FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÁLL/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT Deng, vandak. Ngarkoi dy ballë me bar.

BARABÁR ndajf. 1. Njësoj, po aq, në të njëjtën madhësi a shkallë me një tjetër; në mënyrë të barabartë, pa dallim, sikurse një tjetër; sa njëri dhe tjetri, baras, barazisht; njësoj. Janë barabar. I dua barabar. Doli barabar. U bënë barabar. Dil djalo të matemi, / Ja në qofshim barabar, /A më merr a të të marr! (folk.). Të gjithë gishtat nuk janë barabar. (fj. u.).
2. Duke vepruar së bashku në mënyrë të njëjtë a të ngjashme, njësoj, bashkë, bashkërisht. U lëshuan barabar në fushë.
3. Pa fituar as njëri, as tjetri; baras, fit. Asnjë nuk fitoi, u ndanë barabar.
4. Krejt njëlloj, pa asnjë dallim, krejt, njësoj. Dukej barabar si gjyshi im.
✱Sin.: baras, barazisht, njësoj, njëlloj, njëpërnjë, ngjelthi, bashkë, bashkërisht, një, njësh, njësisht, deng, dengëza, krejt, tamam, gjallë, ashtu, ashtu-kështu.

BÓHÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Copë pëlhure katërkëndëshe zakonisht e punuar në vegjë dhe me zbukurime, me të cilën mbështjellim plaçka për t’i marrë me vete kur udhëtojmë ose për t’i ruajtur; plaçka të mbledhura e të lidhura tok në një shami të madhe. Bohçe e qëndisur (me qëndisma, me lule). Mbledh në bohçe. Lidh (zgjidh) bohçen. Një bohçe plaçka pak plaçka.
2. Përparëse e gjatë dhe e gjerë prej leshi a prej pambuku, e punuar në vegjë dhe zakonisht me zbukurime. Bohçe e zezë (e kuqe). Bohçe leshi (pambuku). Vë (heq) bohçen. Mbush bohçen.
3. krahin. Pelenë e madhe dhe e trashë që vihet mbi pelenat e vogla të fëmijës.
✱Sin.: shami, mbështjellëse, dysheme, peshtamall, bohçallëk, përparje, futë, futore, deng, skutë, mësallë, barkore, neçe, faqore, pështjellak, paranik, poshterkë, prehër, pripalë.

BONDÚLL/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Buqetë, tufë, tumbë.
2. Vandak, deng. Një bondullë me bar.

BRUS ndajf. 1. Plot, mbushur shumë, kërpicë. Brus me kokrra. Brus me dhjamë. E kishte oborrin brus me dele.
2. Mbarë, mbroth; me të gjitha të mirat. U bë brus. - Brus paç! (ur.). Ia çuam brus.
✱Sin.: plot, rrafsh, krejt, kërpicë, brumbull, citë, rrumbull, rrumbullak, deng, mbarë, mbroth, drejt, dyst.
♦ T’u bëftë brus! ur. paç mbarësi!; t’u shtoftë! (diçka). I vete brus (dikujt) i shkon mbarë çdo gjë.

DAULÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bised. Sasi kashte a bari e lidhur me lidhëse në formë kubi a cilindri; deng kashte. Daulinë me kashtë (me bar).
2. etnogr. Tufë me bar të thatë ose me kashtë, e lidhur me kulpër a me tel, të cilën fëmijët e ndezin dhe e mbajnë si pishtar për ditën e verës.

DENG ndajf., bised. 1. Plot e përplot, buzë më buzë, dengëza. E mbushi deng. E ngarkoi (kalin) deng. U kthyen deng nga fusha. E ka shtëpinë deng.
2. Baras, barabar. Jam deng me të. Vijnë deng janë të barabartë, janë njësoj. S’e ka deng nuk është barabar me të, nuk është i denjë për të.
✱Sin.: plot, përplot, dengëza, baras, barabar, grumbull.

DÉN/G,~GU m. sh. DÉNGJE, DÉNGJET 1. Thes zakonisht i madh, i mbushur plot me diçka. Deng me oriz (me sheqer, me miell). Mbush (zbraz) dengun. Ra si deng ra menjëherë e me forcë përdhe, ra si thes. Mos rri mbi dengun e barutit. (fj. u.).
2. Rroba, mallra a plaçka të mbështjella e të lidhura bashkë si thes për t’i mbartur nga një vend në tjetrin; bar, kashtë, duhan, pambuk etj., i ngjeshur në trajtë kubi e i lidhur me tel etj. Deng i madh (i vogël, i rëndë, i lehtë). Një deng me rroba (me batanije, me letër). Deng duhani (pambuku, sane). Lidhësi i dengjeve. Lidh (qep) dengun. I bëri deng plaçkat a) i mbështolli e i lidhi plaçkat; b) fig. u bë gati për t'u nisur. U ul mbi një deng. S'bëhet deng me rrush (s’bëhet rrushi deng). (fj. u.).
3. fig. Shumicë e madhe. Ka një deng (me) halle. Kishte një deng (me) të meta. Kishin një deng (me) taksa.
✱Sin.: dengavare, vandak, tëlandër, varricë, tumbë.
♦ Deng pa markë 1. Njeri i braktisur krejt, që nuk kujdesen më për të. 2. Njeri pa personalitet, pa asnjë cilësi dalluese. Gjeti dengu dengun keq. shih gjeti tenxhereja kapakun keq. I ka lidhur (i ka mbledhur) dengjet (dikush) i ka rregulluar mirë punët e veta, e ka vënë çdo gjë në rregull; e ka (i ka punët) në vijë.

DENGAVÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Varg sendesh (qepësh, kallinjsh misri etj.) të lidhura si kurorë, që zakonisht varen në tra për t’u tharë më mirë a për t'u ruajtur gjatë dimrit; deng.

DENGÓS vep., ~A, ~UR kal. 1. Bëj deng (barin, kashtën etj.). E dengosi barin e korrur.
2. fig. I jap të hajë shumë; e barkos, e dend.

►DENGÓS/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Bëhet deng (bari, kashta etj.). U dengos kashta për dimër.
2. fig., vetv., Ha jashtë mase; ha e pi sa fryhem; dendem me të ngrëna e me të pira; e bëj barkun hambar.

DENGÓSUR (i, e) mb. 1. Që është bërë deng. Bar i dengosur. Kashtë e dengosur.
2. fig. Që është bërë deng duke ngrënë tepër; barkplot. Ishte i dengosur nga gostia.

DÉNGËZA ndajf. 1. Deng. Mbush dengëza. E ngarkoi dengëza.
2. Barabar. Vinin dengëza.

DÓJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Barrë gruri, thekre etj.; një sasi dorëzash; deng. E kishte bërë grurin doja.

EKODÉN/G,~U m. sh. ~GJE, ~GJET Deng mbeturinash që përpunohen për t’u ricikluar. Fusha e mbushur me ekodengje. Ekodengu i parë ka plastikë.

FI/LL,~LLI m. sh. ~JE, ~JET 1. Pe i hollë pambuku, leshi, mëndafshi etj., që përdoret për të endur, për të qepur etj.; fije. Fill i dredhur. Fill pambuku (leshi, mëndafshi). Fabrika e fillit. Shkoj fillin në gjilpërë.
2. Tel; send shumë i hollë e i gjatë që i ngjet perit; qime. Fill elektriku. Fill telefoni. Fill floku.
3. fig. Ajo që lidh ose bashkon një send, një njeri a një grup njerëzish me një tjetër; lidhje. Fije të padukshme. Fijet e komplotit. Janë lidhur me shumë fije.
4. fig. Shkaku i diçkaje; burimi i lindjes, fillimi i zhvillimit të diçkaje. Filli i mbarë i punës.
✱Sin.: pe, fije, tel, qime, lidhje, fillim.
♦ Ashtu më vajti filli nuk pata fat, nuk më eci, më vajti ters, nuk më del asgjë mbarë; jam fatkeq; kam qimen e ujkut; kam qimen e derrit; kam lëkurën e ujkut; kund. më doli (më erdhi) lepuri në shteg. Bie në fill (me dikë) pajtohem në mendim a merrem vesh mirë me dikë, vij në një mendje me të; bie në ujdi; e gjej fjalën. I ra në fill (në *fije) (dikush). I doli filli (diçkaje) përfundoi, mbaroi, u krye. Fill për fill. 1. Pikërisht ashtu, pa asnjë dallim; pikë për pikë. 2. Vetëm për vetëm; fillikat. Fill e nga një fill pak e nga pak; shkallë-shkallë. Për fill e për fërkem me hollësi e me kujdesin më të madh, duke e vështruar nga të gjitha anët, pa lënë asgjë jashtë vëmendjes; fill e për pe; gjerë e gjatë; degë më degë. Fill e flakë shih flakë për (më) flakë. Fill i këputur njeri i mjerë; njeri i dështuar a i pafat; njeri që nuk u qëndron dot vështirësive, rreziqeve etj. Filli e ndau (dikë) ishte në rrezik të madh; shpëtoi për një qime (dikush); qimja e ndau. Fill e për pe një për një, hollësisht, me imtësi; deri në fund, pa lënë asgjë; për fill e për fërkem; gjerë e gjatë; degë më degë. Fill shkrepëseje njeri shumë i hollë nga trupi; shumë i dobët, kleçkë. Ia gjej fillin (diçkaje) zbuloj ku e ka diçka burimin, fillimin a shkakun; e gjej nga t’ia nis; ia gjej anën; e kap lëmshin nga peri. S’ia gjej (dot) fillin (diçkaje) shih s’ia gjej dot anën (diçkaje). Nuk i gjendet filli (diçkaje); u ngatërruan fijet, është shumë e ngatërruar, s’di nga ta kapësh; është bërë lëmsh (diçka); është bërë lesh e li (diçka); është bërë lesh arapi (diçka). Ia heq fillin (dikujt a diçkaje) nuk i kushtoj më asnjë vëmendje dikujt a diçkaje, nuk kujdesem e nuk bëhem më merak për të, nuk merrem më me të, nuk ia var; e shpërfill; e lë deng (pa markë) (dikë a diçka); e lëshoj dore (dikë). Ia hoqën fillin (dikujt) nuk ka asnjë shpresë shpëtimi, është gati për të vdekur. E humb fillin hutohem trullosem, s’di ç’të bëj, nuk orientohet dot; më humb filli (i lëmshit); e humb toruan; e humb busullën. Më humb filli hutohem fare, e humb rrjedhën e mendimeve, nuk arsyetoj dot më tej; e humb fillin; e humb toruan; e humbi pusullën. I iku filli (diçkaje) nisi të prishet a të shthuret e s’e ndal dot më; s’ke nga ta kapësh më; u shthur lëmshi. I dha fill (diçkaje) e zgjidhi a bëri që të ecë mirë; e vuri (e solli) në (për) fije (diçka); e vuri në udhë (të mbarë) (diçka); e vuri (e solli) në vijë (diçka). Ia kap (ia zë) fillin (diçkaje). 1. E gjej rrugën e drejtë e më të mirë si t’ia filloj një pune ose si ta zgjidh një çështje. 2. E kuptoj se ku nis diçka, ku është shkaku a qëllimi, për çfarë flitet etj. Kush në fill e kush në majë shih njëri i bie gozhdës (thumbit) e tjetri potkoit. Ia ka lëshuar fillin (dikujt) e ka lënë të lirë të veprojë si të dojë, nuk e mban më nën kujdes e në vëmendje, s’e përfill e s’e kontrollon më; ia ka hequr kapistrën. Merr fill (diçka). 1. Nis, fillon; zë fill. 2. Merr të krisur, nis të çahet. E mblodhi fillin (dikush) arriti të përqendrohet pas një shpërqendrimi, pas një hutimi, pas një paniku etj., erdhi në gjendje normale, tash e zotëron dhe e kontrollon veten; erdhi në vete; e mori veten. Ia preu fillin e jetës (*jetën) (dikujt). Pa u trashur filli pa u bërë më e madhe a më e ndërlikuar një çështje; pa u acaruar më shumë, pa u rënduar më keq gjendja. Vajti (shkoi) në fill (te vdekja) sa s’vdiq. Si do t’i vejë filli (dikujt a diçkaje) si do të ecë e si do të përfundojë, si do të shkojë më tej, si do të ecë puna; ç’rrugë do të marrë (dikush a diçka). Zë fill (diçka) nis, fillon; e ka burimin; merr fill.

GRÚMBU/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT 1. Tërësi sendesh të mbledhura a të hedhura në një vend pa rregull; grup njerëzish a tufë kafshësh që janë mbledhur pa rregull në një vend. Grumbull dheu (rrobash).
2. fig. Shumicë gjërash a dukurish të pasistemuara; tog. Grumbull të dhënash (çështjesh, problemesh).
✱Sin.: grumbullim, tog, deng, kapicë, kërpicë, kapë, kapul, kapule, ortek, mal, tufë, masë, masiv, mullar, tog, stivë, stavë, mori, pirg, stregë, stok, luzmë, pilog, gamule, turrë, tokicë, trumë, trumbë, tumbë, vandak, varricë, shumicë, turmë, kaminë, gërmajë, pezul, kallume, grup, bashkë.
♦ Ia dha grumbull (dikujt) ia tha copë të gjitha, s’i la gjë pa thënë, ia numëroi të tëra ç’kish. Iu shemb grumbulli (dikujt) keq. e humbi pasurinë; mbeti me gisht në gojë (dikush).

MÁRK/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT 1. Etiketë ose shenjë dalluese që u vihet mallrave të ndryshme për të treguar kompaninë prodhuese, si dhe llojin, cilësinë, datën e vendin ku janë prodhuar. Marka shqiptare. Markë e njohur (e mirë). Me markë të huaj. Marka e fabrikës (e uzinës). Marka e stofrave (e makinave). Mall pa markë. I vë markën. Mbrojnë markën e vet.
2. Prodhim i një kompanie të njohur për cilësinë e mirë, i cili mban një shenjë të tillë dalluese të asaj kompanie. I ç’marke është? Është markë e mirë (për një mall).
3. fig., bised., keq. Njeri çfarëdo, dikush; lloj, farë (për njerëzit). E njohim se çfarë marke është ai.
♦ *Deng pa markë.

NJËKUINTÁLËSH,~E mb. Që peshon a që nxë një kuintal. Thasë njëkuintalësh. Deng njëkuintalësh.

PAMBÚK,~U m. 1. bot. (lat. Gossypium) Bimë barishtore njëvjeçare e vendeve të ngrohta, me gjethe pëllëmbore që kthehen nga rrezet e diellit, me lule të mëdha e të verdha, e cila bën një boçe vezake me shumë fara të veshura me fije të gjata si push i bardhë. Ara me pambuk. Boçe pambuku. Farat e pambukut. Vaj pambuku vaj nga farat e kësaj bime. Bërsi pambuku bërsi nga farat e kësaj bime. Pambuk fijegjatë. Pambuk fijehollë. Pambuk fijetrashë. Pambuk hidrofil. Pambuk shumëvjeçar. Pambuk kirurgjik (obserbues).
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve për disa lloje pambuku: Pambuk i egër bimë barishtore, e ngjashme me pambukun, e cila rritet në toka të rënda të mbjella me bimë që prashiten dhe i dëmton këto. Pambuku amerikan (lat. Gossypium hirsutum) pambuku i kreshpët. Pambuku barishtor (lat. Gossypium herbaceu). Pambuku i Brazilit (lat. Gossypium brasiliense). Pambuku i egër (lat. Abutilon theophrasti, Gomphocarpus fruticosus) liri i Indisë. Pambuku egjiptian (lat. Gossypium barbadense). Pambuku kaçubor (lat. Gossypium neglectum). Pambuku kinez (lat. Gossypium arboretum). Pambuku lisnor (lat. Gossypium arboretum). Pambuku i kreshpët pambuku amerikan. Pambuk organik pambuk pa kimikat a i pamodifikuar gjenetikisht.
3. Tërësia e fijeve të bardha nga boçat e kësaj bime, që pastrohen nga farat dhe përdoren për të bërë penj, në mjekësi etj. Pambuk çeltik. Deng pambuku. Fije (penj) pambuku. Basmë (pëlhurë, batanije) pambuku. Çorape pambuku. Fustan (triko) pambuku. I vuri pambuk plagës.
4. Lëndë e ngurtë që punohet lehtë a që është në formë fijesh të holla. Pambuk guri (min.) asbest. Pambuk xhami (qelqi) (tek.) lëndë prej fijesh të holla xhami, që përdoren për veçim, lesh xhami.
♦ E bëri pambuk (dikë) shih ia zbuti kurrizin (dikujt). Shkel në pambuk (dikush) e ka punën fare të lehtë; jeton në rehati, jeta me të tregohet e butë. Të vret me pambuk (dikush) të bën ta kuptosh gabimin e të pendohesh me të butë, duke të qortuar lehtë e me të mirë ose duke ta sjellë fjalën larg e larg; të vret me pupël.