FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROPLÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Mjet fluturues më i rëndë se ajri, zakonisht me krahë, që punon me motor, me energji diellore dhe që përdoret për udhëtime, për qëllime ushtarake etj.; avion. Aeroplan reaktiv. Aeroplan dymotorësh (katërmotorësh). Aeroplan ushtarak (gjuajtës, bombardues). Aeroplan udhëtarësh (transporti). Fushë aeroplanësh. Biletë aeroplani. Hipi në aeroplan. Zbres nga aeroplani. Udhëtoj me aeroplan. Aeroplani ngrihet (ulet, zbret, rrëzohet).
✱Sin.: avion, balonë, fluturak.

ATÁK,~U m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Sulm, veprim i papritur, i shpejtë dhe të fuqishëm kundër dikujt ose diçkaje; sulm fizik ose verbal. Atak fizik. Atak verbal.
2. mjek. Sulm papritur i një sëmundjeje ose shfaqje e papritur e simptomave; sulm, goditje, krizë. Atak astme. Atak zemre (infarkt i miokardit). Atak paniku. Atak nervor. Atakët e sëmundjeve.
3. usht. Sulm i drejtpërdrejtë ndaj një objektivi, ndaj një pozicioni armiqësor, një qyteti apo një territori; sulm, agresion, goditje. Atak ushtarak. Atak bombardues. Atak i drejtpërdrejtë. Atak ajror. Atak diversiv.
4. polit., soc. Sulm verbal ose kritikë e ashpër ndaj një personi, grupi ose politike të caktuar. Atak politik.
5. inf. Ndërhyrje e qëllimshme në një sistem kompjuterik, sulm kibernetik që synon të dëmtojë, manipulojë ose të vjedhë të dhëna private, personale, institucionale ose shtetërore. Atak kibernetik. Atak masiv. Atak ndaj krimit kibernetik. Atak në sigurinë kibernetike.
✱Sin.: sulm, goditje, agresion, kërcënim, kanosje, ofendim.

BOMBARDÚES,~E mb., usht. Që përdoret për bombardime, që shërben për të hedhur bomba. Aeroplan (avion) bombardues. Sulme bombarduese. Njësi ajrore bombarduese.

BOMBARDÚES,~I m. sh. ~, ~IT usht. Aeroplan luftarak që shërben për të hedhur bomba. Bombardues i rëndë. Bombardues strategjik. Bombardues reaktiv. Bombardues atomik. Skuadrilje bombarduesish. Bombarduesit nënujorë. U shkatërrua nga bombarduesit.

GJÚAJTËS-BOMBARDÚES,~E mb., usht. Që shërben për të ndjekur e rrëzuar aeroplanët kundërshtarë në luftimet ajrore dhe për të bombarduar. Aeroplan gjuajtës-bombardues. Aviacioni gjuajtës-bombardues.

GJÚAJTËS-BOMBARDUES,~I m. sh. ~, ~IT usht. Aeroplan i lehtë, kryesisht me funksione të gjuajtësit, i përshtatur për bombardime taktike. Gjuajtës-bombarduesi i fuqishëm.

LÉHTË (i, e) mb. 1. Që ka peshë të vogël, që rëndon pak; kund. i rëndë. Trup (gur) i lehtë. Barrë (ngarkesë) e lehtë. Arkë e lehtë. Thes i lehtë. Këpucë të lehta. Peshë e lehtë. sport. ndarje ku bëjnë pjesë sportistë që peshojnë nga 62 deri 68 kg (në mundje), nga 60 deri 67 kg (në ngritje peshash) dhe nga 57 deri 60 kg (në boks). Është më i lehtë se uji.
2. tek., usht. Që ka përmasa të vogla e fuqi jo shumë të madhe dhe që mund të lëvizë pa vështirësi; që është pajisur me armatim jo shumë të fuqishëm, që nuk ka armatim të rëndë. Traktor i lehtë. Artileri e lehtë. Top (mitraloz) i lehtë. Tank i lehtë. Bombardues i lehtë. Këmbësori (kalorësi) e lehtë.
3. Që bëhet ngadalë, pa rënduar shumë, pa shumë forcë e pa zhurmë, që bëhet me majat e gishtave; që bëhet sipër e sipër ose anës e anës diçkaje, që prek vetëm sipërfaqen e diçkaje; që kryhet në një shkallë të vogël, që nuk është i thellë a i theksuar; që mezi dallohet a mezi shihet, që mezi dëgjohet a mezi ndihet, që mezi kuptohet; kund. i rëndë; i thellë. Hap i lehtë. Ecje e lehtë. Prekje e lehtë. Ndrysje (shtypje) e lehtë. Valle e lehtë lloj valleje popullore që nuk bëhet me lëvizje të forta. Krasitje (tëharrje) e lehtë. Përpunimi i lehtë i diçkaje. Gërvishtje (plagë) e lehtë. Gjurmë (shenjë) e lehtë. Vijë e lehtë. Dritë (ngjyrë) e lehtë. Skuqje e lehtë. Parfum i lehtë parfum i këndshëm për nuhatje, që ndihet paksa. Lëvizje e lehtë. Zhurmë e lehtë. Buzëqeshje e lehtë. Dridhje e lehtë. Tronditje e lehtë. Rrahjet e lehta të zemrës. Ka një theks të lehtë (dialektor) në të folur.
4. Që tretet pa vështirësi, që nuk të rëndon në stomak (për ushqimet); që nuk përmban shumë alkool etj., që nuk është i fortë në të pirë, i butë. Ushqim (mish) i lehtë. Gjellë e lehtë. Ujë i lehtë. Pije (verë) e lehtë. Çaj i lehtë. Duhan i lehtë.
5. Që është endur rrallë e me fije të holla; që është bërë prej pëlhure a prej stofi të hollë, i hollë. Qilim i lehtë. Veshje e lehtë. Rroba të lehta. Pallto e lehtë. Batanije e lehtë.
6. I hollë e i rrallë, i imët, jo i dendur (për shiun, dëborën, mjegullën etj.); me fuqi të pakët, i dobët (për flladin, erën). Mjegull e lehtë. Re të lehta. Vranësirë e lehtë. Shi i lehtë. Dëborë e lehtë. Erë e lehtë. Ajër i lehtë ajër shumë i pastër që thithet me lehtësi e me kënaqësi, ajër mali. Frynte një fllad i lehtë.
7. Që kërkon pak mund, që arrihet, që bëhet a që kalohet pa vështirësi të mëdha; që mësohet a që kuptohet pa vështirësi; që mund ta lëvizësh a ta drejtosh pa vështirësi; kund. i vështirë, i rëndë. Timon i lehtë (për ta rrotulluar). Punë (detyrë, barrë) e lehtë. Fitore e lehtë. Jetë e lehtë. Udhëtim i lehtë. Mësim (ushtrim, problem) i lehtë. Provim i lehtë. Gjuhë e lehtë. E ka të lehtë. Ndjek rrugën me të lehtë. Më duket e lehtë. S’është kaq e lehtë (sa duket).
8. I shkathët, i shpejtë. Është i lehtë, nuk përton. Ka këmbë të lehta ecën shpejt.
9. fig. Që i sheh gjërat në mënyrë të përciptë, që nuk gjykon thellë, që nuk i merr punët në mënyrë serioze; mendjelehtë; kund. i thellë. Njeri i lehtë. Është i lehtë (nga mendja).
10. edhe fig. Që nuk godet me forcë të madhe e nuk sjell pasoja të rënda; që nuk është aq i rëndë e i rrezikshëm, që nuk i shkel rëndë rregullat a kërkesat; kund. i rëndë. Goditje e lehtë. Grusht i lehtë. Dëm (dëmtim) i lehtë. Bombardim i lehtë. Tërmet i lehtë. Humbje e lehtë. Krizë e lehtë. Gabim i lehtë. Faj i lehtë. Ka dorë (e ka dorën) të lehtë.
11. Që nuk e dëmton shumë shëndetin e nuk e rrezikon jetën e njeriut, që kalohet pa shumë vuajtje e shërohet shpejt; kund. i rëndë. Sëmundje (rrufë) e lehtë. Grip i lehtë. Kollë e lehtë. Forma e lehtë e një sëmundjeje. Është në gjendje të lehtë.
12. Që nuk bëhet me ashpërsi, i butë; kund. i rëndë. Dënim (qortim, ndëshkim) i lehtë. Vërejtje (kritikë, masë ndëshkimore) e lehtë. Shaka e lehtë. Humor (thumb) i lehtë.
13. Që ulet a që ngrihet pak e nga pak, që nuk vjen thikë, i butë. Pjerrësi (e përpjetë) e lehtë. 14. Që del shpejt ose që ndërpritet edhe nga një zhurmë fare e vogël a nga një ngacmim i vogël, që nuk është i thellë (për gjumin). Gjumë i lehtë. Dremitje e lehtë.
15. Që është i thjeshtë, i ngrohtë e të ngjall gëzim, që të argëton. Muzikë e lehtë. Pjesë të lehta. Këngë të lehta.
16. sport. Që përfshin ushtrime e lojëra jo të vështira e jo të rënda. Sportet e lehta. Atletikë e lehtë.
17. Pjesë e dytë në disa emërtime të pathjeshta në fushën e shkencës e të teknikës. Ujë i lehtë. fiz., kim. ujë që nuk përmban shumë kripëra gëlqerore. Benzinë e lehtë. Naftë e lehtë. Vajguret e lehta. Metalet e lehta metale me peshë të vogël, si alumini, magnezi etj. Elementet e lehta. kim. elemente që kanë peshë atomike të vogël. Tokë e lehtë. bujq. tokë e shkrifët, që e kullon shpejt ujin.
✱Sin.: i lëvizshëm, i manovrueshëm, i kollajtë, i tretshëm, i hollë, i butë, i imët, i kapshëm, i thjeshtë, i kuptueshëm, i shkathët, i zhdërvjellët, i shpejtë, mendjelehtë, mendjeshkurtër, i cekët, i shkrifët, i padëmshëm, i dobët, i parrezikshëm, i përballueshëm.
♦ I bëri këmbët të lehta (dikush) iku me të shpejtë, fluturoi; ua mbathi (ua dha, u ra, ua theri) këmbëve. I qoftë dheu i lehtë! ur. u prehtë në paqe!, mos vuajttë në botën tjetër! (për dikë që vdes). Është i lehtë nga mendja (dikush) është mendjelehtë; e ka kokën të cekët. E ka dorën të lehtë (dikush). 1. Nuk e ndien shumë kur të bën gjilpërën. 2. Nuk godet rëndë, nuk e ndien kur të rreh; kund. e ka dorën të rëndë. Me *këmbë të lehta! I ka këmbët të lehta (dikush) ecën shpejt, është i lehtë në të ecur; nxiton. E kam zemrën (shpirtin) të lehtë jam qetësuar shpirtërisht, nuk jam më në ankth, jam lehtësuar e jam i qetë. Me *krahë të lehtë! ur. Me *mendje të lehtë. *Peshë e lehtë mospërf.

LIBERATÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Liriprurës, çlirimtar, shpëtimtar; liridashës.
2. Lloj aeroplani i madh bombardues i Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Luftën e Dytë Botërore.

RË́NDË (i, e) mb. 1. Që ka peshë të madhe, që rëndon shumë; kund. i lehtë. Gur (dru) i rëndë. Arkë e rëndë. Thes (dollap) i rëndë. Trup i rëndë. Këpucë (çizme) të rënda. Ngarkesa (pesha) të rënda. Bëhet i rëndë rëndohet, peshon shumë. Peshë e rëndë (sport.) ndarje ku bëjnë pjesë sportistë që peshojnë nga 90 deri 110 kg (në mundje e në ngritje peshash) dhe 81 kg e lart (në boks). Guri është i rëndë në vend të vet (fj. u.).

2. tek., usht. Që ka përmasa të mëdha e fuqi të madhe; që shërben për të mbartur ngarkesa të mëdha (për mjetet e transportit); që ka forcë goditëse të madhe dhe armatim të fuqishëm; kund. i lehtë. Makina (plugje) të rënda. Traktor i rëndë. Industri e rëndë. Artileri e rëndë. Top (mitraloz) i rëndë. Tank i rëndë. Bombardues i rëndë. Këmbësori e rëndë. Kamionë të rëndë. Kafshë të rënda.

3. Që bëhet duke rënduar shumë, me forcë a me zhurmë; që nuk hidhet a që nuk bëhet i lehtë e i shpejtë; që është i thellë a i theksuar; që lë gjurmë të thella; kund. i lehtë. Hap i rëndë. Ecje (lëvizje) e rëndë. Valle e rëndë lloj valleje popullore, që kërkon lëvizje të forta. Plagë (plagosje) e rëndë. Parfum i rëndë parfum që ndihet shumë, që nuk është shumë i këndshëm për nuhatje e mezi durohet. Ngjyrë e rëndë ngjyrë që të vret sytë, jo e këndshme. Tinguj të rëndë.

4. Që tretet me vështirësi, që rëndon në stomak (për ushqimet); që përmban shumë alkool etj., që është i fortë në të pirë. Ushqim i rëndë. Gjellë e rëndë. Ujë i rëndë ujë që ka shumë kripëra gëlqerore e që të rëndon në stomak. Pije (verë) e rëndë. Çaj i rëndë. Kafe e rëndë. Duhan i rëndë. E kam stomakun të rëndë kam ngrënë tepër ose kam ngrënë diçka që mezi tretet.

5. Që është endur me fije të trasha e të ngjeshura; që është bërë prej pëlhure a prej stofi të trashë, i trashë; që ka vlerë të madhe, që kushton shumë. Qilim i rëndë. Perde të rënda. Veshje e rëndë. Rroba të rënda. Pallto e rëndë. Pajë e rëndë (vjet.). Peshqesh i rëndë.

6. Që është shumë i dendur a shumë i ngjeshur (për mjegullën, për retë); që është i mbushur me tym a me erë të keqe (për ajrin), që të zë frymën; që kundërmon keq, i keq. Mjegull e rëndë. Re të rënda. Ajër i rëndë. Vapë e rëndë. Erë e rëndë.

7. Që kërkon shumë mund e lodhje për t’u bërë; që lëviz me vështirësi, që nuk rrotullohet e nuk punon lehtë; që arrihet, që bëhet, që zgjidhet a që kalohet me shumë vështirësi; që mësohet a që kuptohet me vështirësi; i vështirë; kund. i lehtë. Timon i rëndë (për t’u rrotulluar). Punë (detyrë, përgjegjësi) e rëndë. Udhëtim i rëndë. Mësim (ushtrim, problem) i rëndë. Stil i rëndë. Provim i rëndë. Gjuhë e rëndë. Vepër e rëndë. I rëndë për t’u kuptuar. E ka të rëndë. Më duket e rëndë.

8. Që është shumë i ngjallur dhe që mezi lëviz; i ngathët, i ngadalshëm. Burrë i rëndë. Është i rëndë në të ecur, mezi lëviz. Ka këmbë të rënda ecën ngadalë, ecën sikur i heq këmbët zvarrë.

9. bised., vet. f. Që është shtatzënë, me barrë. Grua e rëndë.

10. fig. Që vepron me ngadalë e me ngathtësi, që është shumë i ngarkuar e që nuk punon me zhdërvjelltësi. Administratë e rëndë. Makina e rëndë burokratike.

11. fig. Që bëhet me ashpërsi, i rreptë; që të prek thellë në sedër, që nuk durohet, fyes; që përdor fjalë fyese a të ndyra; kund. i lehtë. Dënim (qortim, ndëshkim) i rëndë. Vërejtje (kritikë, masë ndëshkimore) e rëndë. Burgim i rëndë burgim me kushte të vështira ose me punë të detyruar. Shaka e rëndë. Humor (thumb) i rëndë. Sharje e rëndë. Fjalë e rëndë. E ka gojën të rëndë.

12. Që ka shumë mundime, vuajtje, hidhërime etj., që shkakton vuajtje trupore e shpirtërore, i vështirë. Zgjedhë (robëri) e rëndë. Kushte (rrethana) të rënda. Jetë e rëndë. Kohë e rëndë. Vite (ditë, çaste) të rënda. Fat i rëndë. Vdekje e rëndë.

13. Që e dëmton shumë shëndetin e rrezikon jetën e njeriut; që kalohet me vuajtje dhe që tregon një keqësim të madh të sëmundjes; kund. i lehtë. Sëmundje e rëndë. Grip i rëndë. Rast i rëndë. Formë e rëndë e sëmundjes. Ishte në gjendje të rëndë.

14. edhe fig. Që godet me forcë të madhe, që sjell pasoja të këqija a dëme të mëdha; që është i rrezikshëm; që shkel keqas rregullat a kërkesat, që nuk lejohet a nuk pranohet në asnjë mënyrë; i pafalshëm; kund. i lehtë. Goditje e rëndë. Grusht i rëndë. Dëm (dëmtim) i rëndë. Bombardim i rëndë. Tërmet i rëndë. Humbje e rëndë. Krizë e rëndë. Gabim i rëndë. Faj (krim) i rëndë. Pasoja të rënda.

15. Që sillet vrazhdë me të tjerët, që nuk është i shoqërueshëm e i përzemërt; që ka kërkesa të tepërta e shumë teka, që mezi durohet, i mërzitshëm. Njeri i rëndë. Me karakter të rëndë. Sjellje e rëndë. Mysafir (mik) i rëndë mysafir që kërkon ta presësh me shumë të mira e ndere, që të lodh e të bezdis shumë. Është bërë i rëndë.

16. Që të ngjall nderim, që të detyron ta nderosh e t’i bindesh, që ka madhështi; keq. që mbahet me të madh, që e heq veten për të rëndësishëm. Ka hije (pamje) të rëndë. Rri si zonjë e rëndë. Mbahet i rëndë.

17. Që është i thellë; i fortë. Gjumë i rëndë.

18. I fortë; i ashpër (për dukuritë e motit). Mot i rëndë. Shi i rëndë shi i madh e i rrëmbyer. Dimër i rëndë dimër shumë i ftohtë e me pasoja të këqija, sidomos për bujqësinë e për blegtorinë.

19. sport. Që përfshin ushtrime e lojëra të vështira; që kërkon fuqi të madhe fizike. Sportet e rënda. Atletikë e rëndë.

20. sport. Që bëhet në kundërshtim me rregullat e lojës dhe që mund të dëmtojë lojtarët. Lojë e rëndë. Ndërhyrje e rëndë.

21. Përdoret si pjesë e dytë përcaktuese në disa emërtime të pathjeshta në fushën e shkencës e të teknikës. Ujë i rëndë (fiz., kim.). Vajguret e rënda. Metale të rënda metale me peshë të madhe, si bakri, plumbi etj. Elementet e rënda (kim.) elemente, që kanë peshë atomike të madhe. Tokë e rëndë (bujq.) tokë e ngjeshur, që nuk e kullon shpejt ujin. Figurë e rëndë figurë₁₁.

22. fig., bised. I mençur, i pjekur, i matur. Burrë i rëndë.

23. fig., bised. I madh, i rëndësishëm. Festë e rëndë. E kremte e rëndë (fet.).

✱Sin.: i barrshëm, i plumbtë, gur, dhe, pleh, plumb, vare, plandër, rëndosh, i ngathët, i ngadalshëm, shtatzënë, i vështirë, i mundimshëm, i zahmetshëm, i trashë, trashanik, i pahijshëm, i pafalshëm, fjalërëndë, i vrazhdë, vrazhdak, egërshan, i fortë, i keq, i rreptë, fyes, i thellë, i mençur, i matur, i madh, i rëndësishëm, i rrezikshëm.

♦*Gur i rëndë në vend të vet. Është i rëndë nga veshët (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; i ka veshët të rëndë; është rënduar nga veshët. E ka dorën të rëndë (dikush). 1. E ndien dhembjen shumë kur të bën gjilpërën; kund. e ka dorën të lehtë. 2. Të rreh keq, qëllon fort me pëllëmbë; kund. e ka dorën të lehtë. E ka gjuhën të rëndë (dikush). 1. Mezi flet, nuk ka qejf të flasë. 2. Është i hidhur nga goja, është i ashpër, të shan e të fyen; përdor fjalë të ndyra. Ka *hije të rëndë (dikush). I ka veshët të rëndë (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; është i rëndë nga veshët; është rënduar nga veshët. Mori një *plagë (të rëndë) (dikush). Më i rëndë *bishti se sqepari. I vë *gurin e rëndë (dikujt a diçkaje). Vret (shet) të rënda (dikush) shih vret (shet) të trasha (dikush).