FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROBIOLOGJÍ,~A f., biol. Degë e biologjisë që studion prejardhjen biologjike të grimcave të pranishme në ajër (mikroorganizma, polen, spore etj.), bartjen, ndërveprimin e tyre si dhe ndikimin në ekosistem. Dija e aerobiologjisë. Laboratorët e aerobiologjisë. Ekspert i aerobiologjisë. Aerobiologjia dhe aeroplanktonet.

AEROFOTOGRAFOMETRÍ,~A f., aeron., gjeod. Dija dhe teknika që përcakton formën, madhësinë dhe pozicionin e objekteve në tokë përmes fotografimit dhe matjes nga ajri; interpretimi dydimensional e tredimensional i pamjeve të marra nga fotografimet nga ajri.

AERONAVIGACIÓN,~I m., av. Dija mbi drejtimin e mjeteve fluturuese në hapësira ajrore sipas itinerarit, me ndihmën e mjeteve, të instrumenteve, të teknologjisë dhe të sistemeve aeronautike, që garantojnë siguri dhe saktësi të fluturimeve; aeronavigim. Teknika dhe shkathtësitë e aeronavigacionit. Detyrat e aeronavigacionit.

AEROSTATÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT fiz. Degë e fizikës që studion ligjet e baraspeshës së lëvizjes së gazeve, si dhe ligjet e baraspeshimit në ajër të trupave mjeteve fluturuese. Ligjet e aerostatikës. Dija mbi aerostatikën. Ekspert i aerostatikës.

AHÁ pasth. 1. Përdoret kur na bie ndërmend diçka që kemi harruar ose kur duam të tregojmë se u kuptuam për çka po flisnim. Aha, m’u kujtua mirë! Aha, tani e kuptova! Aha, u mërzite për djalin?
2. Përdoret për të shprehur mospërfillje, dyshim a mosbesim; ëhë. Aha, s’na doli gjë! Aha, mbetëm edhe pa të.
3. iron. Përdoret kur duam të theksojmë se është e pamundur të kryhet diçka, ose për të arritur atë që presim. Aha, kot vrapoi! Aha, e dija se nuk arrin ta bëjë. Aha, kot priti dhe mirë e gjeti!

ALBANISTÍK/Ë,~A f., gjuh. Dija mbi gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare, albanologji. Merret me albanistikë. Albanistika gjermane (angleze, frënge, italiane etj.). Katedra e albanistikës. Literatura për albanistikën. Konferenca mblodhi disa studiues të shquar të albanistikës.

ALTIMETRÍ,~A f., spec. Dija që merret me matjet e lartësive mbidetare.

ANATOMÍZ/ËM,~MI m., mjek. 1. Dija e anatomisë; përgatitje e lartë në dijen e anatomisë.
2. Zbërthimi dhe përshkrimi i hollësishëm i strukturës së brendshme të trupit; hulumtim anatomik. Anatomizëm i thelluar. Është i prirë kah anatomizmi.
3. fig. Prirje për analizim të hollësishëm i përbërësve të një ideje, të një teksti, të një ngjarjeje etj. Anatomizëm i tepruar. Anatomizmi si stil i autorit.

ARITMOLOGJÍ,~A f., mat. Dija mbi numrat, masat dhe madhësitë. Problem i aritmologjisë. Studimet e aritmologjisë. Doktorant i aritmologjisë.

ATANATOLOGJÍ,~A f., filoz., fet. Dija për pavdekësinë e shpirtit, për jetën e përtejshme dhe për natyrën e vdekjes.

BJÉSHK/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Mal i lartë me kullota verore; alpe. Bjeshkë të larta. Bjeshkë me dëborë. Bjeshkët e Nemuna. Bari i bjeshkës. Ujë bjeshke. Ngjitem në bjeshkë. Zbritën nga bjeshka. Verojnë në bjeshkë. Është si bjeshka është e bëshme e plot shëndet (zakonisht për vajzat). Të rrojë sa bjeshkët! (ur.). Çaj bjeshke (bot.). Hithër bjeshke (bot.). Lëpjetë bjeshke (bot.). Sapun bjeshke (bot.). Atëherë gjokun trimi e paska shtrënguar, / Në majë të bjeshkës trimi paska dalë. (folk.). Na u mbushën bjeshkët, / Me dhen e me shqerra. (folk.). Nuk shtyhet bjeshka me gjoks. (fj. u.).
2. Tokë gurishte e jopjellore në vend të thepisur; bjeshkëz.
♦ Ma bëri zemrën bjeshkë (*mal) (dikush). Më ra bjeshka në krye e ndjeva veten shumë ngushtë, nuk dija ku të futesha nga turpi, nga një e papritur etj.; më ra çatia në kokë; më ra tavani në kokë; më ra qielli në kokë. *Erë bjeshke. Sheh përtej bjeshke (dikush) sheh larg, është largpamës, parashikon mirë; sheh prapa malit; sheh larg. Ka bjeshkën në shpinë (dikush) e ndien veten shumë keq, është në një gjendje të rëndë, ka shumë halle e kokëçarje.

DETEKT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Arrij të përcaktoj qartë diçka që nuk e dija, zbuloj. Detekton dhe eleminon viruset. Detekton fushën magnetike.

DHËNDËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Bëhem dhëndër; nisem dhëndër. U bë për të dhëndëruar. Trimi ç’paska dhëndëruar. E dija si duhej dhëndëruar vërtet.
2. Rri i ndrojtur, i ngrirë a me turp si dhëndri ditën e dasmës. Mjaft dhëndërove!

DI vep., ~TA, ~TUR kal. 1. Kam njohuri pak a shumë të plota ose të veçanta për diçka, e njoh mirë diçka pasi e kam parë, e kam dëgjuar, e kam studiuar etj.; e kam mësuar diçka, e zotëroj. Di dy gjuhë. E di drejtshkrimin. E di mirë shqipen (frëngjishten, anglishten...). E di mirë rolin. E di zanatin e vet. E di përmendsh (ujë, për fije, në majë të gishtave, me sy mbyllur) e di shumë mirë. S’e di si duhet. Aq di, aq bën. Më mirë të dish se të kesh. (fj. u.). E di gomari ku e vret samari. (fj. u.). E di mesi se ç'ka thesi. (fj. u.). Njeriu që nuk di, turbullon ujin që pi. (fj. u.). E di mirë se kush është. S’di gjë ende. Se di pse u zemërua. Do të dijë gjithçka. E di gjendjen. Siç e di... S’di ç'të them. S'e di ç'kanë vendosur. Me sa di unë nga të dhënat a njoftimet që kam unë, nga ç'kam dëgjuar e ç'kam marrë vesh unë. - E di rrugën? - Di ndonjë mënyrë tjetër?

2. Jam i zoti për të bërë diçka, kam aftësitë e shprehitë e nevojshme për t'i dalë në krye një pune (me një folje në mënyrën lidhore). Di të lexojë (të shkruajë, të vizatojë). Di të notojë. Di t'i bjerë violinës (çiftelisë, pianos...). Di ta rregulloj (ta ndreq). Di të drejtojë (të udhëheqë). Di të sillet. Di të jetojë. Di të arsyetojë. Di ta përmbajë veten. Nuk di të lidhë dy fjalë (bashkë) s'është i aftë t'i shprehë qartë mendimet, mezi flet.

3. Jam i vetëdijshëm për diçka, e kuptoj mirë diçka, ia njoh vlerën e rëndësinë, e çmoj; ruaj masën a kufijtë. Di se ç’bën. E di detyrën time. Ia di vlerën. E di vendin tim. E di masën. As vetë s'e di se ç'kërkon. E di, ai ka shumë punë, por... Kur s’e ke një gjë, atëherë ia di kimetin. (fj. u.).

4. E njoh, e kam provuar a e kam përjetuar diçka. S’e di ç’është rakia (duhani). E di ai ç’është varfëria (uria). S’dinte ç’ishin përkëdheljet. S’dinte të ngopur nuk ngopej kurrë.

5. edhe jokal. Jam në gjendje të kuptoj diçka, marr vesh; kuptoj. Di diçka nga muzika (nga piktura). E bëri pa e ditur. S’ditën nga ikën ikën të shpërndarë. -E di ç’të bëj unë?

6. zakon. moh. (edhe me foljen dua). Nuk i nënshtrohem diçkaje a dikujt, nuk pyes për të, nuk e përfill, nuk trembem, nuk thyhem; nuk merrem kurrë me diçka, nuk e bëj asnjëherë diçka. Nuk di ç’është frika nuk ka frikë fare. S’di ç’është rreziku. Nuk di ç'është gënjeshtra nuk gënjen kurrë. Nuk di ç’është pushimi nuk pushon asnjëherë. Nuk do t’ia dijë nga të ftohtët (nga shiu, nga dëbora, nga balta). S’donin t’ia dinin. Ku do t'ia dijë ai!

7. Pandeh, kujtoj; besoj; mendoj. E dinin njëri-tjetrin të vrarë. E kam ditur njeri me mend. E dinim për njeri të mirë. Unë kështu e dija.

8. Ngulit në mend; mësoj. - Dije mirë. – T’i dish numrat përmendsh. - Dije se ai është shoku im.

✱Sin.: njoh, çmoj, kuptoj, pandeh, kujtoj, besoj, mendoj, mësoj.

♦ Një *avaz di (dikush). S’di tjetër *avaz (dikush). E di edhe *bufi! (diçka) tall. Ia di (ia njoh) *burmat (dikujt a diçkaje). I di *bytha (dikujt) tall. vulg. Ia di *çarkun (dikujt). Nuk di *fjalë (dikush). Ia di *gjuhën (dikujt). E di Gjoni çfarë ka *trasta (thesi). S’di *këngë tjetër (dikush). Ia di *kimetin (dikujt a diçkaje). Kjo *kockë e di! I di *koka (dikujt). Ia di *kokën (dikujt). S’di *ku të futet (dikush). Nuk di (nuk njeh, nuk ka) *kufi (dikush a diçka). I di *lëkura (dikujt). Ku ta dish? ndoshta, mbase. Di ku *shkel (dikush). E ku di unë … mospërf. e të tjera të tilla; e plot të tjera, që s’kanë rëndësi, që s’më interesojnë. E di ç’ke ti? fj. ndërm. përdoret për t’i tërhequr vëmendjen bashkëbiseduesit, kur i themi për një punë a kur e këshillojmë për diçka. *Djalli (dreqi) e di (e merr vesh)! bised. Dreqi (*djalli) e di (e merr vesh)! bised. Nuk *do t’ia dijë (dikush a diçka). S’do t’ia dijë (s’dëgjon) nga ajo *anë (dikush). E di edhe *lopa (diçka) tall. Nuk di *llafe. Ia di për *të mirë (dikujt). Ia di për *nder (dikujt). Ia di *pirrën (dikujt). I di *rradakja (dikujt) bised. Nuk ia di *skajin (diçkaje). Di ku *shkel (dikush). Ia di mirë *shtegun (shtigjet) (diçkaje). Nuk ia di *tymin (dikujt a diçkaje). Ia di (ia njoh) *vidhat (dikujt a diçkaje). Ia di *vlerën (dikujt a diçkaje). Një *Zot e di!

DÍJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Tërësia e njohurive pak a shumë sistematike, që dikush ka përvetësuar në një fushë të caktuar; gjithçka që dihet për botën që na rrethon, njohuri; dituri, shkencë; kund. padije. Dije të thella (të shumta, të plota, të sakta). Dije shkencore. Dijet e nxënësit. Përhapja e dijes. Kontrolli (vlerësimi) i dijeve. Në lëmin e dijes. Dashuria për dijen. Ka nevojë për dije. Shton dijet. Merr dije. Flet me dije flet me urti, me arsye të shëndoshë. Shet dije (keq.) shet mend, hiqet i ditur. Dijet e mëdha janë në fjalë të shkurtra. (fj. u.). Dija është dritë, padija terr. (fj. u.). Dija nuk falet, po fitohet. (fj. u.).
2. bised. Dijeni, njoftim. Vë në dije njoftoj. Është në dije të punës.
✱Sin.: njohuri, dituri, dijeni, njoftim.

DËSHIR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Kam dëshirë për diçka, synoj me vetëdije t’ia arrij diçkaje; kam zell; më pëlqen diçka; dua. Dëshironte shumë (fort). Dëshiron të pushojë (të studiojë, të flejë). Dëshironte të fliste. - Çfarë dëshironi? - Si të dëshironi. Ia dëshironte (ç’t’i dëshirojë) zemra. Dëshiroj të jeni mirë. - Do të dëshiroja të dija... Hirin e vatrës të lëpish dhe mos dëshirosh fëmijët në dhe të huaj.(fj. u.).
2. Dua shumë që të shoh a që të kem pranë një njeri të afërt, kam mall të madh për dikë; e ndiej shumë mungesën e diçkaje. Sa shumë i dëshiroi djemtë! E dëshiroi nënën.
3. Më pëlqen e më tërheq shumë një njeri i seksit tjetër; kam një ndjenjë të fortë dashurie për të, e dua, e dashuroj. Të gjithë e dëshironin. E dëshiruan njëri-tjetrin dhe u martuan.
✱Sin.: dua, dashuroj, pëlqej, dua, kërkoj, lutem, uroj.

FENOMENALÍZ/ËM,~MI m., filoz. Rrymë filozofike sipas së cilës dija njerëzore është e kufizuar ose mbështetet në realitetin e perceptuar nëpërmjet shqisave. Pasuesit e fenomenalizmit.

GJÉND/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Jam në një vend, ndodhem diku; ndodhem rastësisht ose papritur diku. Gjendem në Tiranë. Gjendem larg. U gjendëm ballë për ballë. Nuk u gjenda aty.
2. vetv., vet. v. III Bie, shtrihet diku. Gjendet në veri (në jug). Vendi ku gjendet.
3. vetv., fig. Jam ose bie në një gjendje që nuk e prisja, ndeshem padashur me diçka; ndodhem, jam. U gjenda ngushtë. U gjend në befasi. U gjendën në ditë të keqe. U gjenda përpara një të papriture. U gjenda bosh nuk isha i përgatitur; nuk dija si të përgjigjesha.
4. vetv., fig. (me trajtë të shkurtër përemërore) I ndodhem pranë dikujt, e ndihmoj në rrethana të vështira a për çdo gjë; i bëhem krah. Iu gjend vëlla. Iu gjend te koka. Iu gjend në çaste të vështira.
5. vetv., kryes. vet. v. III Del a shfaqet papritur si për ta ngatërruar a vështirësuar më tepër diçka. Ku u gjend edhe ai?
6. vetv., vet. v. III (përdoret me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në rasën dhanore). Kam me vete rastësisht diçka, më ndodhet. S’m’u gjendën para me vete. Mos ju gjendet një laps?
7. vetv., vet. v. III Quhet, pranohet, shihet. U gjend e arsyeshme. U gjend me vend.
8. vetv., vet. v. III Është, ka; ndeshet; ndodhet në sasi të caktuar, është pjesë përbërëse e diçkaje. Gjendet në gjak. Gjendet rrallë. Gjendet në popull.
9. pës e GJEJ. U gjend nga policia.
✱Sin.: qëndroj, rri, ndihmoj, vij, shfaqem, shtrihem, quhet, pranohet, shihet, haset, njihet, rastis, bie, qëllon, bëhet, vërehet, vëzhgohet.
♦ Nuk i gjendet *ana. S’i gjendet (s’i duket) *binaja (dikujt a diçkaje) S’i gjendet *çifti (dikujt). S’i gjendet një i dytë (dikujt). Nuk i gjendet *filli (diçkaje). Sa për t’u gjendur në *fjalë. Iu gjend (iu ndodh) në *krah (dikujt). S’i gjendet (i humbi) *nishani (diçkaje). I gjendem (i ndodhem) *pranë (dikujt). Nuk i gjendet *shoku (shoqja) (dikujt a diçkaje). Gjendem (jam) në *udhëkryq.

GNOSTICÍZ/ËM,~MI m. Një lëvizje fetare e shekullit të 2-të, ndjekësit e së cilës besonin se dija dhe një jetë e pastër shpirtërisht çlironin njeriun nga bota materiale.

HARTOGRAFÍ,~A f. sh. ~, ~TË Mjeshtëria e vizatimit të hartave; dija që ka të bëjë me vizatimin e hartave.