FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABRÁSHK/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Parus montanus) Zog i vogël e i shkathët këngëtar, me pendë ngjyrë gri, me pendë të zeza mbi kokë, me bisht të shkurtër dhe të drejtë, që jeton në tufa në zona malore dhe në pyje halore; trishtil i malit, trishtil kokëzi, zog mali, cicërima malore.
✱Sin.: trishtil, bishtdylmer.

ABSOLUTÍSHT ndajf., libr. Në mënyrë absolute, pa përjashtim, pakufizueshëm, plotësisht, krejt. Absolutisht i drejtë (i domosdoshëm, i nevojshëm). Absolutisht i gabuar (i papranueshëm).
✱Sin.: plotësisht, pakufizueshëm, pakontestueshëm.

ABUZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. Përdor në mënyrë të palejueshme, të padrejtë, të dëmshme ose të pamoralshme një të drejtë, një mundësi, një autoritet ose një besim të dhënë. Abuzoj përgjegjësinë. Abuzoi mikpritjen. Abuzuan mirësjelljen e tij. Mos abuzo mirësinë e tij!
2. kal. Prirem për të përdorur diçka në mënyrë të paligjshme. Abuzoj besimin. Abuzoi durimin e tij. Abuzoi pushtetin. Abuzoj pozitën. Abuzon detyrën (të drejtën). Abuzoi vendin e punës. Abuzoj mjete financiare.
3. jokal. E kaloj masën, e teproj (në të pirë, në të ngrënë etj.), keqpërdor. Abuzon me ushqimet (me pijet, barnat etj.). Abuzoj me shitje-blerje. Abuzonte me naivitetin e dëlirësinë e tjetrit.
4. kal. Sillem ose veproj paligjshëm ndaj dikujt a diçkaje; kaloj kufijtë e pranueshëm në sjellje ose në përdorimin e diçkaje. Abuzoj pronën publike. Abuzoj mjedisin. Abuzon paratë e familjes.
✱Sin.: shpërdor, shpërdoroj, keqpërdor, keqpërdoroj, teproj, dëmtoj.

ADMINISTRATIVÍSHT ndajf., drejt. 1. Në mënyrë administrative; në përputhje me rregullat e procedurat administrative, nga ana administrative; nga pikëpamja e lidhjeve administrative; zyrtarisht. Administrativisht i sistemuar. Administrativisht i varur (i pavarur). Lidhet (varet) administrativisht. U strukturua administrativisht. Bën pjesë administrativisht. Iu përgjigj administrativisht.
2. Me rrugë administrative, nëpërmjet administratës, me anë të urdhrave e të vendimeve të administratës. Zgjidh administrativisht një çështje. U vendos administrativisht. U trajtua administrativisht. E dënuan administrativisht. Vendim i drejtë administrativisht.

AKÁCI/E,~A f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Robinia pseudocacia) Dru bishtajor i vendeve të ngrohta, me lëvore të plasaritur, me gjemba, me gjethe vezake të renditura në të dy anët e një bishti të gjatë dhe që bën lule zakonisht të bardha, të grumbulluara në vile e me erë të mirë; driza e butë, akacia e rreme, druri i shitimit, ferra e detit, ferrana e jashtme. Akacie e bardhë (e verdhë). Pyll akaciesh. Lule akacieje.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akaciesh: Akacia e Arabisë (lat. Acacia arabica) akacie me gjelbërim të përhershëm e tokave të thata, me trung në ngjyrë të kuqe kah ngjyra e kafenjtë në të errët që lëshon rrëshirë, me kurorë të rrumbullakosur, me gjethe të vogla të gjelbra, me gjemba në bazë, me lule aromatike të verdha në të artë, që nxjerr si fryt një bishtajë të bardhë, të përdredhur e të varur, druri i së cilës është përdorur për vepra arti, për mobilie; gomë arabike, gomë indiane, akacia egjiptiane, pikantja e zezë, akacia me gjemba. Akacia e argjendtë (lat. Acacia podalyriifolia) akacie me prejardhje nga Australia, që rritet shpejt dhe kultivohet si bimë zbukuruese etj., me lëvore të lëmuar të hirtë e me degëza të mprehta leshtore të mbuluara me një shtresë pluhuri të bardhë të imët, që lulëzon gjatë gjithë vitit me tufa lule të arta të ndritshme; akacia margaritar, gardh argjendi. Akacia e artë (lat. Acacia pycnantha) akacie me gjelbërim të përhershëm, me lule të verdha të ndritshme, me bazë të gjerë rrënjore që nuk lejon erozionin, ndaj mbillet edhe në brigjet ranore, me lëvoren të pasur me tanin që përdoret në mjekësi dhe në industrinë farmaceutike. Akacia e bardhë (lat. Acacia decurrens, Mimosa decurrens) akacie me lëvore në ngjyrë të kafenjtë, të zezë ose të hirtë, me skaje ndërnyjore, me degë kreshtore të larta, me gjethe jeshile në të errët, me tufa lulesh rruzullore të arta e me fryt bishtajor me farëra ngjyrë kafeje. Akacia bregdetare (lat. Acacia sophorae) akacie e njohur si thurimë bregdetare zbukuruese, me trungun dhe me degët e poshtme nëpër tokë, me lule në ngjyrë të verdhë të ndezur që shfaqen si thumba të zgjatur në sqetullat e tyre, që lulëzon në fund të dimrit dhe në fillim të pranverës. Akacia degëgjatë (lat. Acacia coriacea) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë, që nxjerr gjethe të gjata e të ngushta, me lule të verdha të mbledhura në tufa rruzullore, me bishtajat të përdredhura të mbushura me fara të ngrënshme. Akacia dealbata (lat. Acacia dealbata) akacie, e njohur edhe si mimoza, që rritet shpejt në zonat e ngrohta mesdhetare dhe malore-tropikale në lartësi deri 30 m, me gjethe të gjata, të ndritshme dypalëshe, të gjelbra në të kaltër dhe të hirta kah e argjendta, me lule në vile të mëdha në ngjyrë të verdhë në të ndezur dhe me erë dehëse manushaqeje. Akacia e grathët (lat. Robini hispida, R. Fertilis) akacie gjetherënëse, me degë të dendura, që rritet në zona të thata, e përshtatshme për shartim, që lulëzon në pranverë dhe çel lule në tufa ngjyrë rozë të errët, me gjethe vezake në ngjyrë të gjelbër të lehtë, që përdoret dhe për gardhime parqesh. Akacia gjethebrisk (lat. Acacia cultriformis) akacie zbukuruese me gjelbërim të përhershëm, me gjethe trekëndore të mëdha dhe të mprehta me ngjyrë të gjelbër të hapët kah e hirta, me lule të vogla pa erë në tufë, që mund të kultivohet edhe në vazo parku. Akacia gjethedhertë (lat. Acacia homalophylla) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë të degëzuar me gjethe të ngushta, zakonisht të sheshta, me lëvore të ashpër të hirtë në të errët, me lule të verdha rruzullore që rritet në lartësi me kurorë të ngritur ose të zgjeruar, me degëza të reja të zhveshura ose me qime të lakuara, druri i së cilës është i fortë, aromatik që përdoret për të bërë shtiza. Akacia gjethegjatë (lat. Acacia longifolia, Mimosa longifolia) akacie mesdhetare që rritet anës lumenjve me lartësi mesatare, me trung të shkurtër dhe me kurorë pak të çrregullt, me lëvore ngjyrë hiri me pjesë të kuqërremta, me gjethe të ndërkëmbyeshme, të ngushta e të gjata, me lule erëmirë, rrënjët e së cilës pasurojnë tokën me azot. Akacia gjetheharpë (lat. Acacia harpophylla) akacie e lartë zbukuruese, me rrënjë të thella, me lëvore të fortë me hulli në ngjyrë të zezë, me degët këndore, me gjethe të rrejshme me damarë të shumtë dhe me lule tufore të gjata e të shtypura, me bishtaja të mbushura me fara gjatoshe, që kultivohet në toka bujqësore dhe në parqe tërheqëse. Akacia e Kaspikut (lat. Gleditsia caspica) akacie gjetherënëse me kurorë si formë kube, me trung me gjemba të rrezikshëm, me lastarë të rinj të lëmuar, me gjethe të mëdha vezake, buzore, me ngjyrë të gjelbër të lehtë, me lule të verdha e të gjelbra pothuajse pa kërcell, që lidh bishtaja të gjata si shpatë. Akacia leshtore (lat. Caragana jubata, Robinia jubata) akacie gjetherënëse, me degë të forta të mbuluara plotësisht me gjemba leshtorë, me gjethe të gjata shumëpalëshe, me kërcell të hollë me push e me majë si gjemb, me lulet të bardha, që lulëzojnë në prill e maj. Akacia e Meksikës së re (lat. Acacia neomexicana) akacie gjetherënëse, që rritet në toka të lagështa gëlqerore etj., me kurorë të hapur dhe të dendur, me bisqe njëvjeçare këndore, me gjethet të gjata me ngjyrë të gjelbër të ndezur, me lule të bardha erëmira dhe të pasura me nektar, bishtajat të gjata me ngjyrë kafeje, që lidh fara me vaj. Akacia qerthullore (lat. Acacia verticillata) akacie me gjemba gjetherënëse ose me gjelbërim të përhershëm e zonave të ngrohta bregdetare, me degë të larta me gjemba, me gjethe me ngjyrë të kaltër të gjelbër kah e hirta e argjendtë, që nxjerrin lëng të ëmbël që tërheq milingonat, bletët etj. Akacia e Siberisë akacia e verdhë. Akacia shelgore (lat. Acacia saligna) akacie me gjelbërim të përhershëm që rritet shpejt e kudo, me rrënjë të gjata dhe trung të trashë, me kurorë të gjerë, me, gjethe të gjelbra kaltëroshe si shtiza, që lidh fruta me një duzinë fara; mimoza blu, akacia blu. Akacia shkurre (lat. Acacia aneura) akacie si shkurre e vogël dhe e ulët, me rrënjë që depërtojnë thellë në tokë për të gjetur lagështi, me trung me gjethe të rrejshme me përmbajtje të lartë vaji. Akacia tregjembëshe (lat. Gleditsia triacanthus) akacie e lartë, me degë si një tendë e madhe, me trung të mbuluar me gjemba trepjesësh, me lëvoren me ngjyrë të hirtë kah e kafenjta, me gjethet të përbëra nga 15-30 fletëza të vogla vezake, me lule të vogla në tuba, të verdha të gjelbra erëmira e plot nektar, që lidh bishtaja të varura me fara të sheshta me ngjyrë të kuqe në të kafenjtë; glediçje. Akacia ujëse (lat. Gleditsia monosperma, G. aquatica) akacie shumë e lartë, me një kurorë të hapur e të gjerë, me degëza të holla me gjemba të dukshëm, me gjethe vezake, me lule të bardha në të gjelbër, me sytha të prerë anësorë dhe me lëvore të lëmuar e me njolla e thjerrëza të ndara; karkalec uji, karkalec kënetor. Akacia e varur (lat. Acacia pendula) akacie me lëvore të hirtë e gri, të plasaritur fort në trung, me degë me degëza të varura e të mbuluara me qime të shkurtra e të imta, me gjethe të rrejshme të ngushta vezake, të hirta të blerta. Akacia e verdhë (lat. Caragana arborescens, C. Fruticosa) akacie e lartë gjetherënëse, me pak fletë zakonisht të përbëra nga 4-6 palë kotiledone, me kërcell që përfundon në një shtyllë kurrizore, me bisqe të gjata e me degëzim të rrallë, me lulet të verdha, që shoqërohen nga gjethe të gjelbra të buta të ngjitura në një kërcell të hollë të varur; akacia siberiane. Akacia veshtullore (lat. Robinia viscosa, R. Glutinosa) akacie gjetherënëse, që rritet në lartësi duke formuar një kurorë të gjerë, të rrumbullakosur ose vezake, me degë pa gjemba në ngjyrë kafe në të kuqe e të mbuluara me qime ngjitëse, me gjethe vezake me maja të mprehta, të lëmuara, me ngjyrë të gjelbër të errët, me lule rozë të çelur në tufa dhe pa erë. Akacia e zezë (lat. Acacia melanoxylon) akacie e fortë me shtat të drejtë e të lartë dhe me gjelbërim të përhershëm, me kurorë vezake e piramidale, me lëkurë të hirtë të errët e me plasaritje vertikale, me gjethe me ngjyrë të gjelbër me shkëlqim, me lule të vogla të bardha rruzullore që lidhin fara të holla që varen në tufa.
✱Sin.: bagrem, çali, çeli, ferrëdeti, ferreckë, robinjë, rogovecë, rogoveckë, sallgam, sollkëm.

AKREDITÚAR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) Ajo që është autorizuar në mënyrë ligjore për të ushtruar një të drejtë profesionale, juridike, administrative etj. E akredituara për hetim ndërkombëtar.
✱Sin.: e autorizuar, e besueshme, e njohur, e prokuruar, e certifikuar.

AKREDITÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) Ai që është autorizuar në mënyrë ligjore për të ushtruar një të drejtë profesionale, juridike, administrative etj. I akredituari për licencimin e patentave të reja.
✱Sin.: i autorizuar, i besueshëm, i njohur, i prokuruar, i certifikuar.

AKSÉS,~I m. Mundësi ose e drejtë për të hyrë, për t’u pranuar, për t’u qasur diku ose për të përdorur diçka. Akses fizik. Akses digjital. Kam (s’kam) akses. Akses në ndërtesën e postës. Akses në internet. Akses në bibliotekën e qytetit. Rruga e re siguron akses më të mirë në fshatra. Për akses në platformën digjitale nevojitet fjalëkalim.
✱Sin.: pranim, hyrje, afrim, qasje.

AKSIÓN,~I_II m. sh. ~E, ~ET treg., fin. Letër me vlerë, që përfaqëson një nga pjesët, në të cilat është ndarë kapitali i një shoqërie ose i një sipërmarrjeje, i një kompanie a i një korporate aksionare dhe që i jep të drejtë pronarit të saj të marrë pjesë në veprimtarinë dhe në fitimet e saj. Aksionet e thesarit. Aksionet e naftës. Kursi i aksioneve. Bursa e aksioneve. Paketa e aksioneve. Vlera e aksioneve. Blen (shet) aksione. Bien (ulen, ngrihen) aksionet. Këmbimi i aksioneve. Bleu një pjesë të aksioneve. Tregjet e aksioneve. Aksionet e rregullta (të zakonshme) aksione që sigurojnë të drejtë vote dhe një pjesë të fitimeve për subjektet aksionare. Aksionet e privilegjuara aksione që sigurojnë përparësi në shpërndarjen e pjesës së fitimit të një kompanie për aksionarët në formë monetare ose në formë aksionesh shtesë.

AKTIVÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Anëtar, përfaqësues, i një aktivi; pjesëmarrës i gjallë në veprimtarinë e një institucioni, të një organizate shoqërore, të një shoqate a të një kolektivi; veprimtar, veprues. Aktivist shoqëror (politik, kulturor etj.). Aktivist i dalluar. Aktivist humanitar. Aktivist mjedisor. Aktivist botanist. Aktivistët e lagjes.
2. Ai që zotohet aktivisht për një ide, për një parim, për një të drejtë, për një lëvizje, për një parti etj. Aktivist politik. Aktivist për të drejtat e njeriut. Aktivistët e sindikatës.
3. fil. Ithtar i aktivizmit.
✱Sin.: veprues, veprimtar, zelltar, energjik.

AKTIVÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Anëtare, përfaqësuese, e një aktivi; pjesëmarrëse e gjallë në veprimtarinë e një institucioni, të një organizate shoqërore, të një shoqate a e një grupi tjetër; veprimtare, vepruese. Aktiviste e dalluar. Aktiviste e gruas. Aktiviste e Kryqit të kuq.
2. Ajo që zotohet aktivisht për një ide, për një parim, për një të drejtë, për një lëvizje, për një parti etj. Aktiviste ekologjiste. Aktiviste për të drejtat e fëmijës. Aktiviste për mbrojtjen e kafshëve.
3. filoz. Ithtare e aktivizmit.
✱Sin.: vepruese, veprimtare, zelltare, energjike.

AKURÁT,~E mb., libr. I saktë, i kujdesshëm, i përgjegjshëm. Njeri akurat.
✱Sin.: i saktë, i përpiktë, i rregullt, i përgjegjshëm, i kujdesshëm, i drejtë.

AMÁ lidh., bised. Por, porse; veçse. Erdhi, ama me vonesë. I foli, ama me të drejtë.

AMBROZÍ,~A_I f. sh. ~, ~TË bot. 1. (lat. Ambrosia artemisiifolia, A. elatior) Bimë barishtore njëvjeçare, me kërcell të drejtë e të degëzuar, me rrënjë gishtore me gjethe të ndara në lobe të ngushta me ngjyrë të hirtë dhe të gjelbër, me lule ngjyrë të verdhë në të zbehtë, të mbledhura në tufa të varura; ambrozia gjethepelini.
2. Pjesë e parë në emërtimet e pathjeshta për disa lloj ambrozish: Ambrozia bregdetare (lat. Ambrosia maritima) ambrozi me gjethe të holla dhe të ndara në pjesë të ngushta në ngjyrë të gjelbër të hapët, me lule të vogla të verdha, që përdoret për kurimin e disa sëmundjeve të lëkurës, për lehtësimin e dhimbjeve dhe kundër pezmatimeve; bari i ëmbël. Ambrozia treshe (lat. Ambrosia trifida) ambrozi, me gjethe trefletëshe e të dhëmbëzuara, që çel lule të vogla, të verdha e të gjelbra, të mbledhura në tufa të vogla e që prodhon shumë polen që shkakton alergji stinore.
3. Përzierje nektari dhe poleni, me të cilin bletët ushqejnë larvat.

ANAMBÁJTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Anëmbajtje. Anambajtje e drejtë (e padrejtë). Pati anambajtje nga shokët. Punon me anambajtje.

ANARKOINDIVIDUALÍZ/ËM,~MI m., filoz. Teori që udhëhiqet nga ideja e lirisë individuale në një kuptim të tillë që vetëdija e individit dhe realizimi i interesave të tij nuk duhet të kufizohen ose të frenohen nga asnjë rend, nga asnjë ligj e as autoritet publik; pikëpamje që mbështet idenë se vetëm individi ka të drejtë të drejtojë jetën e tij dhe se çdo drejtin nga jashtë tij është tirani. Anarkoindividualizmi si traditë. Tezat e anarkoindividualizmit.

►ANASHPËR/FLÍTEM jovep., ~FÓLA (u), ~FÓLUR pës. e ANASHPËRFLÁS. Anashpërfliten me vend e pa vend. Anashpërflitet me pa të drejtë.

ANGJELÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Angelica) Shkurre e vendeve të ngrohta mesdhetare, me degë të holla e të gjata, me gjethe treshe të vogla e vezake, me lule të verdha në trajtën e një fluture që lidhin bishtaja të gjata e të fryra; drokth, karthpulë, fshikartë, vjegjës.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjelikash: Angjelika e butë (lat. Angelica archangelica, Archangelica officinalis) bimë barishtore dyvjeçare e ngrënshme, me kërcell të shkurtër mishtor dhe të mbuluar dendur me rrënjë të gjata, me gjethe të mëdha që rrethojnë kërcellin me një flutur në majë, me lule të gjelbra e të verdha, me fryt vezak, të sheshtë në ngjyrë të verdhë e të bardhë e që përdoret në mjekësinë popullore; drokthi i bardhë, kukuda e butë, angjelika mjekësore. Angjelika e përgjunjur (lat. Angelica genuflexa) angjelikë që rritet mbi dy metër lartësi, me gjethe të mëdha të dhëmbëzuara, me kërcell të rrumbullakët, të drejtë, të zbrazët dhe të degëzuar në majë, me lule të verdha e të bardha që lulëzojnë në korrik e gusht, që përdoret edhe në mjekësinë popullore; angjelika kënetore; angjelika ligatinore, angjelika mjekësore, gjemb gomari, bari i shpirtit të shenjtë. Angjelika e purpurt (lat. Angelica atropurpurea, Archangelica atropurpurea) angjelikë që rritet deri në 1.80 cm në lartësi, me kërcell të lëmuar, të zbrazët e të degëzuar në ngjyrë vjollce, me gjethe vezake me skaje të dhëmbëzuara, të çara me lobe të cekëta e të thella, me lule të bardha në të gjelbër në formë ombrelle. Angjelika e pyllit (lat. Angelica sylvestris, A. illyrica, A. montana) angjelikë që rritet deri në dy metër lartësi, me gjethe të gjelbra në të errët, me lule të vogla të bardha erëkëndshme, që rritet në hapësira të lagështa pyjore, në brigjet e përrenjve dhe të kanaleve, esenca vajore e së cilës përdoret në mjekësi, kurse frytet e bluara përdoren si insekticide; angjelika e egër; kukuda e bjeshkës, kukuda e kuqe.
✱Sin.: drokthi, karthpulë, fshikartë, vjegjës, shtogiq, rrëfeshk, ferreckë, gjembaç, kukudë.

ANGJINÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Cynara scolymus) Bimë barishtore shumëvjeçare e viseve të ngrohta, me gjethe të mëdha të prera thellë, që njihet për sythat e saj të ngrënshëm, që mbillet për lulet si kokë me fletë të tulta, të cilat përdoren si ushqim dhe për të përgatitur pije, barna mjekimi etj.; lulja e paçelur e kësaj bime; artiçoka pa gjemba. Kokë angjinareje. Sallatë me angjinare. Angjinare kopshti.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjinaresh: Angjinarja e egër (lat. Cynara cardunculus) koçani i egër. Angjinarja pa gjemba (lat. Cynara scolymus mutica) angjinare me sytha më të vegjël dhe më të ngjeshur se angjinarja e zakonshme, që përdoret në gatime, në mjekësi. Angjinarja e Jerusalemit (lat. Helianthus Tuberosus) bimë me kërcell si të lules së diellit, me rrënjë shumë të zhvilluar e me zhardhokë, të cilët hahen ose përdoren si ushqim për bagëtinë; molla e dheut, lulja e dhëndrit, lulja e gomarit, lulja e kalasë, sekulli i egër. Angjinarja kineze (lat. Stachys affinis, S. tuberifera) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të drejtë leshator dhe e lartë 30-60 cm, me gjethe të gjelbra e të ashpra, në trajtë zemre, me lule dygjinore ngjyrëvjollcë në trajtë zileje me pesë lobe; artiçokja kineze.
✱Sin.: artiçok, engjinare, angjinidhe, hinardh, skallier, allme, luleverdhë, oreshkë, orashkë, arashkë, rrepë, sekullë, shallagonë.

ANHÍNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Anhinga anhinga) Zog peshkngrënës, me qafë të gjatë e me sqep të mprehtë, që jeton në vise kënetore tropikale e subtropikale; zog gjarpër, qafëgjarpër, shigjetëz, gjeldeti ujor.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje anhingash: Anhinga afrikane (lat. Anhinga rufa) anhingë e madhe me pupla të zeza, ndonjëherë edhe me vija të bardha në të kafenjtë të çelët që duken si të valëzuara, me qafë të gjatë, me sqep të mprehtë me majë dhe të përkulur në formën e shkronjës S, që jeton në hapësira të gjera liqenore e kënetore. Anhinga lindore (lat. Anhinga melanogaster) anhingë me qafë të gjatë dhe të hollë, me sqep me majë të drejtë, me bisht të gjatë me dymbëdhjetë pendë të forta, që zë peshk me trupin të zhytur në ujë, që zvarritet në tokë kur përpiqet të ecë.
✱Sin.: qafëgjarpër, peshkngrënës, shigjetëz, shigjetëz.