FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DENIGRÚES,~E mb., libr. 1. Që denigron, përgojues. Veprim denigrues. Njeri denigrues.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Denigrues të zellshëm. Veprime prej denigruesi.
✱Sin.: zhvlerësues, përgojues, njollosës, poshtërues, nxirues.

GJÚH/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Organ i mishtë e i lëvizshëm në gojë, që shërben për të shijuar dhe që ndihmon për të përtypur e për të gëlltitur ushqimin, ndërsa te njeriu shërben edhe si organ i të folurit. Gjuhë e gjatë (e shkurtër). Shpina (maja) e gjuhës. Lëpin me gjuhë. Nxori gjuhën. Kafshoi padashur gjuhën. Dogji gjuhën. Iu trash gjuha iu ënjt gjuha nga të pirët ose nga një sëmundje. Gjuhë djegëse. Gjuhë e rrudhur. Gjuhë e veshur. Gjuhë atrofike (lat. Lingua glabra) kur muskujt e gjuhës dobësohen, duke e bërë atë të duket e hollë, e lëmuar dhe me funksion të kufizuar (anat.). Gjuhë hullizore (lat. Lingua plicata) ku sipërfaqja e gjuhës paraqet rrudha, brazda ose çarje të thella, zakonisht të padëmshme dhe të lindura (anat.). Gjuhë manaferrash. Gjuhë qimesore (lat. Lingua nigra) ku gjuha mbulohet me shtresë të errët dhe të dendur, si qime (anat.). Gjuhë e zezë. Gjuhë gjeografike gjendje beninje ku gjuha paraqet njolla të lëmuara me forma të parregullta, si hartë (mjek.). Gjuhë e bardhë.
2. fig. Te njeriu ky organ shërben për të folur dhe si shprehës e kumtues i mendimeve e i ndjenjave të njeriut; të folurit; kryes. sh. ata që thonë e përhapin diçka; goja. Gjuha është prej tuli (fj. u.) gjuhën mund ta vërtitësh si të duash e të thuash ç’të duash. Gjuha pret hekurin (çan gurin, çan shkëmbin) (fj. u.) gjuha ka forcë të madhe. Gjuha kocka s’ka e kocka thyen (fj. u.) gjuha ka fuqi të madhe.
3. fig. Diçka e zgjatur, e ngjashme nga trajta me këtë organ të njerëzve ose të kafshëve. Gjuhët e flakës. Gjuha e qiriut. Gjuhë dëbore.
4. gjeogr. Rrip i gjatë e i ngushtë toke që zgjatet nga bregu në ujë. Gjuhë dheu. Gjuhë toke.
5. Gjuhëz. Gjuha e këmborës.
6. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme bimësh. Gjuhë deleje (lat. Mirabilis jalapa; Mirabilis uniflora) bimë zbukurimi me lule të kuqe, të purpurta, të verdha ose të bardha, që çelin pasdite vonë; lule akshami. Gjuhë dreni (lat. Asplenum scolopendrium) fier me gjethe në formë llape, 10–60 cm i lartë; bar dreni. Gjuhë e dacit. Gjuhë e drerit tjegullorja. Gjuhë e dhelprës dejza. Gjuhë e gjarprit shtanga. Gjuhë lepuri (lat. Nonea) bimë barishtore një a shumëvjeçare, me kërcell dhe gjethe pushatake, me lule ngjyrëvjollcë, të kuqe ose të bardha. Gjuhë lope (lat. Anchusa officinalis) gjuhëlopë. Gjuhë e lopës e kaltër gjuhëza e lopës. Gjuhë e lopës laramane (lat. Anchusa variegata). Gjuhë kau (lat. Helmintia echioides) bimë barishtore një a dyvjeçare, me kërcell deri 1 m të lartë e gjethe pushatake, me lule të verdhë, e përhapur kryesisht në viset mesdhetare dhe në zona me klimë të butë. Gjuhë e nepërkës ushqerëza. Gjuhë nuseje gjembaç. Gjuhë e nuses e çarë kulpra e zezë. Gjuhë e nuses e fortë këmba e laureshës. Gjuhë vjehrre (lat. Epiphyllum) bimë zbukurimi, e dendur si shkurre, me gjethe të gjata, të tulta e me dhëmbëza anash, që çel lule të mëdha të bardha, ngjyrë trëndafili ose të kuqe; lulesharrë. Gjuhë e qenit.
✱Sin.: llapë, ligjërim.
♦ (U bëra) si gjuha në gojë shih m’u lag gjuha në gojë. S'i bie gjuha në *gojë (dikujt) keq. I ra gjuha e këmborës (dikujt) tall. 1. Nuk i dëgjohet më zëri, nuk ndihet më. 2. Nuk e dëgjon më askush, nuk ia vë veshin më asnjeri, i ka rënë vlera. Më ra gjuha (përtokë) fola shumë e vazhdimisht për diçka, po s’ma vuri veshin njeri; u lodha së foluri e së përsërituri vazhdimisht e me këmbëngulje një këshillë, një kërkesë etj.; më vajti (më shkoi) goja (buza) te veshi (prapa veshit); më vajti goja prapa qafës; më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh; më doli gjuha (një pëllëmbë, nga vendi); shkula barkun. Më ra *maja e gjuhës përdhe. Më doli gjuha një pëllëmbë (një pashë, nga vendi) tall. 1. U lodha shumë nga një punë e rëndë, nga një rrugë e gjatë etj.; më doli llapa. 2. U lodh së foluri; s’pushon së foluri; më ra gjuha (përtokë). Ia di gjuhën (dikujt) e njoh mirë, e di mirë ç’mendon, ç’qëllime ka etj.; e kuptoj lehtë e plotësisht, e kuptoj ku e ka fjalën a ç’kërkon. E dredh gjuhën (dikush) i bën bisht bisedës, i shmanget ballafaqimit në bisedë; nuk i qëndron fjalës, e ndryshon fjalën a qëndrimin, e dredh; e ha fjalën; e dredh fjalën. I ecën (i bredhërin) gjuha para mendjes (dikujt) flet pa u menduar mirë, rrëmbehet në të folur; flet shumë, është llafazan; i jep gjuhës (dikush). Flasin gjuhë të ndryshme nuk e kuptojnë njëri-tjetrin, nuk merren vesh, secili me të vetën; secili ka mendjen e vet, ç’thotë njëri nuk thotë tjetri. Fshihet pas gjuhës së vet (dikush) nuk e shpërfaq veten kur flet, nuk e zbulon budallallëkun e vet; i fsheh qëllimet e veta, e mbulon qëllimin e keq me fjalë të bukura; e përligj veten me fjalë. S’i futet gjuha në gojë (dikujt) s’pushon së foluri duke kërkuar a duke këmbëngulur për diçka; i ra gjuha përtokë. Gjej gjuhë të përbashkët (me dikë) arrij të merrem vesh me dikë, pajtohem në mendime e në veprime me të; i zgjidh mosmarrëveshjet me dikë me mirëkuptim të ndërsjellë. Me gjuhën e Ezopit duke i shprehur mendimet në mënyrë të tërthortë e të figurshme, me gjuhë të fshehtë. Gjuhët e gjata janë lodhur tall. llafazanët e kritizerët nuk flasin më, i kanë lënë kritikat a sharjet për dikë a për diçka, po heshtin më në fund, se e panë që s’arrijnë dot qëllimin denigrues. Si gjuha në gojë. 1. Shumë i nevojshëm; i domosdoshëm. 2. Shumë i lëvizshëm, që nuk rri dot pa lëvizur; që s’rri në një vend. Me gjuhën e vogël keq. heshturazi, pa folur hapur e me çiltërsi. I ha gjuha (dikujt) nuk i rrihet pa folur; nuk duron dot pa e thënë diçka; hyn e ngatërrohet në biseda që nuk i takojnë. Më hëngri gjuha fola pa dashur për diçka; s’m’u ndenj e thashë diçka që s’duhej thënë; më shkau (më rrëshqiti) gjuha; më shpëtoi (më shkau, më rrëshqiti) goja. Sa i ha gjuha shumë, pa pushim e pa kufizime (në të folur). Ia heq gjuhën ariut (dikush) është guximtar dhe trim i rrallë; zë edhe djallin për veshi. E ka holluar gjuhën (dikush) flet më thjesht e më qartë; i mat mirë fjalët, flet pak e me mend; pret (tjerr) hollë. Është i gjuhës (dikush) shih është (i zoti) i gojës (dikush). I jep gjuhës (dikush) flet shumë, nuk i pushon goja; flet mbarë e prapë, llap shumë; s’i vë fre gojës (gjuhës); e ka lëshuar gjuhën; ka gjuhë; i jep gojës; i ecën (i bredhërin) gjuha para mendjes (dikujt). I jep *liri gjuhës (dikush) keq. Kafshoi (hëngri, zuri) gjuhën (dikush) përçm. 1. E detyroi veten të heshtë; u përmbajt e pushoi menjëherë së foluri, e zotëroi veten; e mbajti gojën. 2. U pendua për atë që tha e pushoi së foluri, e kuptoi se foli keq dhe heshti menjëherë. 3. përçm. Vdiq; ngordhi; hëngri (kafshoi) dhe. Ka dymbëdhjetë gjuhë (dikush) përçm. është llafazan i madh, të mbyt me fjalë; s’i vë fre gojës. Ka gjuhë (dikush) keq. është llafazan i madh, flet shumë e pa vend; merr të tjerët nëpër gojë; i jep gjuhës; s’i lodhet gjuha (dikujt); ka llapë (të madhe) bised. S’ka gjuhë (dikush). 1. Nuk di t’i shprehë bukur e qartë mendimet; nuk flet rrjedhshëm e shkoqur, nuk është i gojës. 2. Është njeri pa fjalë, është fjalëpakë; është shumë i urtë e i bindur; nuk përgojon njeri, nuk merret me thashetheme. E ka gjuhën *arëz (dikush). E ka gjuhën (gojën) *brisk (dikush). E ka gjuhën (llapën) *të gjatë (një pëllëmbë, një pash) (dikush) keq. E ka gjuhën *gjilpërë (majë gjilpëre) (dikush). E ka gjuhën *lëpjetë (dikush). E ka gjuhën (gojën) *të lëshuar (dikush). E ka gjuhën *lopatë (dikush) tall. E ka gjuhën *të mprehtë (dikush). E ka gjuhën *të rëndë (dikush). E ka gjuhën *të situr (dikush). E ka gjuhën *shpatë (dikush). E ka në *majë të gjuhës. Ka shtatë palë gjuhë (dikush) është llafazan; merr tërë botën nëpër gojë; është gjuhustër; ka ngrënë plëndës pule shaka.; ka dymbëdhjetë gjuhë përçm.; flet me pesë gojë mospërf. E kthen (e lakon) gjuhën (dikush) e ndryshon fjalën a ndërron qëndrimin e mëparshëm, flet ndryshe (zakonisht para një kundërshtimi të fortë etj.); thotë a mbron të kundërtën; e dredh gjuhën. M’u lag gjuha në gojë u laga i tëri me ujë, s’më mbeti gjë në trup pa u lagur nga shiu etj.; (u bëra) si gjuha në gojë; u bëra qull; u bëra ujë. Për ta lëpirë me gjuhë (diçka) shumë e pastër, ndrit nga pastërtia. Ia lëshoi *frerin gjuhës (gojës) (dikush). E ka lëshuar gjuhën (dikush) flet kot, me vend e pa vend; llomotit shumë; është bërë gojështhurur; i jep gjuhës; e ka lëshuar gojën; ia lëshoi frerin gojës (gjuhës); nuk i vë fre gojës (gjuhës); e ka shthurur gojën; e ka lëshuar llapën përb. bised.; kund. e mblodhi (e rrudhi) gjuhën. Ia lidh gjuhën (dikujt) e detyroj të mos flasë më, e bëj që të heshtë e të mos thotë çfarë mendon; e detyroj ta mbajë të fshehur diçka që di; ia mbyll (ia zë) gojën; kund. ia zgjidh gjuhën. Iu lidh (iu pre) gjuha (dikujt) s’tha dot asnjë fjalë, ngeci e s’mund të fliste më nga tronditja, nga frika etj.; iu lidh gjuha (fjala) komb; iu lidh (iu pre) goja; kund. iu zgjidh gjuha. E lidh gjuhën për *dhëmbësh (dikush). Iu lidh gjuha *komb (nyjë) (dikujt). S’i lodhet gjuha (dikujt) s’pushon së foluri, grin; është llafazan i madh; ka gjuhë. E mban gjuhën prapa dhëmbëve (ndër dhëmbë) (dikush) përmbahet e nuk flet, e shtrëngon dhe e frenon veten që të mos flasë; i vë fre gojës (gjuhës); e mbyll (e kyç, e mbërthen, e qep) gojën. E mblodhi (e rrudhi) gjuhën (dikush) u përmbajt në të folur, heshti, nuk flet më mbarë e prapë; i vuri fre gojës (gjuhës); ia shtrëngoi frerin gojës (gjuhës); kund. e ka lëshuar gjuhën. Iu mpi gjuha (dikujt) u hutua fare sa s’mundi të fliste; ngeci, nuk di ç’të thotë; iu zu (iu tha) gjuha; iu pre goja; i humbi fjala nga goja. Të ngrin gjuha në gojë shih të bëhet pështyma akull. Iu ngjit gjuha pas qiellzës (dikujt) s’po nxjerr dot asnjë fjalë nga goja, ngeci nga frika, nga që nuk di ç’të thotë etj.; iu tha pështyma në gojë (në fyt). Ka nisur t’i dalë gjuha (dikujt) keq. ka filluar të kundërshtojë, ta kthen fjalën, nuk është si më parë; e ka zgjatur gjuhën (dikush). I nxori gjuhën (dikujt) e përqeshi dikë, e talli; e vuri në lojë (dikë). Ia nxori gjuhën (një pëllëmbë, një pash) (dikujt) e lodhi shumë, e rraskapiti. Ta nxjerr gjuhën nga qafa (dikush) të bën të flasësh me pahir; të detyron të thuash diçka që nuk dëshiron ta thuash ose t’i përgjigjesh dikujt e ta qortosh dikë që të flet rëndë e pa të drejtë, që të fyen, që të thotë ndonjë marrëzi a shpifje ose që sillet shumë keq. I pret gjuha (brisk) (dikujt) flet rrjedhshëm dhe me mprehtësi; është gojëtar e ta jep përgjigjen menjëherë; është shumë i zgjuar; i pret goja (brisk); i punon goja; është (i zoti) i gojës. I pret gjuha (goja) *hekur (dikujt). S’i pushon gjuha (dikujt) shih s’i pushon goja (dikujt). E rëndoi gjuhën (dikush) flet me fjalë të rënda, fyese a të ndyta. Nuk i rri gjuha rehat (në vend, prapa dhëmbëve) (dikujt) nuk duron dot pa folur; s’pushon së foluri; s’i zë gjuha vend (ndër dhëmbë); s’i pushon goja; s’e mbyll gojën (dikush); s’i mbyllet (s’i rri) goja. Më shkau (me rrëshqiti) gjuha u gabova që fola, thashë padashur diçka që nuk duhej ta nxirrja; më hëngri gjuha; më shpëtoi (më shkau, më rrëshqiti) goja. Ia shkul gjuhën ujkut (dikush) shih ia heq gjuhën ariut (dikush). E shkurtoi (e preu) gjuhën (dikush) nuk foli më, heshti; e preu gojën; e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën. E shpie gjuhën te dhemb dhëmbi flas a mendoj për diçka që më shqetëson, merrem gjithnjë me hallin që kam, kthehem vazhdimisht te diçka që dua ta zgjidh. Ia shtrëngoi *frerin gjuhës (gojës) (dikush). E tërheq për gjuhe (dikë) e detyron të flasë e të thotë atë që s’dëshiron a që s’duhet thënë, e bën të flasë si do ai; e heq (e tërheq) për hunde (për hundësh). I është trashur gjuha (dikujt) mospërf. mezi i shqipton fjalët ngaqë ka pirë shumë, flet copa-copa e pa lidhje nga të pirët; i merret goja. T’u thaftë gjuha! mallk. mos folsh dot më!; qofsh i mallkuar! (kur dikush thotë diçka të keqe a të kobshme, kur ndjell një fatkeqësi, kur mallkon a është ogurzi etj.); t’u thaftë goja! M’u tha gjuha. 1. Nuk flas dot më shumë, e kam thënë a e kam shpjeguar diçka shumë herë, sa jam lodhur së foluri; më ra gjuha (përtokë); më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh. 2. S’e thashë diçka që duhej ta thosha, nuk e tregova diçka që duhej ta tregoja; nuk fola kur duhej të flisja, më mirë të kisha folur; m’u tha goja. Si s’m’u tha gjuha keq. ç’pata që e thashë, nuk duhej të flisja a të tregoja diçka që s’duhej thënë; si s’m’u tha goja. Më vajti (më shkoi) gjuha *prapa. I vë *fre gjuhës (gojës). I zbërthej gjuhën (*gojën) (dikujt). Më zuri gjuha (goja) *lesh. S’i zë gjuha *vend (ndër dhëmbë) (dikujt). E ka zgjatur gjuhën (dikush) ka nisur të flasë shumë e të kërkojë shumë, është llafazan; flet shumë kundër dikujt a kundër diçkaje, e shan e merret me thashetheme; e ka hapur (shumë) gojën; e merr (e mban) nëpër gojë (dikë). E zgjidhi gjuhën (dikush) filloi të flasë a të tregojë për diçka që e mbante të fshehtë (pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); iu zgjidh gjuha (dikujt); e zgjidhi thesin. Ia zgjidh gjuhën (dikujt) e bëj që të flasë, e nxit që të tregojë diçka, e detyroj t’i thotë hapur të gjitha (për diçka të fshehtë ose pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); kund. ia lidh gjuhën. Iu zgjidh gjuha (dikujt) nisi të flasë a të tregojë lirisht për diçka që e mbante të fshehtë (pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); e zgjidhi gjuhën (dikush); iu zgjidh gryka e thesit bised.; kund. iu lidh (iu pre) gjuha. Iu zu (iu tha) gjuha (dikujt) nuk thotë dot asnjë fjalë, nuk flet dot më nga tronditja, nga frika etj.; iu tha pështyma në gojë (në fyt); iu mpi gjuha.

NËNÇMÚES,~E mb. 1. Që nënçmon; nënvlerësues. Fjalë nënçmuese. Tendencë nënçmuese e valutës. Test denigrues e nënçmues. Deklaratë (gjuhë) nënçmuese.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Nënçmuesit e idealeve. As lëvdatat nuk të ngrenë, as nënçmuesit nuk të mposhtin.
✱Sin.: nënvlerësues, nënvleftësues, shpërfillës.

ZHVLERËSÚES,~E mb. 1. Që bën zhvlerësimin e një monedhë, të një valute etj.; që zhvlerëson një mall; që e zhvlerëson diçka; kund. vlerësues. Masa zhvlerësuese. Komisioni zhvlerësues.
2. Që e bën të pavlefshëm një marrëveshje etj.; kund. vlerësues. Vendim zhvlerësues.
3. Që nuk e vlerëson dikë a diçka aq sa duhet, që ia ul vlerën a meritat; denigrues; kund. vlerësues. Qëndrim zhvlerësues.