FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DIKOTÓM,~E mb., libr. I ndarë në dy pjesë ose në kategori të kundërta; i dyzuar. Shoqëria moderne paraqitet gjithnjë e më dikotome: teknologji dhe natyrë, individualizëm dhe komunitet.

DYFISHÚAR (i, e) mb. 1. Që është bërë edhe një herë më i madh se ç’ka qenë; që është bërë dy herë më e madhe se diçka tjetër që është marrë si bazë, që është rritur dyfish. Prodhim i dyfishuar. Pagë e dyfishuar. Popullsi e dyfishuar.
2. Që është shtuar, që është rritur shumë; i dyzuar. Me forca (me përpjekje) të dyfishuara.

DYZÚAR (i, e) mb. 1. Që është formuar nga bashkimi i dy gjërave të njëjta, që është dyfishuar; që është përsëritur edhe një herë ashtu siç është; i dyfishuar. Varg i dyzuar (let.). Bashkëtingëllore e dyzuar (gjuh.).
2. I pavendosur, i lëkundur, i paqëndrueshëm, që s’di nga t’ia mbajë. Ishte ende i dyzuar.

HÚT/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Aegypus monachus) Shpend grabitqar, me ngjyrë të murrme, me kokë të mbuluar me pupla dhe me gushë të rrjepur, me kthetra të mëdha, të forta e pak të kthyera; ushqehet me kërma, shkaba e zezë.
2. zool. Femra e hutit. Zogu i hutës. Ra huta në pula.
3. fig., keq. Grua a vajzë hutaqe dhe e trashë nga mendja; femër matufe, mendjelehtë. Kishte marrë një hutë.
4. Dele a dhi me veshë shumë të vegjël. I humbi huta.
5. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme hutash. Hutë deti (lat. Larus canus) shpend deti me krahë të gjatë e këmbë me cipë notuese, që ushqehet me peshq, njihet me emrin mjellbardhë. Huta bishtgërshërë (lat. Milvus milvus) shpend grabitqar elegant, që fluturon me krahë të gjatë dhe bisht të dyzuar, që përdridhet ndërsa ndryshon drejtim, me pendë të kuqërremtë të trupit, të bishtit të sipërm dhe mbulesës së krahëve, me pendë të bardha të krahëve dytësore, që dallohet gjatë fluturimit nga majat e zeza të krahëve. Huta bishtgërshërë kokëhirtë (lat. Leytodon cayanensis) zog grabitqar, me kokë ngjyrë gri, me ngjyrë të zezë pjesa e sipërme e trupit, ndërsa pjesa e poshtme e bardhë, me bisht të zi me dy ose tri vija të bardha, me sqep blu dhe këmbë ngjyrë gri, që fluturon me lëvizje të shpejta, gjendet në pyje të hapura dhe kënetore, njihet edhe me emrin qifti kokëgri. Huta bishtgërshërë e Misisipit (lat. Ictinia mississippiensis) shpend grabitqar me madhësi mesatare, shumë i hijshëm nga ngjyra gri perlë e errët në puplat e kokës dhe më e çelët në pjesën e barkut, me bisht të gjatë dhe të degëzuar, me sy të kuq të ndritshëm, jeton e gjuan në bashkësi dhe ngre folenë në pemë. Huta e bjeshkës (lat. Buteo hemilasius) shpendi më i madh i kësaj familje (Buteo) bazuar në tërësinë e gjatësisë edhe të hapjes së krahëve gjatë fluturimit, me trup bojë kafe shumë të errët deri në nuancë të zezë ose të çelët, me një vijë kafe në kokë, me sy të zi me një unazë të verdhë, me gjoks dhe fyt të bardhë me vija ose shenja bojë kafe të errët. Huta e detit pulëbardha. Huta dydhëmbëshe (lat. Harpagus bidentatus) shpend grabitqar që emërohet sipas një karakteristike trupore, prerjet si dhëmbë në buzë, me trup ngjyrë gri në pjesën e sipërme, me bisht të zi me tri vija gri dhe me majë ngjyrë gri, me sy të kuq, me fytyrë të verdhë në jeshile, me këmbë e shputa të verdha. Huta grerëzangrënëse huta e mjaltit. Huta gushëbardhë (lat. Buteo albigula) shpend grabitqar me fyt të bardhë, që konsiderohet një nënlloj i skifterit me bisht të shkurtër, me ngjyrë kafe të errët në pjesën e sipërme dhe gri në pjesën e poshtme, me disa vija të ngushta të errëta, në pjesën e sipërme të kokës ka pendë ngjyrë kafe në të zezë, me sy bojë kafe, me këmbë dhe shputa ngjyrë të verdhë, jeton në pyje malore të lagështa. Huta e gjarpërinjve (lat. Rostrhamus sociabilis) shpend grabitqar që përfshin në llojin e vet shqiponjat dhe skifterët më të vjetër të Botës, të cilët kanë krahë të gjatë, të gjerë dhe të rrumbullakosur, me bisht të gjatë, të bardhë, me sqep të errët të lakuar thellë, me trup blu në gri të errët dhe puplat e pjesës së krahëve gjatë fluturimit më të errëta, me këmbë të kuqe (mashkulli i këtij lloji), fluturon ngadalë me kokën poshtë në kërkim të ushqimit, kërminjve të mëdhenj. Huta gjokszezë (lat. Hamirostra melenosternon) shpend grabitqar i madh, i njohur për aftësinë e veçantë të tij të thyerjes së vezëve, me madhësi trupore midis shqiponjës së madhe me bisht pykë dhe shqiponjës së vogël, mbresëlënës në pamje për shkak të shenjave dalluese të pendëve, ngjyrë kryesisht e zezë e trupit dhe e krahëve, që shquhet nga vijëzimet e trasha të bardha pranë fundit të krahëve. Huta japoneze (lat. Buteo buteo japonicus) shpend grabitqar që varion nga shtati mesatar deri tek shtati më i madh, me trup të fuqishëm, me krahë të gjerë dhe bisht të shkurtër, pendët e së cilës paraqesin përzierje tonesh kafe me nuancë të çelët dhe të errët. Huta me kalca (lat. Buteo lagopus) shpend grabitqar me krahë të gjatë dhe të ngushtë, me pendë të dendur ngjyrë të çelët, me bark të errët dhe njolla të errëta në kyçe, që gjendet në zona të hapura si fusha dhe këneta, qëndron pezull e ulur në skajet dhe majat e degëve të pemëve; orrli. Huta e karkalecit (lat. Butastur rufipennis) shpend grabitqar me ngjyrë gri në kafe, me një kokë më të errët, me bisht gri me vija të zbehta bojë kafe, mjekër e fyt të bardhë; gjoks, bark, kofshë ngjyrë të kuqerremtë, me sqep bazë të verdhë e me majë të zezë. Huta krahëkuqërreme (lat. Butastus liventer) shpend grabitqar aziatik, gjendet në pyjet gjetherënëse, me kokë dhe pjesë të poshtme ngjyrë gri, me disa vija në majë, qafë dhe gjoks, pjesa tjetër e sipërme gri e kuqerremtë, me bisht të ndritshëm, ushqehet me hardhuca, gjitarë të vegjël dhe insekte të mëdha. Huta e Madagaskarit (lat. Buteo brachypteris) shpend grabitqar bojë kafe tipike e botës së vjetër që tregon mjaft ndryshueshmëri në pendë, ka kokë gri të errët, njollë të bardhë në gjoks, me bisht me vija të gjera kafe në të zezë, me sqep të zi, me sy të verdhë, me këmbë dhe shputa ngjyrë të verdhë të zbehtë. Huta e malit (lat. Buteo oreophilus) shpend grabitqar i vogël, me ngjyrë kafe në pjesën e sipërme të trupit dhe më të zbehtë në pjesën e poshtme, me njolla të dendura kafe në gjoks, bark, bisht dhe në mbulesën e poshtme të krahëve, në pjesën e poshtme ngjyrë gri të çelët me vijëzime të zbehta të ngushta. Huta e mjaltit (lat. Pernis apivorus) shpend grabitqar me pendë në formë luspash rreth syve dhe ballit, me qafë të gjatë dhe kokë të vogël, që fluturon me krahë të sheshtë, me bisht të gjatë me pak vija të ngushta të errëta në të, njihet edhe me emrin huta grerëzangrënëse, kabaceku greth. Huta e mjaltit bishtgjatë (lat. Henicopernis longicauda) shpend grabitqar që dallohet për bishtin e tij shumë të gjatë, që jeton në pyjet e ulëta e të larta me lagështi. Huta sybardhë (lat. Butastur teesa) skifter me madhësi mesatare, me bisht të kuqërremtë, me sy të bardhë dallues dhe fytyrë të bardhë me një vijë të errët, me kokë kafe. Huta pa veshë krahëthata Huta vërshëllyese (lat. Haliastur sphenurus) shpend grabitqar me madhësi mesatare, që ka marrë emrin për arsye të fishkëllimës së lartë të tij, me kokë të vogël e bisht të gjatë, me majat e krahëve që shkojnë poshtë majës së bishtit kur zogu qëndron ulur, megjithëse me këmbë të shkurtra zogu ecën lehtësisht në tokë. Huta e natës (lat. Tyto alba alba) bufi i hambarit, me pendë të kokës dhe shpinës nuancë gri ose kafe me njolla, në pjesën e poshtme variojnë nga e bardha në kafe, me fytyrë në formë zemre, me pendë të bardha, që ushqehen me gjitarë të vegjël. Huta qafëkuqe (lat. Buteo auguralis) shpend grabitqar me madhësi mesatare, me qafë dalluese të kuqerremtë, ngjyrë kjo që shtrihet edhe lart mbi kokë dhe poshtë në pjesën e sipërme të shpinës, me pendë të sipërm të bishtit ngjyrë të kuqerremtë. Huta sqephollë (lat. Rostrhamus hanmtus) shpend grabitqar që përfshin shqiponjat, skifterët, me sqep të hollë, të errët e të lakuar thellë, krahë të gjatë, të gjerë e të rrumbullakosur, me bisht të gjatë, fluturon ngadalë me kokën poshtë në kërkim të ushqimit.

MIDÍS,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Pjesa a vendi në mes të diçkaje, mes. Midisi i rrugës (i arës, i shporit). E vuri në midis. I ra për midis pazarit. Ra në midis. A do t’i biesh anës a midisit? Ishte në midis të midisit të malit. E la midisin e formacionit ushtarak të tërhiqej pak. Vijmë kështu në midisin e arritjeve të tij.
2. Pjesa që ndahet midis dy a më shumë njerëzve; në mes. Dashin e kishte për midisi me shokë.
3. Gjendje e ndërmjetme midis dy gjërave, gjendje e lëkundur a e dyzuar. Ndihej në një gjendje midisi: i huaj në qytetin e tij, vendali në një qytet të huaj.
4. Rrip zbukurues ngjyrash të ndryshme, i punuar me grep, që shërben për të bashkuar dy pjesët e një bohçeje, të një përparëseje a të një çarçafi.

MJERÚSH,~E mb. I mjerë, mjeran. Ai vjen pranë jush mjerush e i dyzuar. Fjalimi i mallit tim mjerush.

NDËRDÝZ vep., ~A, ~UR kal. E bëj të jetë i dyzuar, ndërdysh. Ia ndërdyzi zemrën. Kjo vetëdije e ndërdyz.

PADYZÚAR (i, e) mb. Që nuk është i dyzuar; kund. i dyzuar. Njeri i padyzuar dhe i pandikuar politikisht.

VAR/G,~GU_I m. sh. ~GJE, ~GJET 1. Radhë sendesh të një lloji, të shkuara në pe, në tel etj. ose që janë lidhura a gërshetuar njëri me tjetrin. Vargje duhani. Varg qepësh (hudhrash). Një varg rruazash. Vargje me fiq. Shkoj (duhanin) në varg.
2. Grup sendesh të një lloji, që janë vendosur njëri pas tjetrit në një radhë; radhë njerëzish, kafshësh etj., që lëvizin a që ecin në të njëjtin drejtim e zakonisht për një. Varg i pafund. Vargu i njerëzve. Vargu i shtëpive. Vargu i makinave. Vargu i patave. Vargu i maleve. Varg shkëmbinjsh.
3. fig., kryes. nj. Një radhë gjërash a ngjarjesh që vijnë njëra pas tjetrës në mënyrë të pandërprerë. Varg protestash. Varg arritjesh. Në vargun e sukseseve. Varg fjalësh (mendimesh). Në vargun e viteve. Në vargun e ngjarjeve.
4. let. Njësi poetike që përbëhen prej fjalësh e fjalish të shkruara në një radhë dhe që kanë një ritëm dhe një numër të caktuar rrokjesh; çdo frazë ritmike që krijohet nga alternimi i një sasie të caktuar rrokjesh të theksuara e të patheksuara; vet. sh. vjershë, poezi. Roman në vargje. Shkruan (thur) vargje. Strofë me katër vargje.
5. Pjesa e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme vargjesh që përdorën në krijimtarinë poetike. Varg i bardhë vargu që nuk ka rimë me ndonjë varg tjetër, sepse mundëson një vazhdimësi më të madhe dhe tinguj më të afërm me ligjërimin e përditshëm sesa vargu i rimuar, e gjejmë në vargjet e eposit të kreshnikëve. Varg i lirë lloj vargu që nuk ka një numër të caktuar rrokjesh, theksash ritmikë e pauzash ose nuk formon strofa me rima sipas skemave tradicionale të metrikës. Varg i thyer varg i copëzuar që për arsye theksimi, intonacioni etj. copëzohet a shkruhet i ndarë. Vargu aleksandrin përbëhet nga dymbëdhjetë deri në gjashtëmbëdhjetë rrokje me një cezurë në mes pas rrokjes së gjashtë ose të tetë. Varg i dyzuar dy vargje pesërrokëshe, dy gjashtërrokëshe; dy shtatërrokëshe, paraqiten të lidhura në një varg të vetëm dhe krijojnë një varg të dyzuar. Varg i dyfishtë varg i dyzuar. Varg dymbëdhjetërrokësh. Varg heroik varg në metrikën e lashtë që ka dhjetë rrokje e pesë theksa dhe që rimon me vargun vijues. Varg klishe varg që përsëritet gjithmonë njësoj.
6. spec. Tërësi madhësish të vendosura në një radhë të caktuar; grup bashkimesh kimike që kanë një lidhje të caktuar ndërmjet tyre. Varg gjeometrik. Varg radioaktiv. Varg numerik. Varg natyror. Vargu i uranit.
7. edhe fig., kryes. nj. Numër i madh, sasi e madhe qeniesh, gjërash a dukurish që vijnë njëra pas tjetrës ose që formojnë një grup; disa. Në vargun e arritjeve. Varg fjalësh (mendimesh). Në vargun e viteve. Në vargun e ngjarjeve. Një varg bimësh nuk e durojnë thatësirën. Kishte një varg të metash (dobësish). Paraqiti një varg kërkesash. Ngriti një varg çështjesh. Bëri një varg pyetjesh. Ka shkruar një varg librash
✱Sin.: rresht, vistër, vistrak, vargan, vargua, vargare, vardar, kordon, tufë, kalivare, kalisher, kolonë, vazhdar, seri, sërë, qerthull, radhë.
♦ Varg e varg një pas një, njëri pas tjetrit, me radhë, radhazi, zinxhir; varg pas vargu; varg e vijë; varg e vistër (e vijë). Varg pas vargu shih varg e varg. Varg e vistër (e vijë) një pas një; njëri pas tjetrit; radhazi, me radhë e pa ndërprerje; varg e varg; varg pas vargu.