FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

EGËRSHÁN,~E mb. 1. Që sillet vrazhdë dhe ashpër; që ka pamje të egër; i rreptë. Njeri egërshan. Trima egërshanë. Rivali egërshan.
2. I egër. Trafiku egërshan. Lumi shekullor egërshan. Dallgë egërshane. Shpendë egërshanë. Ligjërimi politik egërshan.
3. si em. m. e f., poet. Sipas kuptimit të mbiemrit. Egërshani i trishtimit. Ti e ke njohur egërshanin që sulmon. Egërshani me tupan e shpreh këtë muzë.
✱Sin.: i egër, egëran, egërcak, i pazbutur, i ashpër, i papërmbajtur, i pamëshirshëm, i ftohtë.

PAZBÚTUR (i, e) mb. 1. Që nuk është zbutur ende (për kafshët); i egër; kund. i zbutur. Kafshë e pazbutur. Ari i pazbutur.
2. Që s’është përmirësuar me anë të shartimit (për bimët e pemët), i pashartuar.
✱Sin.: i egër, egërshan, hergjele, i pashartuar.

RRÉPTË (i, e) mb. 1. Që është shumë kërkues, që nuk lejon të shkelen urdhrat, udhëzimet a kërkesat e tij, që nuk bën asnjë lëshim; i ashpër; kund. i butë. Njeri i rreptë. Prindër të rreptë. Mësues i rreptë. Tregohet i rreptë.
2. Që nuk lejon asnjë shmangie nga rregullat ose kërkesat, që duhet zbatuar në mënyrë të prerë e të përpiktë. Disiplinë e rreptë. Rregulla të rrepta. Urdhër i rreptë. Dietë e rreptë. Regjim i rreptë kursimi.
3. Që godet me ashpërsi, i fortë; i rëndë; kund. i butë; i lehtë. Artikull i rreptë. Kritikë e rreptë. Masë ndëshkimore e rreptë.
4. Që bëhet në mënyrë shumë të përpiktë sipas disa rregullave ose kërkesave të caktuara. Përkufizim i rreptë. Analizë e rreptë. Stil i rreptë.
5. Që ka natyrë të ashpër e të paepur; që ka shprehje të ashpër ose të vrenjtur. Burrë i rreptë. Fytyrë e rreptë. Shikim i rreptë.
6. Që bëhet me forcë të madhe, i furishëm; i rrëmbyeshëm. Luftë e rreptë. Sulm i rreptë. Lojë e rreptë. Përrua i rreptë.
7. Që është shumë i ashpër (për motin); që ka kushte të vështira për jetesë (për vendin). Dimër i rreptë. Vise të rrepta. Male të rrepta.
✱Sin.: i vrazhdë, i prerë, i egër, i pamëshirshëm, egërshan.

RË́NDË (i, e) mb. 1. Që ka peshë të madhe, që rëndon shumë; kund. i lehtë. Gur (dru) i rëndë. Arkë e rëndë. Thes (dollap) i rëndë. Trup i rëndë. Këpucë (çizme) të rënda. Ngarkesa (pesha) të rënda. Bëhet i rëndë rëndohet, peshon shumë. Peshë e rëndë (sport.) ndarje ku bëjnë pjesë sportistë që peshojnë nga 90 deri 110 kg (në mundje e në ngritje peshash) dhe 81 kg e lart (në boks). Guri është i rëndë në vend të vet (fj. u.).

2. tek., usht. Që ka përmasa të mëdha e fuqi të madhe; që shërben për të mbartur ngarkesa të mëdha (për mjetet e transportit); që ka forcë goditëse të madhe dhe armatim të fuqishëm; kund. i lehtë. Makina (plugje) të rënda. Traktor i rëndë. Industri e rëndë. Artileri e rëndë. Top (mitraloz) i rëndë. Tank i rëndë. Bombardues i rëndë. Këmbësori e rëndë. Kamionë të rëndë. Kafshë të rënda.

3. Që bëhet duke rënduar shumë, me forcë a me zhurmë; që nuk hidhet a që nuk bëhet i lehtë e i shpejtë; që është i thellë a i theksuar; që lë gjurmë të thella; kund. i lehtë. Hap i rëndë. Ecje (lëvizje) e rëndë. Valle e rëndë lloj valleje popullore, që kërkon lëvizje të forta. Plagë (plagosje) e rëndë. Parfum i rëndë parfum që ndihet shumë, që nuk është shumë i këndshëm për nuhatje e mezi durohet. Ngjyrë e rëndë ngjyrë që të vret sytë, jo e këndshme. Tinguj të rëndë.

4. Që tretet me vështirësi, që rëndon në stomak (për ushqimet); që përmban shumë alkool etj., që është i fortë në të pirë. Ushqim i rëndë. Gjellë e rëndë. Ujë i rëndë ujë që ka shumë kripëra gëlqerore e që të rëndon në stomak. Pije (verë) e rëndë. Çaj i rëndë. Kafe e rëndë. Duhan i rëndë. E kam stomakun të rëndë kam ngrënë tepër ose kam ngrënë diçka që mezi tretet.

5. Që është endur me fije të trasha e të ngjeshura; që është bërë prej pëlhure a prej stofi të trashë, i trashë; që ka vlerë të madhe, që kushton shumë. Qilim i rëndë. Perde të rënda. Veshje e rëndë. Rroba të rënda. Pallto e rëndë. Pajë e rëndë (vjet.). Peshqesh i rëndë.

6. Që është shumë i dendur a shumë i ngjeshur (për mjegullën, për retë); që është i mbushur me tym a me erë të keqe (për ajrin), që të zë frymën; që kundërmon keq, i keq. Mjegull e rëndë. Re të rënda. Ajër i rëndë. Vapë e rëndë. Erë e rëndë.

7. Që kërkon shumë mund e lodhje për t’u bërë; që lëviz me vështirësi, që nuk rrotullohet e nuk punon lehtë; që arrihet, që bëhet, që zgjidhet a që kalohet me shumë vështirësi; që mësohet a që kuptohet me vështirësi; i vështirë; kund. i lehtë. Timon i rëndë (për t’u rrotulluar). Punë (detyrë, përgjegjësi) e rëndë. Udhëtim i rëndë. Mësim (ushtrim, problem) i rëndë. Stil i rëndë. Provim i rëndë. Gjuhë e rëndë. Vepër e rëndë. I rëndë për t’u kuptuar. E ka të rëndë. Më duket e rëndë.

8. Që është shumë i ngjallur dhe që mezi lëviz; i ngathët, i ngadalshëm. Burrë i rëndë. Është i rëndë në të ecur, mezi lëviz. Ka këmbë të rënda ecën ngadalë, ecën sikur i heq këmbët zvarrë.

9. bised., vet. f. Që është shtatzënë, me barrë. Grua e rëndë.

10. fig. Që vepron me ngadalë e me ngathtësi, që është shumë i ngarkuar e që nuk punon me zhdërvjelltësi. Administratë e rëndë. Makina e rëndë burokratike.

11. fig. Që bëhet me ashpërsi, i rreptë; që të prek thellë në sedër, që nuk durohet, fyes; që përdor fjalë fyese a të ndyra; kund. i lehtë. Dënim (qortim, ndëshkim) i rëndë. Vërejtje (kritikë, masë ndëshkimore) e rëndë. Burgim i rëndë burgim me kushte të vështira ose me punë të detyruar. Shaka e rëndë. Humor (thumb) i rëndë. Sharje e rëndë. Fjalë e rëndë. E ka gojën të rëndë.

12. Që ka shumë mundime, vuajtje, hidhërime etj., që shkakton vuajtje trupore e shpirtërore, i vështirë. Zgjedhë (robëri) e rëndë. Kushte (rrethana) të rënda. Jetë e rëndë. Kohë e rëndë. Vite (ditë, çaste) të rënda. Fat i rëndë. Vdekje e rëndë.

13. Që e dëmton shumë shëndetin e rrezikon jetën e njeriut; që kalohet me vuajtje dhe që tregon një keqësim të madh të sëmundjes; kund. i lehtë. Sëmundje e rëndë. Grip i rëndë. Rast i rëndë. Formë e rëndë e sëmundjes. Ishte në gjendje të rëndë.

14. edhe fig. Që godet me forcë të madhe, që sjell pasoja të këqija a dëme të mëdha; që është i rrezikshëm; që shkel keqas rregullat a kërkesat, që nuk lejohet a nuk pranohet në asnjë mënyrë; i pafalshëm; kund. i lehtë. Goditje e rëndë. Grusht i rëndë. Dëm (dëmtim) i rëndë. Bombardim i rëndë. Tërmet i rëndë. Humbje e rëndë. Krizë e rëndë. Gabim i rëndë. Faj (krim) i rëndë. Pasoja të rënda.

15. Që sillet vrazhdë me të tjerët, që nuk është i shoqërueshëm e i përzemërt; që ka kërkesa të tepërta e shumë teka, që mezi durohet, i mërzitshëm. Njeri i rëndë. Me karakter të rëndë. Sjellje e rëndë. Mysafir (mik) i rëndë mysafir që kërkon ta presësh me shumë të mira e ndere, që të lodh e të bezdis shumë. Është bërë i rëndë.

16. Që të ngjall nderim, që të detyron ta nderosh e t’i bindesh, që ka madhështi; keq. që mbahet me të madh, që e heq veten për të rëndësishëm. Ka hije (pamje) të rëndë. Rri si zonjë e rëndë. Mbahet i rëndë.

17. Që është i thellë; i fortë. Gjumë i rëndë.

18. I fortë; i ashpër (për dukuritë e motit). Mot i rëndë. Shi i rëndë shi i madh e i rrëmbyer. Dimër i rëndë dimër shumë i ftohtë e me pasoja të këqija, sidomos për bujqësinë e për blegtorinë.

19. sport. Që përfshin ushtrime e lojëra të vështira; që kërkon fuqi të madhe fizike. Sportet e rënda. Atletikë e rëndë.

20. sport. Që bëhet në kundërshtim me rregullat e lojës dhe që mund të dëmtojë lojtarët. Lojë e rëndë. Ndërhyrje e rëndë.

21. Përdoret si pjesë e dytë përcaktuese në disa emërtime të pathjeshta në fushën e shkencës e të teknikës. Ujë i rëndë (fiz., kim.). Vajguret e rënda. Metale të rënda metale me peshë të madhe, si bakri, plumbi etj. Elementet e rënda (kim.) elemente, që kanë peshë atomike të madhe. Tokë e rëndë (bujq.) tokë e ngjeshur, që nuk e kullon shpejt ujin. Figurë e rëndë figurë₁₁.

22. fig., bised. I mençur, i pjekur, i matur. Burrë i rëndë.

23. fig., bised. I madh, i rëndësishëm. Festë e rëndë. E kremte e rëndë (fet.).

✱Sin.: i barrshëm, i plumbtë, gur, dhe, pleh, plumb, vare, plandër, rëndosh, i ngathët, i ngadalshëm, shtatzënë, i vështirë, i mundimshëm, i zahmetshëm, i trashë, trashanik, i pahijshëm, i pafalshëm, fjalërëndë, i vrazhdë, vrazhdak, egërshan, i fortë, i keq, i rreptë, fyes, i thellë, i mençur, i matur, i madh, i rëndësishëm, i rrezikshëm.

♦*Gur i rëndë në vend të vet. Është i rëndë nga veshët (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; i ka veshët të rëndë; është rënduar nga veshët. E ka dorën të rëndë (dikush). 1. E ndien dhembjen shumë kur të bën gjilpërën; kund. e ka dorën të lehtë. 2. Të rreh keq, qëllon fort me pëllëmbë; kund. e ka dorën të lehtë. E ka gjuhën të rëndë (dikush). 1. Mezi flet, nuk ka qejf të flasë. 2. Është i hidhur nga goja, është i ashpër, të shan e të fyen; përdor fjalë të ndyra. Ka *hije të rëndë (dikush). I ka veshët të rëndë (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; është i rëndë nga veshët; është rënduar nga veshët. Mori një *plagë (të rëndë) (dikush). Më i rëndë *bishti se sqepari. I vë *gurin e rëndë (dikujt a diçkaje). Vret (shet) të rënda (dikush) shih vret (shet) të trasha (dikush).

SERSÉM,~E mb., bised. I rreptë. Ky është një fëmijë sersem. Të atit sersem nuk ia kthente fjalën kurrë.
✱Sin.: i ashpër, i vrazhdë, nevrik, i egër, egërshan, i prerë, i sertë, i rrefkët, i rëndë, i kreshtë.

SERSEN,~E mb., bised. Sersem. E kishte gruan sersene të madhe.
✱Sin.: i rreptë, i ashpër, i vrazhdë, nevrik, i egër, egërshan, i prerë, i sertë, i rrefkët, i rëndë, i kreshtë.