FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARAKÍDH,~I m. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Arachis hypogaea) Bimë bishtajore njëvjeçare me kërcell të degëzuar, me gjethe të përbëra nga katër fletëza vezake, me lule të verdha, që kultivohet për farat e saj të ngrënshme që rriten brenda bishtajave, e pasur me vlera ushqimore, proteina, yndyra dhe vitamina; kikirik, fëstëk. Pjek arakidh. Vaji i arakidhit. Ëmbëlsirë me arakidh.

ARRËZ,~A_V f. sh. ~A, ~AT bot. Pisha e butë; fara e kësaj pishe, që i ngjan thelbit të bajames dhe që hahet zakonisht e pjekur; fëstëk. Arrëza pishe stika pishe, fara të ngrënshme të pasura me vlera ushqyese, që përdoren për gatime të ndryshme.

FISTÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. bot. Fëstëk. Rritja e fistikëve.
2. kryes. sh. Farat e këtyre kokrrave; fëstëk, stikë. Fistikët e pishës së butë.
✱Sin.: fëstëk, stikë.

FËSTËK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT bot. (lat. Pistacia vera) Dru i ulët a shkurre e viseve të ngrohta, me gjethe të gjera e me lule të vogla si vile që bën kokrra me thelb të shijshëm në një guaskë të thyeshme; fistik, stikë. Fara fëstëkësh. Mori një akullore me fëstëkë.
✱Sin.: fistik, stikë.

MARÚL/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET 1. Boçe e pishës së butë.
2. Farat e boçes së pishës së butë, fëstëk.

PÍSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Pinus) Dru pylli me trung të lartë e të drejtë, me lëvore të plasaritur e me gjethe halore përherë të blerta, që e ka lëndën të fortë, me rrëshirë e që digjet lehtë. Dru pishe. Hala pishe. Boçat e pishës. Rrëshira e pishës. Pyll me pisha. Mbjell pisha. Nuk pritet pisha për hala. (fj. u.).
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje pishash: Pisha ballkanike arneni. Pisha e bardhë pishë e butë. Pisha boçehalë (lat. Pinus arislata). Pisha boçemadhe (lat. Pinus coulteri). Pisha e bregut (lat. Pinus contorta) fëstëku, hormoqi, vgjeri. Pisha e butë (lat. Pinus pinea) pishë e vendeve mesdhetare, me kurorë si ombrellë e me boça të mëdha, të cilave u hahen farat, vgje. Pisha çadër (lat. Sciadopitys verticillata). Pisha degëhapur (lat. Pinus banksiana, Pinus divaricata, Pinus hudsonica). Pisha e detit (lat. Pinus maritima)) pishë e lartë e me kurorë të hapur, që rritet në vende bregdetare. Pisha dredhore (lat. Pandanus). Pisha e egër (lat. Pinus halepensis) pishë me trung të shkurtër dhe me kurorë të gjerë, që e ka lëkurën me plasa të gjata dhe që rritet në vendet mesdhetare, vgjeri. Pisha e ëmbël (lat. Pinus lambertiana). Pisha gjembake (lat. Pinus pungens). Pisha halëbutë (lat. Pinus leiophiylla). Pisha halëdredhur (lat. Pinus teocote). Pisha halëgjatë (lat. Pinus longifolia) pishë me hala të gjata e me degë të dendura, që përdoren për fshesa. Pisha e kuqe (lat. Pinus heldreichii) artini i kuq, rrobulli i kuq. Pisha halëshkurtër (lat. Pinus echinata). Pisha kalabreze (lat. Pinus brutia). Pisha e kënetës (lat. Pinus palustris). Pisha kineze (lat. Pinus tabulaeformis). Pisha lëvorebardhë (lat. Pinus albicaulis). Pisha lëvorehollë (lat. Pinus remota). Pisha lotuese (lat. Pinus wallichiana, Pinus chylla) pisha e Himalajës. Pisha e malit (lat. Pinus Heldreichi) dru halor i pyjeve malore, i ngjashëm me pishën e zezë, me trung të trashë, me degë të drejta e me pak gjethe në majë dhe me lëndë të fortë e të epshme që përdoret për fuçi, bucela, ndërtim etj.; rrobull, arti. Pisha e mbretit (lat. Athrotaxis selaginoides, A. gunneana, Cunninghamia selaginoides). Pisha përdhese (lat. Lycopodium complanatum, L. obscurum). Pisha e përkulshme (lat. Pinus flexibilis, Pinus strobiformis). Pisha qiparisore (lat. Callitris kalltrisi). Pisha rrëshinore (lat. Pinus resinosa). Pisha selinore (lat. Phyllocladus trichomanoides). Pisha e Siberisë (lat. Pinus cembra siberica, Pinus sibirica). Pisha e verdhë (lat. Pinus ponderosa, Pinus milis). Pisha e zezë (lat. Pinus nigra, Pinus heldreichii) pishë e viseve mesdhetare, me kurorë të gjerë, me degë horizontale, me hala të holla, me lëkurë të zezë dhe me boça të mëdha, që u hahen farat; halë, borigë, çetinë.
3. Cifël a copë e vogël nga ky dru, që përdoret për të ndezur zjarrin ose për të bërë dritë. Një tufë pishe. E ndezi me pishë.
4. fig., bised. Kulm; mes. Në pishë të vapës. Në pishë të diellit në mes të diellit, kur ai djeg më shumë. Në pishë të djalërisë në lulen e rinisë, në moshën më të mirë.
5. si mb. I kthjellët. Moti është pishë.
✱Sin.: halë, vgje, gdhe, arti, artin, harmoç, hartinë, kresht, borigë, çetinë, rrobull, kulm, arne, kresht, molikë, klekë, fëstëk, ashkël, zemër, mes.
♦ Çan pishën me gjilpërë (dikush) përpiqet të bëjë diçka pa mjetet e nevojshme, ia hyn kot e pa i kuptuar vështirësitë, futet kuturu në një punë të rëndë; kujton se mund ta bëjë fare lehtë një punë shumë të vështirë. Çan pishën me kokë (me krye) (dikush) është zemëruar keq, sa nuk di ç’të bëjë; e urren shumë dikë a diçka, e ka shumë inat e ia bën të keqen. Iu fik (iu shkim) pisha (dikujt) mori fund, s’ka më jetë; nuk ka mundësi për të jetuar; s’ka më fuqi të veprojë. S’është as për pishë e as për kandil (dikush) nuk është në gjendje të bëjë as diçka të thjeshtë, s’është i aftë për asgjë; nuk mban dot as veten; s’di të mbathë (as) poturet bised.; aq e ka vrapin; s’bën as për dhe çerepi përçm. E ka syrin pishë (dikush). 1. Ka shikim të mprehtë, sheh shumë mirë e shumë larg. 2. S’i shpëton gjë syrit të tij, është syhapët; e ka syrin kokërr. 3. Është guximtar, është krenar, është ballëhapur; i shkreptijnë sytë (dikujt); s’i trembet (s’i fiket) syri (dikujt). I ka marrë pisha nga të dy anët. 1. (dikujt). Ka filluar të bjerë nga gjendja, nuk ka ku të mbahet më; mori të tatëpjetën (dikush). 2. (diçkaje). Ka ardhur e keqja nga të gjitha anët; ka rënë fare; mori të tatëpjetën (diçka). S’i kam mbajtur pishën (dikujt) shih s’i kam mbajtur kandilin (dikujt). Iu ngjit si *vemja pishës (dikujt). I shtie pishat (dikujt) e fut në grindje me dikë, e nxit kundër tij, e ndez; i fut fitat; i fut spicat. Të shuan (të fik) pishën (dikush) shih të shuan (të fik) derën (dikush). I vuri pishën (diçkaje) shih i vuri flakën (diçkaje). (Vjen) me pishë në dorë (dikush) shih (vjen) me urë në dorë (dikush).

STÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Farë e bohçes së pishës; fëstëk. Fëmijëve u pëlqenin shumë stikat e pjekura. Në pyll mblodhi një boçe plot me stika.