FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BLE,~U_III m. sh. ~J, ~JTË Dell në pjesën e brendshme të disa perimeve a të mishit. Mishi me blej nuk hahet. I mbeti dhëmbi në një ble.

DAMÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. anat. Çdonjëri nga gypat, nëpër të cilët qarkullon gjaku në trupin e njeriut a të kafshëve. Damarët e gjakut. Damari i qafës. Damari i ballit. Iu frynë damarët. I bënë një gjilpërë në damar. Preu damarët.
2. bot. Çdonjëri nga gypat, nëpër të cilët kalojnë lëndët ushqyese në trupin e bimës, në gjethet etj. Damarë kryesorë. Damarët e drurit (e gjethes). I ka ngrënë krimbi damarët.
3. zakon. sh. Vija të degëzuara në mermer etj. që u ngjajnë degëzimeve të gypave të gjakut te shtazët a të gypave ushqyes te bimët. Mermer (gur, shkëmb) me damarë. Damarët në kërcellin e bimëve.
4. gjeol. Shtresë e nëntokës, zakonisht e hollë, që përmban një mineral të dobishëm etj.; vijë a rremb uji që kalon nën tokë. Damar i nëndheshëm. Damar shkëmbor. Damar qymyrguri (floriri, bakri). Damari i ujit. Damarët e tokës. Ranë në damar. Gjetën një damar të pasur. U mbyll ky damar. - Ku e ka damarin ky burim?
5. bised. Plasë, e çarë që bëhet në një send të ngurtë. Mori damar. U bë tërë damarë.
6. tek. Secili nga telat e kabllos. Damar përcjellës.
7. fig. Lidhje farefisnie a gjaku; diçka që e mban të lidhur njeriun me një mjedis të caktuar shoqëror; tipar që përcaktohet nga një lidhje e tillë. Damari i fisit. Damar miqësie. Nuk ka damar nga ajo familje. E ka një damar nga fshati.
8. fig., bised. Burim. Damarët e ekonomisë. Hapën damarë të rinj. Thashethemet kanë damarë të vjetër.
9. fig. Aftësi a prirje natyrore, dhunti e lindur. Damar poetik. E ka një damar për muzikë.
10. fig. Tekë. Njeri me damar. Punon me damar.
11. fig. Gjendje shpirtërore e dikujt në një çast të caktuar. Është në damar të mirë. E gjeti në damar të keq.
✱Sin.: arterie, plasë, e plasur, e çarë, plasaritje, krisje, rremb, burim, vendburim, prirje, dell, dhunti, trill.
♦ Ia gjeti damarin (dikujt) ia gjeti pikën e ndjeshme dhe e bëri për vete, e preku aty ku duhet; e preku në tela (dikë). E ka damar pas bythe (dikë) bised. iron. nuk e lidh asgjë me dikë, nuk ka asnjë lidhje fisnore me të; e ka lakra në kopsht. Ka një damar (dell) marrëzie (dikush) është pak si i marrë; është ca kokëkrisur, i kërcen nganjëherë. E ka dellin e marres në shteg të ballit (dikush) keq. shih i ka plasur delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. I kërceu (iu ngrit) delli damari (*delli) (i ballit) (dikujt). I ka mbetur *qafa në damarë (në dej) (dikujt). I ka plasur damari (*delli) (i ballit) (dikujt) keq. I zbriti (i ra) damari (dikujt) i ra zemërimi, u zbut, i iku inati.

DELL ndajf. Si i ngrirë, akull. I rrinë rrobat dell.

DELL,~I m. sh. DEJ, DÉJTË 1. anat. Bashkim indesh fijore të forta, në trajtë tejze të zgjatur, që lidh muskujt me eshtrat në kyçet ose në vendin ka nguliten, gilcë; tejzë e bardhë, e fortë dhe e epshme, që lidh eshtra ose organe të veçanta të trupit të frymorëve. Delli i qafës (i krahut). Delli i këmbës. Delli i thembrës delli i trashë e i shtypur, që gjendet në pjesën e prapme të këmbës, mbi thembër. Njeriut po i plasi delli i ballit njëherë, s’lë gjë pa bërë. (fj. u.).
2. anat., bot., gjeol., bised. Damar. Delli i gjakut. Delli i ballit (i dorës). Delli i shpretkës enë gjaku që gjendet nën gjuhë. Dejtë e gjethes. Dell qymyrguri (nafte). Delli i priftit (lat. Scolymus hispanicus) bot. rrëkualli. I dolën (iu frynë) dejtë. I rreh delli i rreh pulsi.
3. anat., bised. Nerv. Delli i të parit (i të dëgjuarit).
4. Degë e vogël e një lumi; përrua me pak ujë, rrëke; vijë uji. Delli i lumit. Rridhte (dilte) një dell.
5. tek. Damari i kabllos; pjesa e përcjellësit që lidhet me njërin prej dy poleve. Dell shumëfijesh. Dell përcjellës. Dell bakri (alumini). U këput delli.
6. fig. Damar_7-10. Dell pas delli. Jemi një dell me të. Dejtë e ekonomisë. Dell poetik (satirik). Ka dell për muzikë. Njeri me dej. I kërceu delli. Është (e gjeta) në dell të mirë (të keq). Plasi delli i qejfit (i gazit). Ashtu ma dha delli.
7. euf. Organi seksual i burrit.
✱Sin.: ind, tejzë, gilcë, damar, nerv, rremb, plasë, degë, rrëke, prirje, tekë, lidhje.
♦ Ka një dell (*damar) marrëzie (dikush). E ka dellin e marres në shteg të ballit (dikush) keq. shih i ka plasur delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. E ka qafën me një dell (dikush) është shumë i dobët nga shëndeti, mezi mbahet në këmbë; është duke vdekur; ka shkuar (është) në fije. Këputi dellin e qafës (dikush) përb. Vdiq; shkoi për të bërë vorba (vegsha) iron.; e shtriu bishtin euf.; i lau çanakët mospërf. I kërceu (iu ngrit) delli (damari) (i ballit) (dikujt). 1. U inatos, u zemërua; mori inat menjëherë. 2. Iu tek për diçka dhe do që ta ketë patjetër e sa më shpejt; i hipi (i kërceu) në kokë. 3. keq. Nuk ka më turp, është bërë i pacipë; i ka plasur delli (damari) (i ballit). I ka mbetur *qafa në dej (në damarë) (dikujt). I ka plasur delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. nuk ka më turp për asgjë, është bërë i paturpshëm, s’e ka për gajle fare; i ka plasur cipa (peta) (e ballit); i kërceu delli (i ballit); nuk i skuqet faqja.

DELLÓR,~E mb. 1. Që lidhet me dellin, i dellit. Fije dellore.
2. Që është si dell. Muskul dellor.
3. Që ka shumë dej. Domate dellore.

DÉLLTË (i, e) mb. Që ka shumë dej; që është si dell (zakonisht për mishin); që përtypet a bluhet me vështirësi. Mish i delltë.

DONKISHÓT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr., keq. Njeri me ideale të larta, por që gjen mjete e ndjek rrugë të gabuara a qesharake për t’i arritur (sipas emrit të Don Kishotit, heroit të romanit të M. Servantesit). Ka një dell prej donkishoti. U ngjan dy donkishotëve të trishtë.

DRÉDHË mb., bised. Shumë i dobët e i hequr; që e ka qafën me një dell. Është bërë dredhë.

FÍJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Pe i hollë, fill; çdo pjesë shumë e hollë që përbën pambukun, leshin etj. Fije leshi (mëndafshi, liri, najloni). Pambuk me fije të gjata.
2. Diçka shumë e hollë dhe e gjatë, që i ngjan perit; fill; diçka e hollë dhe e imët. Fije nervore. anat. Fijet muskulore. anat. penjëzat. Fije floku. Fije bari (kashte). Fije fshese. Fije teli (bakri, argjendi, çeliku). Fije shkrepëseje. Fije merimange. Fije kadaifi (makaronash). Fijet e borës.
3. Gjethe. Fije duhani.
4. Fidan i ri i perimeve. I marr fijet e domateve nga farishta dhe i mbjell në parcelën aty pranë.
5. Fletë e hollë, e gjerë dhe e sheshtë. Fije e letrës. Fije kompensate.
6. edhe fig. Sasi shumë e pakët e diçkaje, një pakicë, një çikë (me nyjën joshquese një). Një fije bukë. Një fije ujë. Kam një fije dyshim.
7. Një copë tokë e ngushtë në mes të rrjedhës së lumit, ishull i vogël e i zgjatur në mes të ujit. Presin dru në fije. I nxorën lopët në fije.
8. fig. Diçka që lidh ose që bashkon një send, një njeri a një grup njerëzish me një tjetër; lidhje, fill. Fijet e miqësisë. Fija e bisedës. Këputen fijet. I ngatërroi fijet.
✱Sin.: fill, pe, tjerr, gjethe, fletë, çikë, thërrime, grimë, gram, dërhem, lidhje, zerre, stom, flok.
♦ I ra në fije (në fill) (dikush) shih i ra pikës (dikush). Asnjë fije (qime) floku asnjë thërrime, asnjë çikë, aspak. Fluturon me një fije bar (dikush) përçm. i rritet mendja shpejt; rrëmbehet lehtë, flet a vepron gabim duke u kapur pas diçkaje fare të vogël, nuk e mendon mirë e shtruar diçka. Është me dy fije *brinjë (dikush). Është në fije (në fill) (dikush) është në rregull, sillet e punon mirë, vepron si duhet; është në vijë; e ka (i ka punët) në vijë. I ka fijet *mbarë (dikush). E ka mendjen fije peri (dikush) është i zgjuar, është mendjehollë; e ka mendjen në rregull, nuk e ka humbur mendjen. Kapet pas fijes së flokut (së perit) (dikush) kapet pas diçkaje jo të sigurt; mbahet me shpresa të kota; mbahet pas flokëve të vet iron. Kapet (mbahet) pas fijes së kashtës (dikush) kapet pas diçkaje të vogël e të dobët, që nuk e shpëton dot. Luan fijet (dikush) përpiqet të rregullojë dikë a diçka, duke vënë në lëvizje njerëz a duke përdorur mjete e mënyra të vetat, pa dalë në shesh. I ka mbetur shpirti në fije të perit (dikujt) është i sëmurë rëndë, është shumë i dobët nga shëndeti, mezi mbahet në këmbë; është duke vdekur; ka shkuar (është) në fije (dikush); e la shëndeti (dikë); e ka qafën me një dell (dikush); i numërohet uji në gurmaz. U ngatërruan fijet dolën pengesa të papritura në një punë, u prish rregulli a rendi; u bë më e ndërlikuar diçka; u bë rrëmujë, s’di nga ta kapësh; u ngatërrua lëmshi; u ngatërruan penjtë. Ngatërron fijet (dikush) e bën diçka më të ndërlikuar, më të vështirë; krijon një gjendje të vështirë a të paqartë; e bën rrëmujë sa s’di nga ta kapësh; ngatërron lëmshin; ngatërron penjtë. Ka shkuar (është) në fije (dikush) është dobësuar e është tretur shumë, është shumë i sëmurë; është lodhur shumë; e ka qafën me një dell; është në zgrip. I shkon (i vjen) pas fijes (pas fillit) (dikujt) flet e sillet në atë mënyrë që t’i bëjë qejfin dikujt tjetër, nuk ia prish, thotë a bën ç’do ai; i shkon pas qejfit; i shkon (i vjen) pas fillit. Varet (është) në fije të perit (të flokut) (dikush a diçka) është në rrezik të madh, për pak mund ta pësojë ose të shpëtojë; nuk ka asnjë siguri, rreziku është fare pranë. E vuri (e solli) në (për) fije (diçka) e vuri në rregull, e rregulloi, e bëri si duhet; i dha fill (diçkaje); e vuri në udhë të mbarë; e vuri (e solli) në vijë. Erdhi në fije. 1. (dikush). U bë më mirë pas një sëmundjeje a pas një gjendjeje të vështirë, u përmirësua; e mori veten; erdhi në vete. 2. (diçka). U rregullua, ecën më mirë; erdhi në vijë.

GÍLC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT anat. Dell i fortë që lidh muskujt me eshtrat në kyçet; laku i kyçeve. Gilcat e gjurit. Gilcat e krahut. Gilcat e këmbëve.
✱Sin.: dell, lak.

KÓRDHËZ,~A f. sh. ~A, ~AT 1. gjell. Zorrë bagëtish të imëta të lidhura në trajtë kordoni, me copa mishi a mëlçie, që hahen të pjekura në tavë ose të skuqura; kukurec. Kordhëz qengji. Hëngra dy copë kordhëza të pjekura.
2. anat. Dell, tendinë; tejzë.
3. anat. Zorra që ushqen foshnjën në mitrën e nënës; kërthizë. Mamia i preu kordhëzën.
4. Litar i fortë i përbërë nga disa fije të përdredhura.
5. Shiriti elastik në trajtën e një delli të fortë, që i jep shigjetës forcën e shtytjes kur gjuajmë me hark.
✱Sin.: kukurec, dell, tendinë, tejzë, kërthizë.

LÁP/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Rrip i hollë mishi, me fije të gjata e të forta, që përtypet me zor, zhapë; dell i fortë në mish, që nuk hahet. Lapë e fortë. Lapë mishi.
2. Lëkurë që varet si lapër në gushë ose në pjesë të tjera të trupit të njeriut a të kafshëve; rrudhë e madhe; lapër. Lapa e gushës. Lapat e fytyrës. Lapa e faqes. Lapat e barkut. Lapa e kaut.
3. Llapë_3,4. Lapa e veshit. Lapa e mëngës. Qep lapën. I varen lapat.
4. Pjesa e gjerë e gjetheve pa bishtin; fleta e bimëve; lëvorja që mbulon diçka. Lapat e pemëve. Lapa fiku (qershie, molle). Lapat e duhanit. Lapat e misrit. Lapat e kallirit. Lapa e drurit.
5. Pjesa e diçkaje që vjen e zgjatur dhe e gjerë si gjuhë. Lapa e sëpatës (e kazmës, e sqeparit). Lapa e plorit. Lapat e syrit qepallat.
6. Copë prej leshi a prej lëkure, e cila vihet në zgjedhë që të mos i vritet qafa kaut; qaforja e zgjedhës. Lapat e zgjedhës.
✱Sin.: lacër, zhapë, lapër, zhëngë, muzhangë, merxhan, dell, rezhdë, vath, vrigull, vesh, copë, llapë, qafor.

MARRÍ,~A f. sh. ~, ~TË Marrëzi. Më duket marri kjo që po bën. I hipi delli i marrisë. E ka një damar (dell) marrie ka prirje për marrëzi, është ca kokëkrisur.

MARRËZÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. vet. nj. Gjendja mendore e një njeriu të marrë, të qenët i marrë, çmenduri. Kaloi në marrëzi. E ka nga marrëzia.
2. Sjellje, veprim ose fjalë prej të çmenduri; diçka në kundërshtim të plotë me arsyen e shëndoshë, çmenduri; budallallëk. Flet (thotë) marrëzi. Qeshën me marrëzitë e tij. Hoqi dorë nga marrëzitë. Shikoni mos bëjë ndonjë marrëzi! Ishte një marrëzi e zakonshme.
♦ Ka një *damar (dell) marrëzie (dikush). *Shiu i marrëzisë keq. libr.

NERV,~I m. sh. ~A, ~AT 1. anat. Tufë fijesh të holla, të përbëra prej qelizash të posaçme me ngjyrë të bardheme, që lidhin trurin dhe palcën e kurrizit me shqisat ose me organet e tjera të trupit dhe që shërbejnë për të përçuar ngacmimet në të dy drejtimet. Nervi pamor (dëgjimor). Nervat e dorës (e faqes). Fundi i nervit. Prek në nerv. Lëndim i nervit. Vuan nga nervat.
2. vet. sh. fig. Gjendja e përgjithshme e njeriut, sjellja, qëndrimi a ndjeshmëria që varen nga gjendja e acaruar e sistemit nervor. Lojë nervash. Krizë nervash. I ngriti nervat e nevrikosi, e zemëroi. I acaroi (i prishi) nervat. Është njeri me nerva zemërohet shumë lehtë. Është gjithë nerva është shumë i nevrikosur; i ka hipur në kokë. I prishi nervat me dikë u zemërua keq me dikë, që nuk e dëgjon a nuk i bindet a që nuk kupton. E bëri me nerva diçka e bëri diçka duke qenë i nevrikosur. Në nerva e sipër i dha një të shtyrë.
3. vet. sh. fig. Tërësia e energjive të brendshme, që vë në veprim njeriu për të arritur diçka. Tendos nervat. Me nerva të tendosur. Qetësoj nervat.
4. vet. sh. fig. Aftësia për t’u bërë ballë ngacmimeve të jashtme, që varet nga gjendja e sistemit nervor. Ka nerva të fortë (të çeliktë, të dobët). Nuk e mbajnë nervat.
5. vet. nj. fig. Forcë e brendshme për të shprehur diçka; energji e përqendruar, fuqi. Nerv poetik (dramatik). Përshkrime (tregime) pa nerv. Gjuhë plot nerv. Me nerv dhe guxim.
6. vet. nj. fig. Pjesa më e rëndësishme, thelbi i diçkaje. Nervi qendror (i një mendimi). Nervi jetik. E preku në nerv çështjen (problemin).
✱Sin.: dell, gjendje, sjellje, qëndrim, ndjeshmëri, energji, gjallëri, qëndrueshmëri, forcë, fuqi, thelb.
♦ Me nerva të ngritur (të acaruar) i nevrikosur, i inatosur, i zemëruar; shumë i mërzitur. Me nerva të prishur (të shkatërruar) shumë i lodhur mendërisht, shumë i shqetësuar; i mërzitur a i zemëruar nga diçka e padurueshme, nga vuajtjet e hallet e vazhdueshme etj. Me nerva të tendosur me të gjitha energjitë e brendshme e shumë i shqetësuar për të arritur diçka; plotësisht i mobilizuar; në gjendje të acaruar. Më ngriti (më acaroi) nervat (dikush a diçka) më nevrikosi, më inatosi, më zemëroi; nuk e duroj dot më, më shqetëson a më mërzit shumë; më shtiu dreqërit (djajtë). M’u ngritën (m’u acaruan) nervat u nevrikosa, u inatosa, u zemërova; u shqetësova a u mërzita shumë. M’u prishën (m’u shkatërruan) nervat jam shumë i lodhur mendërisht; jam shumë i shqetësuar, i mërzitur a i zemëruar nga lodhja e madhe, nga diçka e padurueshme, nga vuajtjet e hallet e vazhdueshme etj.

PÉNJËZ,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pe i hollë, fijez.
2. anat. Ind i zgjatur e i hollë si pe, që epet dhe lidh pjesë të ndryshme të skeletit, organe të veçanta të trupit ose pjesë të tyre; eshtë. Penjëza muskulore. Penjëzat e buzëve (e fytyrës, e faqeve).
✱Sin.: fijez tejzë, eshtë, pe, fill, ind, tenjëz, dell, damar.

PRÍRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur prier ose kur prirem. Prirja e qeprave. Prirja nga shumica.
2. Vetitë e karakterit ose bindjet që e shtyjnë njeriun të veprojë, të sillet a të mendojë në një mënyrë të caktuar. Prirjet politike. Prirje për të kritikuar vend e pa vend.
3. Dëshira që ka dikush për t’u marrë me një veprimtari.
4. Aftësi e natyrshme që ka dikush për diçka. Zhvillon prirjet. Prirjet e nxënësve. Ka prirje për pikturë (për muzikë, për futboll).
5. vjet. Pjerrësi.
✱Sin.: anim, drejtim, tendencë, pjerrje, epje, damar, dell, amel, pjerrësi, veti, bindje, dëshirë, synim, zotësi, aftësi, dhunti, veti, dhurëti.

QÁF/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pjesa që bashkon kokën me trupin e njeriut a të kafshës; ana e prapme e saj, zverku. Qafë e gjatë (e shkurtër, e hollë, e trashë). Qafa e njeriut. Qafa e patës (e lopës, e kalit, e lejlekut, e gjarprit). Arrëza e qafës. Damarët (muskujt, rruazat) e qafës. Gropa e qafës. Lugu i qafës. Përkul qafën. I këputi qafën zogut (pulës). I hodhi lakun në qafë. Iu hodh në qafë e përqafoi. E hipi në qafë. E mban në qafë (fëmijën). Dhimbje qafe (lat. Trachelodynia) (mjek.) ndiesia e dhimbjes në zonën cervikale të shtyllës kurrizore (mjek.).
2. Pjesa e një veshjeje rrotull kësaj pjese të trupit; jakë. Qafa e këmishës. E grisi qafën.
3. Pjesa më e hollë e këmbës ndërmjet pulpës dhe nyjës a pjesa më e hollë e dorës pranë kyçit; pjesa e sipërme e çorapeve a e çizmeve që arrin deri te gjuri ose pjesa e sipërme e disa këpucëve, që mbështjell këmbën nga nyja deri te pulpa. Qafa e këmbës. Qafat e çizmeve (e çorapeve). Këpucë me qafa. Me qafa të gjata (të shkurtra). Thuri (bëri) qafat e çorapeve.
4. Pjesa e ngushtë dhe e zgjatur e një ene, e një vegle etj.; qafëz. Qafa e shishes (e ibrikut). Qafa e gozhdës.
5. anat. Pjesa e zgjatur e një organi, e cila vjen duke u ngushtuar. Qafa e mitrës. Qafa e dhëmbit. Mitër pa qafë (lat. Uterus acollis) anomali e rrallë e sistemit riprodhues femëror, ku mitra është e pranishme, por mungon qafa e saj (cerviksi).
6. bot. Pjesa e ngushtë që bashkon trungun me rrënjët e një bime, qafëz. Qafa e rrënjës. Kalbëzimi i qafës.
7. Vendi më i ulët në kurrizin e një mali a të një kodre ose midis dy majave, ku zakonisht kalon udha për të vajtur në anën tjetër. Qafë mali. Qafa e kodrës. Qafa e Thanës. Kapërceu qafën. Doli në qafë.
✱Sin.: zverk, grykë, qafëmal, kapërcyell, vendkalim, shteg, qafëz, qafalik, qafalak, qafalok, qafishtë, qafoke, qafuk, qafere, qafore.
♦ Iu bë qafa me pala (palë-palë) (dikujt). Më bie në (më) qafë (dikush). 1. Më shqetëson pa të drejtë, më ngacmon kot e më mërzit; nuk më lë të qetë; më bëhet havale. 2. Më ngarkon një faj që s’e kam bërë ose më qorton pa të drejtë; bie në mëkat. 3. Më ngarkon një barrë, ma hedh mua, më rëndon mua; më bie mua ta përballoj diçka; më bëhet bela. Të rëntë (të ardhtë) pas qafe! mallk. vdeksh në vend! të rëntë (të ardhtë) pas veshit! I kanë rënë trutë në qafë (dikujt) mospërf. Del (të nxjerr) po në atë (në një) qafë (diçka) është po ajo gjë, themi po atë gjë; arrin në po atë përfundim, del po aty. Me dorë në qafë. E drodhi (e përdrodhi) qafën (dikush) përb. vdiq; ngordhi; iu kthye qafa prapa (dikujt). E futi qafën në kurriz (dikush) s’do ta shohë a ta dëgjojë atë që flet keq për dikë; nuk e duron dot një njeri që vetëm përgojon të tjerët. E futi qafën në zgjedhë (dikush) ia hyri vetë një pune të vështirë, pranoi me vetëdije të bëjë diçka; e mori përsipër vetë një punë të rëndë. Gur në qafë. Gur qosheje. I ha qafa për këmborë (dikujt) kërkon vetë një detyrë a një punë të vështirë, për të cilën duhet të përgjigjet; kruhet vetë. E hëngri qafën e patës (dikush) përçm. e pësoi siç e meritonte me sjelljen e vet të keqe, mori atë që pritej; e gjeti kokën e kandilit; i gjeti mushka drutë keq.; doli si gjarpri në mes të rrugës; i ra pas buze (dikujt). I hodhi (i vuri) litarin në qafë (në grykë) (dikujt). E hoqi qafe (dikë a diçka) shpëtoi prej dikujt a prej diçkaje, bëri që të mos e ketë më barrë në qafë; e largoi nga vetja; e degdisi larg dikë; e dërgoi (e çoi) prapa diellit (dikë); ia bëri pajë dreqit (shejtanit). M’u hiq qafe! (hiqmu qafe!) largohu e mos më mërzit!, mos më shqetëso!, më lër rehat!; mos më bjer më qafë! I ka hipur në qafë (dikujt) e ka mposhtur a e ka nënshtruar dikë, bën me të si do vetë; i është bërë barrë dhe s’e lë të ngrejë kokë; i ka hipur në zverk; i ka hipur në shpinë; e ka vënë nën vete (dikë). I ka hipur mendja në qafë (në qiell) (dikujt). I është holluar qafa (dikujt). 1. Është dobësuar nga shëndeti, ka rënë ca; kund. i është trashur qafa. 2. Ra nga gjendja ekonomike, u varfërua, është hollë ekonomikisht; kund. i është trashur qafa. E ka mendjen (i ka mendtë) pas qafe (dikush) shih e ka mendjen (i ka mendtë) prapa kokës (dikush). E ka lakun në qafë (në grykë) (dikush). Të paça më qafë! do të jem unë fajtor për diçka të keqe që mund të të ndodhë, më quaj mua shkaktar për çdo pasojë të keqe a fatkeqësi; mos ki frikë, dyshim a merak, jam i sigurt, zotohem unë (i thuhet për ta nxitur që të bëjë një punë a një veprim me pasoja të panjohura); në qafën time! E ka qafën me një dell (dikush). S’ka qafë për atë këmborë (dikush) nuk është i zoti për diçka, nuk e përballon dot; nuk është i përshtatshëm për një punë; nuk e meriton diçka. E kam në qafë e në krye (dikë) më shqetëson pa të drejtë, më ngacmon kot e më mërzit; më bie në (më) qafë (dikush); nuk më lë të qetë (dikush); më bëhet havale (dikush). E ka qafën të shkurtër (dikush). Ka sy edhe në qafë (dikush). Paç veten më qafë! e ke vetë fajin për diçka të keqe që mund të të ndodhë, je vetë shkaktar për çdo pasojë. Këputi dellin e qafës (dikush) përb. M’u këput qafa mbeta duke pritur dikë që shpresoj të vijë nga një anë, u lodha duke pritur. Iu kthye qafa prapa (dikujt) përb. E kthen kokën (kryet) nga lëviz qafa (dikush). Me lak në qafë. Ia la gurin në qafë (dikujt) shih ia vari (ia la) në qafë (dikujt). Me litar në qafë (në grykë). I ka marrë erë në qafë (dikujt). Më mori më qafë (dikush) më solli dëm shumë të madh, më dëmtoi rëndë me një veprim, me një qëndrim a me një udhëzim të gabuar, më fiku; më futi në një gjendje a në një rrugë shumë të keqe; ma dogji (ma përvëloi) lëkurën; më theri në grykë. Të merr më (në) qafë (dikush a diçka) është shumë i mirë a shumë i bukur, është i përsosur, sa të mahnit me bukurinë a me cilësitë e mira që ka, të bën plotësisht për vete, të magjeps; të lë me gojë hapur; (është) për t’i prerë (për t’i rrëmbyer) kokën (dikush). Më mbeti në qafë (dikush). 1. M’u qep për diçka, nuk më ndahet, nuk më lë të qetë deri sa t’ia plotësoj diçka; më ngacmon kot. 2. Më mbeti mua ta mbaj a të kujdesem për dikë; m’u rëndua; m’u bë barrë. I ka mbetur qafa në damarë (në dej) (dikujt) shih e ka qafën me një dell (dikush). E ngarkon qafën (dikush) i bën keq ose e fajëson kot dikë, ia punon padrejtësisht; bie në mëkat (me dikë); i bie në (më) qafë (dikujt); hyj në gjynah (me dikë); kund. e ka zemrën (shpirtin) qelibar. E ngriti qafën (dikush) nuk përulet më, nuk nënshtrohet; e mblodhi veten; u bë krenar; e ngriti kokën; kund. e uli (e shtroi) qafën. Ta nxjerr gjuhën nga qafa (dikush). E nxora për qafe (diçka) hoqa shumë mundim me diçka që e kisha parë si të leverdishme, të lehtë etj.; më doli nga hundët (për hundësh). Deri në palcë të qafës. Me peshqir në qafë keq. Ia përdrodhi qafën (zverkun) (dikujt) përb. e vrau; e zhduku pa mëshirë; ia përdrodhi kokën (kryet). Pres qafën (për diçka) betohem me kokën time; jam i sigurt plotësisht për diçka; pres kokën (kryet). Në qafën time! shih të paça më qafë! I rri kular në qafë (dikujt). Kur të shohë gropën e qafës (dikush) iron. Kur të shohë qafën (zverkun) pa pasqyrë (dikush) iron. I është trashur qafa (zverku) (dikujt). 1. Është shëndoshur ca, është ngjallur; i është bërë qafa me pala (palë-palë); kund. i është holluar qafa. 2. Ka rënë në një vend të mirë a me të ardhura të mira dhe është pasuruar; kund. i është holluar qafa. Theu (këputi) qafën (zverkun) (dikush). 1. Ra e u vra keq, u bë copë-copë; e pësoi keq, mori fund; zuri qafën (zverkun); ra në greminë. 2. përb. U largua më në fund, iku, u shporr (për dikë që s’e duam a që na ka mërzitur shumë); theu (zuri) arrëzën; theu (këputi) rruazën; e theu këmbën; kund. e solli (e pruri) kokën. E uli (e shtroi) qafën (zverkun) (dikush) përb. u nënshtrua pa kundërshtuar; u pajtua me dikë a me diçka; iu përul dikujt; i zgjati (i shtriu) qafën (dikujt); e uli kurrizin (shpinën); uli kokën; hyri në zgjedhë; kund. e ngriti qafën. I ka varur plëndësin në qafë (dikujt). Ia vari (ia la) në qafë (dikujt) ia ngarkoi një punë një tjetri, ia la atij si detyrë a si barrë; ia la gurin në qafë; ia la barrën. I var ujkut mëlçinë në qafë (dikush). I varet në qafë (për qafe) (dikujt) i kërkon me përkëdheli a me lajka diçka, përpiqet t’i nxjerrë diçka me të mirë e pa iu ndarë; i qepet, i përlëkuret. Më vajti goja prapa qafës u lodha shumë së foluri për të njëjtën gjë; më vajti (më shkoi) goja (buza) te veshi (prapa veshit); më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh. I vuri këmbën në qafë (dikujt). Nuk e vë qafën në litar. I vuri shkelmin në qafë (dikujt). Zuri qafën (zverkun) (dikush) u rrëzua dhe u vra keq; vdiq; zuri (la) rruazën; theu (këputi) qafën (zverkun). I zgjati (i shtriu) qafën (zverkun) (dikujt) përb. iu përul dikujt, pranoi vetë t’i nënshtrohej ose të dënohej sipas fajit; u bë skllav i tij; e uli (e shtroi) qafën (dikush) përb.; iu bë urë (e vig).

RRÉB/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Tekë. Njeri me rrebe njeri me teka, me dell, me hënë. E gjeta me rrebe. Ia njoh rrebet.
2. Inat. E kapën rrebet.
✱Sin.: trill, kokëfortësi, kryeneçësi.
♦ E zunë rrebet (dikë) shih i hipën (i kërcyen) kacabunjtë (dikujt).

RREMB,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Degë e hollë, që del nga trungu a nga një degë tjetër më e trashë; bisk. Rremb i thatë. Rrembi i lisit. Thyej rremba.
2. Degëzim nga një trung a nga një vijë kryesore. Rrembat e brirëve të drerit. Po rregulloj rrembin e ujit për të ujitur kopshtin.
3. kryes. sh. anat. Enët e imëta të gjakut; damarë. Rrembat e gjakut. I rrjedh gjaku nëpër rremba.
4. fig. Damar, dell; trill, huq. Rremb i keq. E kapi një rremb marrëzie.
5. Rrip i hollë a vijë e trashë që dallohet në ngjyrën ose në thurjen e diçkaje; pjesë që shkëputet si bisht nga diçka. Mermer me rremba. Rremb drite. Shihte me vëmendje rrembat e flakëve.
6. Pjesë e ndarë nga një tufë a nga një grumbull. Rremb njerëzish. Rremb berrash. Një rremb erdhi dhe një rremb shkoi.
7. fig. Lidhje farefisnie a gjaku; tipar që rrjedh a përcaktohet nga një lidhje e tillë. E kemi për rremb. S'ka rremb nga ata.
♦ S'i mbeti *gjak në rremba (dikujt). Si *qyqja në rremb. E zuri rrembi (dikë). 1. shih i hipi (i kërceu) në kokë (për diçka). 2. U inatos, shpërtheu në zemërim, u tërbua; i kërceu damari (dikujt).