ditë të bardhë (dikush) ka vuajtur shumë, e ka kaluar jetën gjithë halle e derte; ka hequr lëngun e ullirit; ka hequr pikën e zezë; ka hequr gurin e gjakut; ka zier në lëng çeliku. Më shumë ditë se kuleçë në gjendje të vështirë ekonomike, kur nuk ia del dot për t’u ushqyer e për të jetuar, kur vuan për bukën e gojës. I erdhi dita (dikujt) erdhi çasti kur dikush mund të plotësojë dëshirat a qëllimet që ka pasur ose kur dikush bëhet i fuqishëm, i pushtetshëm etj. pasi ka pritur një kohë. M’i zbardhi ditët (dikush) më lumturoi, më gëzoi pa masë, m’i bëri ditët më të bukura; m’u hapën qiejt; u bëra me krahë; u bëra me fletë.

DYQINDVJETÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Përvjetor i dyqindtë. Festohet dyqindvjetori i themelimit (i krijimit) të...

FESTÚAR (i, e) mb. Që festohet me veprimtari politiko-shoqërore, kulturore etj. Dita e Pavarësisë së Kosovës, e festuar madhërishëm, bëri jehonë në shtypin botëror.

FESTÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që mund të festohet. Datë (ditë) e festueshme.

►MADHËSHT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Lartësohem. Unë madhështohem nga fuqia e artit. Mes natyrës madhështohem.
2. keq., vetv. Mbahem me të madh; mburrem. Mos u madhështo kot.
3. vetv., vet. v. III Festohet me madhështi të madhe.
4. pës. e MADHËSHTÓJ.
✱Sin.: lartësohem, mburrem.

NÁT/Ë,~A f. sh. NET, NÉTËT 1. Koha që kur erret deri në agim, në pjesën e Tokës që, gjatë rrotullimit të saj, nuk ndriçohet nga Dielli; errësira gjatë kësaj kohe; kund. ditë. Natë e gjatë (e shkurtër). Natë e errët. Netët e bardha (polare). Natë dimri (vjeshte). Natë pa hënë. Nata e Vitit të Ri. Natën e asaj dite. Errësira e natës. Mesi i natës. Një ditë e një natë. Gjatë natës. Për natë. Çdo natë. Gjithë (tërë) natën e natës. Nata me natë. Natë për natë. Net me radhë. Që me natë pa u gdhirë; herët në mëngjes. Në mes (në pikë) të natës. Në orën një të natës. Me dy orë natë. U bë natë. Ra (erdhi) nata. U thye nata. Kaloi një natë. E gdhiu gjithë natën. E zuri nata diku. Para se të zërë nata. Natën e mirë! përshëndetje kur ndahen dy njerëz në mbrëmje ose urim për të fjetur mirë. U bë natë në fytyrë u bë sterrë, u nxi në fytyrë. Nata është me barrë. (fj. u.) nata ka të papritura, nuk dihet se ç'ndodh. Dita ka sy e nata ka veshë. (fj. u.).
2. Përdoret si pjesë e dytë në disa togje, të cilat shënojnë diçka që lidhet me kohën nga të ngrysurit deri në mëngjes ose kryhet në këtë kohë a nevojitet për këtë kohë. Rojë nate. Shërbim nate. Turni i natës. Këmishë nate.
3. Përdoret si pjesë e dytë përcaktuese në emërtimet e disa kafshëve ose disa bimëve. Lakuriq nate. Flutur nate. Zog nate. Lule nate.
4. bised. Përdoret kur i drejtohemi me dhembshuri një gruaje me kuptimin «e mjera, e zeza, korba».
5. etnogr. Pjesë e parë e emërtimeve të ndryshme për festa a për ditë të shënuara. Nata bojës (etnogr.) dita kur fillon dasma në shtëpinë e vajzës. Nata e Buzmit (etnogr.) nata e Krishtlindjeve kur bëhet edhe riti i vënies në zjarr të buzmit, si dhe kryhen një numër praktikash që synojnë sigurimin e mbarësisë dhe të pjellorisë si bekim nga festa e buzmit. Nata e çojës (etnogr.) nata e fundit e qëndrimit të barinjve në bjeshkë para se të çohen të nesërmen herët për të udhëtuar nga bjeshka në vërri ose anasjelltas; festohet me të ngrëna të mira, sidomos me prodhime të qumështit dhe raki, duke uruar që t’u shkojë udhëtimi mbarë. Nata e kanës (nata e konaxheçit, nata e kollit) (etnogr.) nata kur e vë kanën vajza, rit që lajmëron ditën kur fillon dasma në shtëpinë e vajzës. Nata e Kshtellave (etnogr.) nata e Krishtlindjeve. Nata kulaçit (etnogr.) dita (zakonisht dita e mërkurë) kur gatuhet kulaçi në shtëpinë e dhëndrit me rastin e fillimit të dasmës. Nata e peshtelkave (etnogr.) një natë para se të marrin nusen ose para dasmës së synetisë, kur vajzat dhe nuset vishen me kostumin tradicional kombëtar; të gjitha pjesëmarrëset në këtë natë vështrojnë me xhelozi se cila nga dasmoret i ka më të bukura veshjet. Nata e qeshkekut (etnogr.) nata në shtëpinë e djalit kur të rinjtë e shtypin grurin që nusja të sjellë bereqet; zakonisht të rinjtë e rrotullojnë gurin që të tregojnë se a janë të pjekur për martesë. Nata pulës (etnogr.) nata para fillimit të dasmës kur bëhet sofër e mirë me pula të pjekura dhe luhet e vallëzohet deri në mëngjes. Oj nana lules, nana lules, sonte te ne nata e pulës (folk.). Nata e Kadrit [Nata e Katrave] (etnogr.) nata kur të afërmit shkojnë e bëjnë shërbime tek varret dhe falen.
✱Sin.: errësirë, terr, sterrë, i errët, i ngrysur, i nxirë.
♦ E bëj natën *ditë. *Ditë e natë. Si *dita me natën. Natë e ditë shih ditë e natë. Si nata me ditën me shumë dallime njëri nga tjetri; e kundërta e njëri-tjetrit, as që mund të krahasohen; si dita me natën. E ndez *kandilin pa rënë nata (dikush)

NDÁRAZI ndajf. Ndaras. Ikën ndarazi. Festohet ndarazi. Zhvillojnë takime ndarazi.

PORCELÁNTË (i, e) mb. 1. Që është prej porcelani, bilurtë.
2. etnogr. Që festohet me rastin e 15-vjetorit (për një martesë). Martesë e porcelantë.

SHËNGJÉRGJ,~I m. 1. Festë që përkujton Shën Gjergjin dhe që për shkak të origjinës pagane ose nga tradita festohet prej katolikëve e myslimanëve me 6 maj, në Shqipërinë e Veriut, në Kosovë etj. Shëngjergji i Ri festë që kremtohet më 6 maj. Shëngjergji Plak festë që kremtohet më 23 prill. Kërcurin më të madh ruaje për Shëngjergj. (fj. u.) rezervën më të madhe ruaje për në fund.
2. sh. ~A, ~AT Vit; pranverë. Kishte mbushur dhjetë shëngjergja. Kishte 20 shëngjergja mbi shpinë.