FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ACÁR ndajf. 1. Ftohtë, ngricë, akull. Atë janar ishte acar. Bën acar.
2. Egër, me egërsi, ashpër, me ashpërsi, vrazhdë, me vrazhdësi, rreptë, rreptas. U soll acar. Foli acar.
3. Pastër, kthjellët, dritë, akull. Dukej acar. I veshur acar. I rrinte këmisha acar.
4. fig. Që e ka punën keq, që është pisk, që është zënë ngushtë, që është në vështirësi, pa rrugëdalje. E ka punën acar. U zu acar.
✱Sin.: ftohtë, ngricë, akull, akullimë, akullirë, rreptë, rreptësisht, rreptas, fraq, cingërimë, thëllim, cegëm.

ACÁR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. vet. nj. Të ftohtë i madh, i thatë e me ngricë. Acar i ashpër (i egër). Acari i fillimdimrit (i fundshkurtit). Filloi acari. Na zu acari.

2. kryes. sh. Të ftohtët e dimrit, ngricat. I përballuam acaret. Kungujt ruhen për acare.

3. fig., vet. nj. Ashpërsi, zemërim, egërsi, vrazhdësi, zemërim, pezmatim, irritim, tendosje. Sillet me acar. Foli me acar. Fjalët me acar.

4. fig., vet. nj. Frikë që të ngrin zemrën, drojë, tutë, trembje, shqetësim. I hyri acari në shpirt. Nuk i hiqej acari nga koka. Rrinte me acar në zemër.

✱Sin.: acari, acarim, acarimë, të ftohtë, akull, akullimë, akullirë, ngricë, fraq, cegëm, cingërimë, thëllim, athëtimë, fërfëllizë, cakërri, cikne, cikë, cingor, avër, ftigë, babaraqe.

ACÁRTË (i, e) mb. 1. Shumë i ftohtë, i akullt; me ngricë (për motin); i ngrirë. Mot (dimër) i acartë. Kohë e acartë. Natë (ditë) e acartë. Erë e acartë.
2. fig. Që është ose që paraqitet me sjellje ose me qëndrim të ashpër; i vrazhdë, i rreptë, i egër. Qëndrim i acartë. Bisedë e acartë. Fjalë të acarta. Sjellje e acartë.
✱Sin.: i akullt, i ftohtë, i ngrirë, i ashpër, i vrazhdë, i rreptë, i egër.

AJÁZM/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Mentha spicata) Mendër. Ajazmë e egër (e butë).

AKINXHÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË hist. Kalorës ose këmbësor i trupave sulmuese e ndëshkimore në Perandorinë Osmane, që mbaheshin në kufi me vendet e tjera dhe që sulmonin të parët për të vrarë, për të djegur e për të plaçkitur. Ushtria e akinxhinjve. Komandanti i akinxhinjve. Kalorësia e akinxhinjve. Sulm i egër i akinxhinjve.

AKRÉP,~E mb., fig. 1. Që është i shkathët, shumë i zoti. Burrë akrep. Grua akrepe.
2. Që është i vrazhdë, i egër, i papërshtatshëm, i pashoqërueshëm (për një njeri). Ai është njeri akrep. Ka shpirtin akrep. Qëndrim akrep.
✱Sin.: i zhdërvjellët, i aftë, i shpejtë, i gjallë, i lehtë, i ashpër, i rreptë, inatçi, inatçor, smirëzi, gjaknxehtë, zemërak, idhnak, i rrëmbyer, i papërmbajtur.

ALIZÁR,~I m., bot. 1. Bimë me gjethe vizake heshtore me lule të vogla e të verdha të mbledhura tufë dhe me rrënjë të tultë, që përdoret e tharë dhe e bluar si bojë e kuqe për ngjyrosje; lulja e pinit, rrëzë. Alizar i egër. Alizar indian.
2. Pigment me ngjyrë të kuqe, që përdoret për të ngjyrosur pëlhura etj. Alizari sintetik alizarina.
✱Sin.: rrëzë, brosht, garancë, rrëzojë, rrojë, shqeme, alizarinë.

ÁLLM/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Helianthus tuberosus) Bimë barishtore shumëvjeçare si luledielli, me rrënjë zhardhokore të ngrënshme; molla e dheut, dardha e dheut, dardha e tokës. Allme e butë (egër). Allme e bardhë (kuqe). Allme sheqeri. Allme e pjekur (zier). Ha allmenë e gjallë. Kokë allmeje. Lëng allmeje. Bërsi allmeje. Mbjell allmenë.
✱Sin.: panxhar, rrepë, arashkë, oreshkë.

ALLTÍ,~A f. sh. ~, ~TË vjet. Gjashtare. Qëlloi me allti. Bleu allti. Vuri alltinë në brez. E gjeti alltinë e fshehur. Me allti në dorë me të egër e me të keq, duke kërcënuar; me thikë ndër dhëmbë. Flet me allti në dorë, sikur ia ka kush frikën. Nja e dy e dorën në allti rrëmbehet menjëherë, merr zjarr shpejt; është i ngutshëm, është gjaknxehtë.

ALLXHURÁN,~I m. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Sorbus aucuparia, Pyrus aucuparia) Vadhëza e egër; rrushi i qenit, vadha evropiane. Allxhuran i egër. Allxhuran i butë. Allxhurana të tharë. Lulëzoi allxhurani.

AMARÁNT,~I m. sh. ~Ë ~ËT bot. 1. (lat. Amaranthus blitum, A. lividus) Bimë barishtore njëvjeçare, që rritet në ara e në kopshte, me fara të imëta e të shumta në majë, me gjethe vezake mishtore të mëdha me damarë të dalë e në ngjyrë të gjelbër në vjollcë, të ngrënshme, që përdoren si zarzavate, në byrek, në lakror etj.; nena, nenëza, spinaqi i egër, spinaqi kinez, bari llapush, lulja e qurranit, tamblanikë. Amarant i butë (e egër). Lakror me amarant.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje amarantësh: Amaranti i bardhë (lat. Amaranthus albus) dervishi. Amaranti bishtak (lat. Amaranthus caudatus). Amaranti gjembak (lat. Amaranthus spinosus). Amaranti gjethependë (lat. Cykloloma atriplicifolium). Amaranti gjetheshelg (lat. Amaranthus salicifolius). Amaranti hibrid (lat. Amaranthus hybridus, A clorostachys). Amaranti kallith (lat. Amaranthus blitum) nenëza. Amaranti i keq (lat. Amaranthus palmeri). Amaranti i lëshuar (lat. Amaranthus quitensis). Amaranti lulekuq (lat. Amaranthus hypochondriacus). Amaranti melthor (Amaranthus paniculatus). Amaranti ngjitës (lat. Amaranthus ascendens). Amaranti i purpurt (lat. Amaranthus atropurpureus, A. hybridus cruentus). Amaranti i shtrirë (lat. Amaranthus blitoides). Amaranti i pyllit (lat. Amaranthus silvestris, A. viridis, A. gracilis). Amaranti trengjyrësh (lat. Amaranthus tricolor, A. caudatus) bishti i dhelprës, spinaqi kinez.
✱Sin.: nenë, nenëz, bletëz, mbledhë, dervish.

AMÓN,~I_II m., bot., etnogr. (lat. Lapsana communis) Lloj bari me të cilin ushqehen bagëtitë në Ditën e Shëngjergjit që të mos nuhasin kudo; bari i gjirit, blushtër, ballkot. Amoni i egër.

ANAGJÍR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. (lat. Anagyris foetida) Qelbës, kartha e egër.

ANASÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. 1. (lat. Pimpinella anisum, Anisum officinale) Bimë njëvjeçare aromatike me gjethe të dhëmbëzuara, me lule të bardha, që përdoret si erëz, dhe si bar për rregullimin e tretjes, kundër kollës, për uljen e tensionit të gjakut, si antiseptik, si qetësues, etj.; anisi i ëmbël, qimnoni i ëmbël, kopra e ëmbël.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje anasonësh: Anasoni i egër maraq. Anasoni kinez (lat. Illicium verum) anis yllor. Anasoni yllor (lat. Illcium anisatum, I. religiosum) lloj anasoni i pangrënshëm dhe helmues, që përmban anisatinë dhe që shkakton pezmatim të rëndë të veshkave, pezmatim të traktit urinar a të organeve të tretjes e që përdoret edhe si temjan.
✱Sin.: anis, amison, finaqastri, glikanxo, nedër.

ANCÍZ,~I m., bot. (lat. Frangula alnus, f. vulgaris) Shkurre fletëgjerë, e përhapur në pyje, livadhe etj., me gjethe vezake të ndërkëmbyeshme e me skaje të lëmuara, me lule të vogla me ngjyrë të blertë të çelët, që nxjerr fruta të rrumbullakëta, të blertë, ngjyrë vjollce a të zeza kur piqen; rrushi i egër, lëvorja e zabelit.
✱Sin.: zogël, drunakuq, fillirë, krefkë, munegë, pistaq, pistrig, tulkuq.

ANDISFÁK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Phlomis fruticosa) Sfakë, bezgë; salvja e shkurreve, bezga e bardhë, sfaka e gomarit. Andisfakfë e egër (e butë). Lule andisfakfe. Vandak me andisfakfë (mospërf.) njeri i trashë nga mendja, trashaman.
✱Sin.: bezgë, beckë, belinë, dunicë, fsagë, mungullë, osakë, sfakë.

ANGJELÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Angelica) Shkurre e vendeve të ngrohta mesdhetare, me degë të holla e të gjata, me gjethe treshe të vogla e vezake, me lule të verdha në trajtën e një fluture që lidhin bishtaja të gjata e të fryra; drokth, karthpulë, fshikartë, vjegjës.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjelikash: Angjelika e butë (lat. Angelica archangelica, Archangelica officinalis) bimë barishtore dyvjeçare e ngrënshme, me kërcell të shkurtër mishtor dhe të mbuluar dendur me rrënjë të gjata, me gjethe të mëdha që rrethojnë kërcellin me një flutur në majë, me lule të gjelbra e të verdha, me fryt vezak, të sheshtë në ngjyrë të verdhë e të bardhë e që përdoret në mjekësinë popullore; drokthi i bardhë, kukuda e butë, angjelika mjekësore. Angjelika e përgjunjur (lat. Angelica genuflexa) angjelikë që rritet mbi dy metër lartësi, me gjethe të mëdha të dhëmbëzuara, me kërcell të rrumbullakët, të drejtë, të zbrazët dhe të degëzuar në majë, me lule të verdha e të bardha që lulëzojnë në korrik e gusht, që përdoret edhe në mjekësinë popullore; angjelika kënetore; angjelika ligatinore, angjelika mjekësore, gjemb gomari, bari i shpirtit të shenjtë. Angjelika e purpurt (lat. Angelica atropurpurea, Archangelica atropurpurea) angjelikë që rritet deri në 1.80 cm në lartësi, me kërcell të lëmuar, të zbrazët e të degëzuar në ngjyrë vjollce, me gjethe vezake me skaje të dhëmbëzuara, të çara me lobe të cekëta e të thella, me lule të bardha në të gjelbër në formë ombrelle. Angjelika e pyllit (lat. Angelica sylvestris, A. illyrica, A. montana) angjelikë që rritet deri në dy metër lartësi, me gjethe të gjelbra në të errët, me lule të vogla të bardha erëkëndshme, që rritet në hapësira të lagështa pyjore, në brigjet e përrenjve dhe të kanaleve, esenca vajore e së cilës përdoret në mjekësi, kurse frytet e bluara përdoren si insekticide; angjelika e egër; kukuda e bjeshkës, kukuda e kuqe.
✱Sin.: drokthi, karthpulë, fshikartë, vjegjës, shtogiq, rrëfeshk, ferreckë, gjembaç, kukudë.

ANGJINÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Cynara scolymus) Bimë barishtore shumëvjeçare e viseve të ngrohta, me gjethe të mëdha të prera thellë, që njihet për sythat e saj të ngrënshëm, që mbillet për lulet si kokë me fletë të tulta, të cilat përdoren si ushqim dhe për të përgatitur pije, barna mjekimi etj.; lulja e paçelur e kësaj bime; artiçoka pa gjemba. Kokë angjinareje. Sallatë me angjinare. Angjinare kopshti.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjinaresh: Angjinarja e egër (lat. Cynara cardunculus) koçani i egër. Angjinarja pa gjemba (lat. Cynara scolymus mutica) angjinare me sytha më të vegjël dhe më të ngjeshur se angjinarja e zakonshme, që përdoret në gatime, në mjekësi. Angjinarja e Jerusalemit (lat. Helianthus Tuberosus) bimë me kërcell si të lules së diellit, me rrënjë shumë të zhvilluar e me zhardhokë, të cilët hahen ose përdoren si ushqim për bagëtinë; molla e dheut, lulja e dhëndrit, lulja e gomarit, lulja e kalasë, sekulli i egër. Angjinarja kineze (lat. Stachys affinis, S. tuberifera) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të drejtë leshator dhe e lartë 30-60 cm, me gjethe të gjelbra e të ashpra, në trajtë zemre, me lule dygjinore ngjyrëvjollcë në trajtë zileje me pesë lobe; artiçokja kineze.
✱Sin.: artiçok, engjinare, angjinidhe, hinardh, skallier, allme, luleverdhë, oreshkë, orashkë, arashkë, rrepë, sekullë, shallagonë.

ANGËDHË,~RI f. sh. ~NJ, ~NJTË fig., krahin. Njeri i egër, njeri i pashpirt e i pamëshirshëm. Angëdhë i tmerrshëm.
✱Sin.: gjakpirës, mizor, vrasës, vrastar, gjakatar, barbar, tiran.

ANTH,~I_III m. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Foeniculum, Anethum graveolens) Bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të drejtë e të degëzuar, me gjethe të vogla e shumë të holla treshe, që përdoret si erëz në ushqimet; kopër, netërz erërëndë. Një tufë anthi. Anth për gjellë. Anthi i egër. Anthi i ëmbël. Pite me djathë e anth.
✱Sin.: anetë, arishte, dereot, maraj, moraçë, nedër, netër, netërz, rozenë.