FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DAJANDÍSUR (i, e) mb., bised. Qëndrestar, durimtar.
✱Sin.: i duruar, i durueshëm, durimtar, i fortë, i qëndrueshëm, qëndrestar, i gajretshëm, i përmbajtur, rezistent.

DHËMB,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila nga eshtrat e vogla të ngulura në të dyja nofullat, që i shërbejnë njeriut a kafshës për të copëtuar e për të përtypur ushqimet ose për të kafshuar diçka. Dhëmbë të gjatë (të mëdhenj, të vegjël, të dalë). Dhëmbë të bardhë (të zverdhur, të nxirë). Dhëmbë të mprehtë. Dhëmb i prishur (i krimbur). Dhëmbë të vënë. Dhëmbët e njeriut (e maces, e qenit, e ujkut, e luanit, e tigrit, e dhelprës). Dhëmbët e brejtësve. Me (pa) dhëmbë. Nervi i dhëmbit. Rrënja (palca) e dhëmbit. Pastë (furçë, kruese) dhëmbësh. I dolën (i ranë) dhëmbët. M’u mpinë dhëmbët. Shkul (heq) dhëmbin. Thyej (kafshoj, copëtoj) me dhëmbë. Laj (pastroj) dhëmbët. Mishi i dhëmbëve (mishrat e dhëmbëve) mishi përqark fundit të dhëmbëve, trysat. Flas (them) nëpër dhëmbë nuk i shqiptoj mirë fjalët dhe nuk i sqaroj mirë gjërat.
2. Secila nga eshtrat e vogla që ndodhen në pjesën e përparme të nofullave dhe që janë më të hollë e më të mprehtë se ata që ndodhen anash. Dhëmbët e përparmë. Dhëmbët prerës. Dhëmbët e dhëmballët. Kap me dhëmbë. I ngul (i fut) dhëmbët kafshoj. I armatosur gjer (deri) në dhëmbë i armatosur shumë mirë, i pajisur me të gjitha armatimet. Kush luan këmbët, luan dhëmbët (fj. u.). Ku dhemb dhëmbi, vete gjuha (fj. u.).
3. kryes. sh. Varg të dalash, zakonisht të mprehta ose me majë, në një vegël, në një mekanizëm etj.; dhëmbëz. Dhëmbë të hekurt (të çeliktë). Dhëmbët e sharrës (e frezës, e ingranazhit). Dhëmbët e krehrit. Rrotë (lesë, frezë) me dhëmbë.
4. Fije e hollë kallami a metali e krehrit të tezgjahut. Rregulloj dhëmbin e vegjës.
5. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme dhëmbësh. Dhëmb katarosh stërdhëmb. Dhëmbët e parë (dhëmbët e qumështit) dhëmbët e foshnjërisë. Dhëmbët e syrit (e qenit) të katër dhëmbët me majë që gjenden midis dhëmbëve prerës dhe dhëmballëve. Dhëmb floriri dhëmb i vënë prej floriri.
6. bujq. Pjesë e parë e një emërtimi të pathjeshtë për një lloj pajisjeje për çarjen e tokës në thellësi. Dhëmb injektor.
✱Sin.: dhëmbëz, çatall, fije.
♦ Ta bësh dhëmbin sa të *kalit! Ia bëri dhëmbët *misër (dikujt) keq. Më kanë rënë dhëmbët (dhëmbë e dhëmballë). 1. U plaka; jam plak; jam shumë i vjetër diku, kam shumë kohë aty, u plaka në atë vend, në atë punë, në atë zanat etj. 2. E kam humbur fuqinë e s’jam më në gjendje të dëmtoj njeri; s’jam më i rrezikshëm, s’i bëj dot gjë askujt. Ma pruri (ma solli) shpirtin ndër dhëmbë (dikush a diçka) shih ma pruri (ma solli) shpirtin në fyt (dikush a diçka). S’i kanë dalë (ende) dhëmbët (dikujt) shpërf. është ende i ri e i papjekur; nuk ka ende fuqi e mundësi për të bërë diçka; i ka buzët me qumësht (dikush).*Ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët (dikush). (E di vetë) ku më dhemb dhëmbi e di vetë se për çfarë kam më shumë nevojë a ku e kam pikën më të dobët; vetë e di ku e kam hallin; i zoti e di ku i pikon çatia. Dhëmb për dhëmb në mënyrë të vendosur e të rreptë, ballazi e me ashpërsi të madhe, pa ngurruar e ashtu si ma bën dikush; pa u tërhequr e pa u thyer para dikujt; grusht për grusht; për jetë a vdekje. (Ia di) sa dhëmbë e dhëmballë ka në gojë (dikush) shih (e njoh) me dhëmbë e (me) dhëmballë (dikë). (E njoh) me dhëmbë e (me) dhëmballë (dikë) e njoh shumë mirë, hollësisht, me virtytet e veset që ka, deri në imtësi, pa asgjë të fshehtë, ashtu si është; (ia di) sa dhëmbë e dhëmballë ka në gojë (dikush); (e njoh) me rrënjë e me degë; (ia di, ia njoh) zorrët e barkut (dikujt); (ia di) fundin e barkut (dikujt); ia di sa lugë ka në shportë (dikush); ia di lugët e pirunët (dikujt); ia kam pirë lëngun (dikujt); i kam marrë erë në qafë (dikujt). Me *gojë të lan e me dhëmbë të çan (dikush). Ha *baltë me dhëmbë (dikush). Ha *dheun me dhëmbë (dikush). Hahet me dhëmbë (me dikë) zihet keqas me një tjetër; kacafytet keq me dikë. E ha me dhëmbë. 1. (diçka). Jam i sigurt që e bëj një punë duke vënë të gjitha forcat, ia dal sado e vështirë të jetë. 2. (dikë). E dënoj rëndë, e ndëshkoj rreptë. Ha *frerin me dhëmbë (dikush). Ha (bren) *hekurin (çelikun) (me dhëmbë) (dikush). Ha edhe *malin me dhëmbë (dikush). Ha *veten me dhëmbë. Jam dhëmbë për dhëmbë (me dikë) jam shumë i acaruar me dikë në çdo çast, e kam shumë inat a e urrej; jam në armiqësi me të; s’ia falim njëri-tjetrit; jam në thikë e në pikë; shkoj thikë e brisk. Kafshoj *buzën (me dhëmbë). E kafshon *frerin me dhëmbë (dikush). (Sikur) sa të kalit (kaq) ta bësh dhëmbin! mundohu sa të duash!, hidhu përpjetë po të duash!, nuk ke për ta marrë a për ta arritur kurrë diçka. I ka dhëmbët me bukën time (dikush) ma ka harruar të mirën që i kam bërë, është mosmirënjohës edhe pse ende rron falë ndihmës a përkrahjes sime. S’ka *shpirt (s’ka pikë shpirti) ndër dhëmbë (dikush). *Kleçkë për të kruar dhëmbët vulg. keq. Kruan dhëmbët (dikush) iron. 1. Nuk ka të hajë; s’ka futur gjë në gojë. 2. Rri kot e tallet, s’do t’ia dijë për punën; merret me diçka të kotë a pa vlerë; kruan thonjtë; tund derën; ngrohet (theket) në diell; vret (numëron) miza; dredh (tund) zinxhirin; numëron qimet e postiqes; rruan vezë; kërcet gishtërinjtë. Nuk më lë të kruaj (të qëroj) dhëmbin (dikush) më rri vazhdimisht pranë, më ngjitet pas; s’më lë të bëj asgjë, më pengon orë e çast; nuk më lë të marr frymë. E lidh gjuhën për dhëmbësh (dikush) e përmban veten kur flet, flet pak dhe mendohet mirë para se të flasë. Ta merr *arrën nga dhëmbët (dikush). Ma mbajtën dhëmbët (diçka) gati sa s’e thashë atë që mendoja, desh e thashë diçka që s’duhej thënë, gati më shpëtoi; më erdhi në dhëmbë; e kisha në majë të gjuhës; e kisha në gojë. E mban *gjuhën prapa dhëmbëve (ndër dhëmbë) (dikush). Mbeti me dhëmbët jashtë (dikush) mbeti duke qeshur, nuk pushon së qeshuri; zbardh (hap) dhëmbët keq. Mpreh dhëmbët (dikush). 1. iron. E quan diçka që më parë, pa e pasur ende në dore, si gjënë a si pronën e tij, përgatitet shpirtërisht për ta pasur si të tijën; shpreson më kot se do të ndodhë diçka ose se do të shkojnë punët ashtu si do a si mendon ai; lëpin buzët. 2. Fillon ta kërcënojë dikë, bëhet gati për ta sulmuar; i tregon dhëmbët (dikujt); i skërmit (i kërcet) dhëmbët (dikujt); i ndrit sytë. I numëron dhëmbët (dhëmbë e dhëmballë) (dikujt) e shtrëngon mirë dikë dhe e detyron të bëjë diçka; e ndëshkon si duhet; ia ndreq qejfin. Ia nxori dhëmbë e dhëmballë (dikujt) e mundoi shumë, e sfiliti, s’i la gjë pa bërë; ia mori shpirtin; i nxori shkumë (nga goja). Njëri ha *kumbulla (thana) e tjetrit i mpihen dhëmbët iron. S’i pushon dhëmbi (dikujt) keq. ha pa pushim, ha ç’gjen përpara, s’ngopet së ngrëni, sado që t’i japësh; është llupës, grykës. Të qëron dhëmbin (dikush) është shumë kërkues, të kërkon deri në hollësi; nuk të lë të luash me diçka, të shtrëngon mirë për ta bërë diçka. E ruan *bukën ndër dhëmbë (dikush). I skërmit (i kërcet) dhëmbët (dikujt) e kërcënon ashpër, i flet me kërcënim; e sheh me të egër e i kanoset; i tregon dhëmbët; i ndrit sytë (dikush). Nuk i rri *gjuha prapa dhëmbëve (në vend, rehat) (dikujt). I shkuli dhëmbët (dhëmballët) (dikujt) e detyroi dikë të përgjigjej gjer në një për një veprim a për një sjellje të padrejtë; e ndëshkoi rreptë. E shpie *gjuhën te dhemb dhëmbi. Me *shpirt ndër dhëmbë (në gojë). Shtrëngoj dhëmbët mbledh të gjitha fuqitë, edhe me zor, për të kryer një punë, për të përballuar një gjendje të vështirë, për të duruar një dhembje etj. Ia shtrëngon dhëmbët (dikujt) e qorton rëndë a e rreh; ia mbledh mirë; ia tregon qejfin. I tregon dhëmbët (dikujt). 1. E kërcënon, i kanoset; e sheh me të egër; mpreh dhëmbët (dikush); i skërmit (i kërcet) dhëmbët; i ndrit sytë (dikush). 2. I zbulon qëllimet e veta grabitqare, armiqësore etj., e tregon natyrën e vet të egër; e zbulon veten se sa i pamëshirë e i rrezikshëm është. I tregon dhëmbët e ujkut (dikujt) shih i tregon lëkurën e ujkut (dikujt). Me *thikë ndër dhëmbë keq. Me *thonj e me dhëmbë. Theu dhëmbët (dikush) humbi keq, pësoi humbje të rëndë, u dëmtua shumë; dështoi në një punë dhe mori pasojat e këqija. I theu dhëmbët (dikujt) përçm. 1. E rrahu mirë, e rrahu paq; e goditi rëndë; i dha dënimin e merituar; e mundi keqas e me turp; e shtroi (e shqepi, e zhdëpi, e ngordhi, e kalbi, e dendi) në dru; i theu brinjët. 2. Ia mblodhi mirë; s’e la të shiste mend; i theu hundët; i tregoi vendin. *Ujk pa dhëmbë mospërf. Më erdhi në dhëmbë (një fjalë) gati sa s’e thashë, për pak s’e nxora, gati isha ta thosha; e kam në majë të gjuhës; e kam në gojë; ma mbajtën dhëmbët. Iu vranë dhëmbët! (dikujt) iron. në të vërtetë nuk ka vuajtur a nuk është munduar, nuk e ka gjetur gjë e keqe (zakonisht për dikë që ankohet). Zbardh dhëmbët (dikush) keq. zgërdhihet; qesh me të tallur; mbeti me dhëmbët jashtë. I zbërthej dhëmbët (dikujt) shih i zbërthej gojën (dikujt). S’ta zë dhëmbi (diçka). 1. Është një copë fare e vogël (për t’u ngrënë), s’është për t’u ngopur. 2. S’është për t’u thënë, nuk duhet përmendur; s’e ngre (s’e mban) kandari. I zë dhëmbi bukë (dikujt) është në gjendje më të mirë, e ka marrë veten ekonomikisht; është pasuruar; përfiton diçka, merr diçka, s’është më nevojtar; edhe iron. ka arritur të jetë në gjendje disi më të mirë dhe i duket vetja kushedi ç’është. S’i zë gjuha *vend (ndër dhëmbë) (dikujt).

DURÍM,~I m. 1. Veprimi kur duroj dikë a diçka; përballimi i një gjendjeje të vështirë; kund. padurim. Durimi i dhembjeve. Durimi i fatkeqësive.
2. Aftësia e dikujt për të duruar e për të përballuar vështirësi, shqetësime, vuajtje, fatkeqësi etj. pa u ankuar e pa u ligështuar. Shembull durimi. Mungesë durimi. Kalon (kapërcen) me durim. E përballoi fatkeqësinë me durim. Me durim të tëra bëhen. (fj. u.).
3. Vetia e dikujt për t’u treguar i matur, i përmbajtur, i qetë e gjakftohtë, për të mos u rrëmbyer në marrëdhëniet me të tjerët; kund. padurim. Sillet me durim. Iu sos durimi. E humbi durimin dhe foli rëndë. - Ki durim e dëgjo! Shpërdoron durimin e tjetrit. Edhe durimi ka kufi. (fj. u.).
4. Aftësia e dikujt për t’u marrë me diçka për një kohë të gjatë e pa u mërzitur, për ta çuar deri në fund një pune ose për të kapërcyer vështirësitë e pengesat me përpjekje, me këmbëngulje e me vullnet; aftësia e dikujt për të pritur dikë a diçka i qetë për një kohë të gjatë. Ka durim të madh në punë. Punon me durim. Priste me durim. - Durim, edhe pak! Me durim dhe me punë bëhet edhe shkëmbi vresht. ( fj. u.). Gjithkujt i bëj durim, se durimi është shpëtim. (fj. u.). Durimi është virtyti më heroik dhe pikërisht për këtë, nga jashtë, ai nuk i ngjan aspak heroizmit. (fj. u.).
✱Sin.: duresë, qëndrim, përballim, dajandisje, përmbajtje, gëlltitje, përtypje, honepsje, gajret.
♦ Bëj durim duroj; i jap zemër vetes për të përballuar diçka të rëndë a një pritje të gjatë; përpiqem të duroj.

DURÍMTHI ndajf. Me durim, duke duruar. Dëgjoja durimthi.

DURÚAR (i, e) mb. I durueshëm, durimtar; kund. i paduruar. Është shumë i duruar. U tregua i duruar.

DURÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) Ai që është i duruar a i durueshëm. I duruari, i fituari (i trashëguari). (fj. u.).

DURÚAR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) Ajo që është e duruar a e durueshme. E duruara, e trashëguara. (fj. u.).

DURÚESHËM ndajf. Me durim, duke duruar. Dëgjoja durueshëm. Pres durueshëm.

DURÚESH/ËM (i),~ME (e) mb. 1. Që ka aftësinë të durojë e të përballojë vështirësitë, shqetësimet, vuajtjet, fatkeqësitë etj. i qetë e gjakftohtë, pa u ankuar dhe pa u ligështuar; kund. i padurueshëm. Është njeri i durueshëm. U tregua i durueshëm.
2. Që ka durim, që është i përmbajtur e që nuk ngutet, që vepron e sillet me durim e pa u rrëmbyer me të tjerët; kund. i padurueshëm. I durueshëm me të tjerët. - Bëhu i durueshëm me fëmijët!
3. Që ka vullnet e aftësi të merret me diçka për një kohë të gjatë e pa u mërzitur, këmbëngulës në një punë, që ka durim; që mund të presë dikë a diçka i qetë për një kohë të gjatë. Nxënës (punëtor) i durueshëm. I durueshëm në punë.
4. Që i bën ballë a i qëndron një veprimi të jashtëm pa u dëmtuar, pa u prishur, pa humbur vetitë a cilësitë e mira; që duron. Bimë e durueshme ndaj ngricave. Dru i durueshëm.
5. Që mund të kalohet me durim; që mund të përballohet; që mund të durohet nga organizmi; kund. i padurueshëm. Gjendje e durueshme. Vapë e durueshme. Të ftohtë i durueshëm. Dhembje e durueshme.
✱Sin.: i duruar, durimtar, durimfortë, durimmadh, durimshumë, durimplotë, i fortë, i qëndrueshëm, qëndrestar, i gajretshëm, i përmbajtur, zemërgjerë.

GJAKFTÓHTË mb. 1. Që nuk nxehet menjëherë a që nuk rrëmbehet, i matur dhe i qetë; i përmbajtur; kund. gjaknxehtë. Njeri gjakftohtë.
2. Që bëhet në mënyrë të matur; i qetë e plot durim. Qëndrim gjakftohtë.
3. zool. Që ka gjak të ftohtë; që i ndryshon temperatura e trupit sipas mjedisit ku jeton. Kafshë gjakftohtë.
✱Sin. i matur, i qetë, i përmbajtur, i durueshëm, i duruar, durimtar.

HAMBÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Arkë e madhe prej druri, që shërben për të mbajtur drithë ose miell; kasolle e thurur me thupra a me dërrasa, që shërben për të mbajtur drithë, drithnik. Hambar i madh. Hambari i grurit (i misrit). Hambar i miellit. Fut drithin në hambar. Mbush (zbraz) hambarët. E fut në hambar pa e shoshur. Hambar i peshkut vend në anije ku mbahen peshqit e zënë.
2. Arkë a depozitë e madhe prej dërrasash që shërben për të mbajtur diçka. Hambar qymyri.
3. det. Kthinë a pjesë e anijes nën kuvertë, ku vendosen mallrat, valixhet etj. Hambari i mallrave.
4. fig. Tokë që prodhon shumë drithëra. Hambari i vendit.
5. Njësi matëse e peshës, e barabartë me njëqind kilogramë, peshë prej njëqind kilogramësh, kuintal.
6. si mb. Zemërgjerë, bujar; i durueshëm (edhe në disa njësi frazeologjike). Zemër hambar. Bark hambar.
7. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta në disa togje fjalësh. Flutur e hambarëve (lat. Pyralis farinalis) flutur e vogël, vemjet e së cilës ushqehen me të lashta në hambarë dhe me mbeturina kashte në grazhde etj. Tenjë e hambarëve (lat. Sitotroga cerealella) vemje e hollë që ushqehet me drithë në hambarë.
✱Sin.: drithnik, drithanik, grunar, arkë, gaviç, bujar, zemërgjerë, zemërbardhë, xhymert, shpritgjerë, i durueshëm, durimtar, i duruar, durimplotë.
♦ M’u bë barku hambar shih m’u bë barku daulle. E bëri barkun hambar (dikush). 1. shih e bëri barkun daulle (dikush). 2. Duroi shumë, u bë zemërgjerë, nuk i vuri re të këqijat që i bënë të tjerët dhe i fali. I ka rënë *miu në hambar (dikujt) shak. E fut në hambar pa e *shoshitur (dikë). Kemi ngrënë një hambar miell (bashkë) shih kemi ngrënë një furrë bukë (bashkë). E ka barkun hambar (dikush). 1. Ha shumë e nuk ngopet kurrë; është hamës i madh; e ka gojën shpellë. 2. Është shumë i durueshëm; është zemërgjerë, nuk vë re të këqiat që i bëjnë të tjerët dhe fal shpejt; është shumë bujar; e ka barkun të gjerë₁; e ka zemrën (shpirtin) të gjerë; e ka zemrën hambar. E ka hambarin *dërrasë (dikush). E ka hambarin *plot (dikush). E ka zemrën hambar (dikush) është shumë i durueshëm; është zemërgjerë, nuk vë re të këqiat që i bëjnë të tjerët dhe fal shpejt; është shumë bujar; e ka zemrën (shpirtin) të gjerë; e ka barkun të gjerë₁; e ka barkun hambar₂. I ushtojnë hambarët (dikujt) s’ka asgjë në shtëpi, s’i ka mbetur gjë për të jetuar; është shumë i varfër; i ushtojnë kadet.

HÚDH/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT 1. bot. (lat. Allium sativum) Bimë barishtore njëvjeçare me kërcell e me gjethe si të preshit, që bën në tokë një kokë me thelpinj të bashkuar, që ka erë a aromë të fortë djegëse dhe përdoret si gjellë dhe si bimë mjekësore. Hudhër e njomë (e thatë). Kokë (thelb) hudhre. Një varg (një tufë) hudhrash. Shtypëse hudhrash. Gjellë (kos) me hudhër. Qëronte hudhra. Vjen erë hudhër.
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme hudhrash. Hudhër e ariut (lat. Allium ursinum) bimë shumëvjeçare, me gjethe të gjera, të buta, vezake, me aromë të fortë, me lule bulbëzore, që rritet në pyje me lagështirë, si hudhra e egër. Hudhër e fushës (lat. Allium oleraceum) bimë me kërcell të gjelbër të çelët, me gjethe të ngushta, cilindrike ose gjysmë cilindrike, që e rrethojnë lule me kërcej të gjatë pa dhëmbë, që rritet si në toka të thata, ashtu edhe në livadhe dhe brigje të lumenjve. Hudhra e Napolit (lat. Allium neapolitanum) bimë shumëvjeçare me qepëz, me gjethe të sheshta, të gjata, të buta dhe aromatike, me lule të rrumbullakëta të bardha, të ndritshme,që kultivohet si bimë zbukuruese apo si barishte aromatike në kuzhinën mesdhetare; qepa e bardhë e Napolit. Hudhra dalmate (lat. Allium dalmaticum) bimë shumëvjeçare me qepëz, me gjethe të ngushta, të harkuara, shpesh dy gjethe kryesore që dalin nga baza, me lule me ngjyrë rozë deri në të purpurt të errët, në formë çadrash të dendura, me kërcej të fortë që rezistojnë për javë të tëra gjatë sezonit të nxehtë të verës. Hudhra e gjarprit (lat. Allium schoenoprasum) barishte shumëvjeçare, me aromë të butë të qepës, me lule tërheqëse bojë rozë, me gjethe shumë të holla, cilindrike, të gjelbra të ndezura; prasi kulmak. Hudhra gjethepërdredhur (lat. Allium obliquum) bimë shumëvjeçare me qepëz, me gjethe të sheshta, të gjata, të harkuara, të përdredhura, me kërcell të gjatë, me çadra sferike, me shumë lule të verdha në kërcej. Hudhra e malit (lat. Allium vineale) bimë shumëvjeçare, me gjethe të ngjashme me tuba të hollë, të zbrazët dhe të gjatë, me aromë të mprehtë; hudhra e vreshtave; qepa e vreshtave.
3. fig. keq. Njeri i lig, brutal dhe provokues. Hudhra hudhrën do. (fj. u.). I ligu të ligun do, (kur dikush ndikohet nga veprimet e këqija të dikujt tjetër, kur i shkon përshtat).
4. si ndajf. Shumë. Është hudhër i keq (i thartë, i egër).
♦ Është bërë për me hudhra (dikush) është dobësuar shumë; ka mbetur kockë e lëkurë; i numërohen brinjët (dikujt). *Bulmet hudhrash iron. (Flet) hudhër në kungull (dikush) shih (flet) kodra pas bregut (dikush). Nuk hahet as me hudhra shpërf. 1. (dikush). Është njeri shumë i keq; nuk durohet dot në çdo rrethanë, nuk honepset. 2. (diçka). Nuk besohet fare, është gjë e pabesueshme, nuk ta pranon arsyeja. Nuk hahet as me *spec e as me hudhër (diçka a dikush). E ka gojën hudhër (dikush) keq. thotë fjalë të këqija, përdor fjalë që të lëndojnë e të fyejnë. E ka për *lëngun e hudhrave (dikë) mospërf. Ngul *qepë e shkul hudhra (dikush) iron. Shtyp hudhra (dikush) keq. shih digj dru e hiq hi! iron. T’i shtypësh hudhra (në kokë) (dikujt) është njeri shumë i duruar, nuk nxjerr një fjalë nga goja edhe kur i bëjnë keq; e ka zemrën limë₁ (dikush); rron (edhe) në rrasë të gjallë (dikush). (U zunë) për një kokërr hudhër u zunë për diçka shumë të vogël, për diçka që s’ia vlen; u grindën kot, për hiçgjë; (u zunë) për pesë para spec; (u zunë) për bishtin e dhelprës; e lagu s’e lagu (bishtin dhelpra); (u zunë) për të bardhat e laraskës; (u zunë) për mustaqet e Çelos; (u zunë) për mjekrën e qoses; (u zunë) për një lëkurë lepuri.

LÍM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Përdorëse prej çeliku, e gjatë e shpatuke ose në trajtë tjetër, me faqe dhëmbë-dhëmbë, që shërben për të ngrënë sende prej metali a prej druri dhe për t'i bërë të sheshta, të lëmuara, të mprehta etj. Limë katrore (rrethore, gjysmërrethore, e sheshtë, e rrumbullakët, trekëndëshe, e drejtë). Limë e hollë limë me dhëmbëza të imëta. Limë e ashpër limë me dhëmbëza të rralla e të mëdha. Limë hekuri (druri). Limë sharre. Mpreh thikën (sëpatën) me limë. E hëngri me limë e limoi. I dha limë diçkaje e limoi.
2. krahin. Limëz misri, sharrë. E shkoqi me limë.
✱Sin.: limëz, sharrë.
♦ Jam bërë limë kam shumë uri, sa nuk duroj dot; e kam stomakun bosh dhe e ndiej shumë urinë; m’u shkundën (m’u shkrëndën) zorrët; më gërthasin zorrët; më këndojnë zorrët. I bie (me) limë (dikush) i mendon mirë fjalët përpara se të flasë, i mat mirë fjalët, i zgjedh e nuk flet kot më kot; bluan imët; bluan hollë; pret (tjerr) hollë. Më ha një limë në zemër më mundon shumë diçka, kam një ankth a një merak të madh, diçka më gërryen përbrenda; më dhemb (më ther) zemra (në zemër). I dha limë (diçkaje) e përpunoi mirë diçka, e bëri të përkryer, e limoi. Ka limë të fortë (dikush) është i aftë t’i bindë njerëzit, është i zoti t’ua mbushë mendjen të tjerëve; ndikon fuqishëm mbi të tjerët dhe i ndryshon, i ndreq; ka zdrukth të fortë. E ka zemrën limë (dikush). 1. Është shumë i duruar, e merr gjithçka qetë e ngadalë. 2. Është zemërgur, nuk i vjen keq për askënd e për asgjë; e ka zemrën gur. S’e kap as *sharra e as lima (dikë). Limë e butë dikush që ta bën të keqen pa u ndier e pak e nga pak, që të ha ngadalë; ethe e butë; thëngjill i mbulUAR Limë e ngrënë dikush që ka rënë shumë nga shëndeti e fuqitë dhe s’është më për asnjë punë, njeri i dobët; kufomë e gjallë; fill shkrepseje; edh i shtirë mospërf.; pushkë e plasur (dyfek i plasur).

LLAF/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. Llafos. Fill pas darke nisën po llafojnë. Me shoqi-shoqin kanë nisur po llafojnë. Llafet i llafon e për të duruar s’duron. (fj. u.).
✱Sin.: bisedoj, flas, fjalos, llafos, kuvend, kuvendoj.

MATURÍ,~A f. 1. Të pasurit ose të shfaqurit e cilësive karakteristike për një të rritur, si të qenët i duruar, i kujdesshëm, i urtë dhe i përgjegjshëm; të qenët i matur, pjekuri. Ishte njeri që njihej për maturinë e tij. Babai veproi me po atë urtësi dhe maturi. Sillem me shumë maturi. Në jetë kërkohet maturi. Tregoi mungesë maturie. E zgjidhën gjithçka me maturi.
2. Diçka që bëhet duke e analizuar dhe punuar me kujdes dhe urtësi, duke marrë parasysh të gjitha rrethanat e mundshme; veprim i matur, plan i matur. Ligji ka në vetvete maturinë. Një dëshmi e maturisë politike të shtetit.
✱Sin.: pjekuri, urtësi mençuri.

MENDJEFTÓHTË mb. 1. Që bëhet pa u mbështetur tek emocionet, por me logjikë të ftohtë. Veprim mendjeftohtë. Kritikë mendjeftohtë.
2. Që është i matur, i qetë, i duruar dhe pa asnjë lloj emocioni; gjakftohtë. Një studiues mendjeftohtë. Juristët mendjeftohtë.
✱Sin.: gjakftohtë, i ftohtë, i matur, i qetë, i duruar.

MYNXYRËMÁDH,~E mb., bised. 1. Që i ka rënë një mynxyrë e madhe, që ka hequr e ka duruar shumë mynxyra, shumë fatkeq. Shtëpi mynxyrëmadhe.
2. mallk. Që i rëntë mynxyra!
3. Që të shkakton fatkeqësi të mëdha, që të sjell mynxyra. Natë mynxyrëmadhe.

MËSHIRËMÁDH,~E mb., lart. Që ndien mëshirë të madhe për dikë, që ka shumë mëshirë për të tjerët, mëshirëplotë. Është njeri mëshirëmadh. Është treguar mëshirëmadh dhe i duruar me shumicën e kritikëve të tij.

PADURÚAR (i, e) mb. Që nuk është i duruar; që nuk duron shumë, që nuk pret gjatë; i padurueshëm; kund. i duruar. U tregua i paduruar. Dhembje e paduruar.

PAZÉMËR (i, e) mb. 1. Që s’ka mëshirë për asnjeri, zemërgur. Njeri i pazemër. Njerkë e pazemër.
2. Që tronditet shpejt, që s’ka zemër të fortë për të duruar ose për të përballuar një dhembje, një fatkeqësi etj.
✱Sin.: zemërgur, pamëshirshëm, shpirtkazmë, shpirtlig, i dobët.