FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGÁT,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Lloj minerali, kuarc, gur i çmueshëm, i tejdukshëm me ngjyra e forma të ndryshme, kryesisht kalcedonit, që gjendet në shkëmbinjtë vullkanikë ose në llavat e moçme të ngurtësuara dhe dallohet sipas strukturës, sipas vijave dhe ngjyrave (e zezë, e bardhë, blu, e blertë, gri, e verdhë, e kuqe, vjollcë etj.); gur stralli. Agat blu (safir). Agat peizazhor. Agat i zjarrtë. Agat i ngrirë. Agat brazilian. Gur agati. Agat për bizhuteri (për stolisje).

AGERÁT,~I m., bot. Bimë njëvjeçare nga familja e kërpudhave, që lulëzon nga prilli deri në tetor në livadhe e kullosa, me kurorë në ngjyrë blu e më rrallë në ngjyrë të bardhë e rozë, që është mjaltëmbajtëse por helmuese. Agerati i livadheve. Agerati meksikan.

AH,~U_I m. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Fagus) Dru gjethor i pyjeve malore, me trung të trashë, me lëvore të lëmuar të bardheme ose ngjyrë mishi, lënda e të cilit përdoret për orendi, në ndërtim etj. Ah i bardhë (i kuq). Pyll ahu. Në hije të ahut. Gjethe ahu. Ah i ri. Dru ahu. Dyer ahu. Dërrasë ahu. Tryezë (dollap) ahu. Sharroj trungun e ahut.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje ahesh: Ahu amerikan ahu gjethemadh. Ahu i argjendtë (lat. Fagus menziesi, Nathofagus menziesi) ah me trung të trashë, me lëvore të lëmuar të bardheme, me gjethe të vogla, të trasha dhe thuajse të rrumbullakëta në çifte. Ahu evropian ahu i zakonshëm. Ahu i bardhë ahu damaror. Ahu bakëror ahu i purpurt. Ahu damaror (lat. Fagus nervosa, F. procera) ah me lëvore të hirtë, që plasaritet rreth moshës 25-vjeçare të saj, me kreshta të ngushta vertikale, me sytha të hollë e të gjatë konikë ngjyrë kafeje në të blertë me push në ngjyrë të kafenjtë, me gjedhe të bardheme si kurrizi i peshkut e pak të rrudhura midis damarëve kryesorë, me sytha të hollë e të gjatë konikë të kuq në të jeshilët, me gjethe qumështore, të rrumbullakosura në bazë e më pak në majë, që nxjerr me lule treshe kurorë. Ahu gjethemadh (lat. Fagus grandifolia) ah me lëvore të lëmuar me ngjyrë të blertë në të argjendtë, me sytha shumë të hollë dhe të gjatë, me gjethe të mëdha me bisht të shkurtër në ngjyrë të blertë në të errët, të thjeshta dhe të dhëmbëzuara, me lule të dy gjinive në të njëjtën pemë, që lidh fruta si një arrë të vogël të mbledhura në çifte në një shark me katër lobe me gjemba të butë. Ahu japonez (lat. Fagus japonica) ah me lëvore të lëmuar në ngjyrë të hirtë në të blertë, me gjethe të thjeshta vezake të blerta të ndërkëmbyeshme me mjaft damarë dhe me kërcell frutor të gjatë 3-4 cm, që kultivohet në malet e Japonisë, të Koresë etj.; ahu blu japonez, ahu i qenit. Ahu jugor (lat. Nothofagus) ah me lëkurë të ndritshme, me gjethe të dhëmbëzuara ose të plota, që lidh fruta si një arrë të vogël, të sheshtë ose trekëndore, në shark deri në shtatë kokrra, që gjen përdorim të gjerë në zdrukthëtari, në industrinë e letrës, në industrinë e bakrit etj. Ahu i kuq (lat. Fagus fusca, Nothofagus fusca) ah zbukurues, me gjelbërim të përhershëm, me lartësi mesatare deri 50 m e që këkon klimë të butë oqeanike, me kurorë ovale ose cilindrike në pjesën e sipërme, me gjethe të vogla vezake tringjyrëshe: në ngjyrë kuqe në të gjelbër kur janë të reja, në ngjyrë vjollcë kur rriten, që lidh fruta kubore me tri fara. Ahu lindor (lat. Fagus orientalis) ah gjetherënës me trung të trashë, me sytha të gjatë e të hollë, me gjethe të thjeshta dhe të plota e në skaje pak të dhëmbëzuara, me lule të vogla që lidh fruta si arra trekëndëshe të cilat piqen në vjeshtë. Ahu i malit (lat. Nothofagus solanderi cliffortoides) ah i pyjeve malore me gjelbërim të përhershëm që rritet në toka të thata e jopjellore, me lëvore të lëmuar ose me rrudha të imëta horizontale në ngjyrë hiri të errët, me bisqe të holla me qime të dendura në ngjyrë të kuqe në të errët, me sytha konikë të kuqërremtë, me gjethe të ndritshme vezake me majë të rrumbullakët, që lidh fruta me tri arra. Ahu mërsinor (lat. Fagus cunninshami, Nothofasus cunninghami) ah i fortë dhe i qëndrueshëm ndaj ngricave, që rritet në hije e në lugina me gjethe të vogla të thjeshta trekëndëshe e dhëmbëzore, të ndërkëmbyeshme e me ngjyrë të gjelbër në të errët, që pranverë marrin ngjyrë të theksuar të kuqe, rozë dhe portokalli, që lidh me fruta tri arra. Ahu i pjerrët (lat. Fagus obliqua, Nothofagus obliqua) ah malor gjetherënës i Amerikës Latine, me trung të trashë me lëvore të hirtë në ngjyrë kafe të errët, me gjethet që përdridhen mes damarëve dhe skajeve dhëmbëzore, me lulet të vogla të rrethuara me brakte të gjelbra, që përdoret në mobilieri, në ndërtimtari etj.; lisi patagonian. Ahu i praruar (lat. Fagus sylvatica zlatio) ah parku, me degëzime të ulëta, me kurorë rruzullore të hapur, që rritet në toka të pasura me humus me lëvore të butë e të lëmuar ngjyrë hiri, me gjethe të ndritshme vezake me ngjyrë të verdhë të lehtë dhe të artë në të gjelbër, që lidh arra të mëdha në një shark me qime. Ahu i purpurt (lat. Fagus sylvatica purpurea) ah me trung me lëvore të hollë, të lëmuar dhe në ngjyrë hiri, me sythat në ngjyrë të bakërt të ndërkëmbyeshme, me gjethe të kuqe në vjollcë që në vjeshtë kur ato marrin ngjyrë të bakërt; ahu bakëror. Ahu i qenit ahu japonez. Ahu i zakonshëm (lat. Fagus sylvatica) ah gjetherënës, i përhapur në pyje në Evropë, ah i zakonshëm me trung të trashë mbi një metër, me lëvore në ngjyrë hiri, të lëmuar dhe e hollë, me gjethet vezake e me lule me thekë në tufë. Ahu i zi (lat. Fagus solanderi) ah me shumë degë të holla, me lëvore në ngjyrë të hirtë të errët e të lëmueshme me rrudha të imëta horizontale, me bisqe të holla e të kuqe në të errët dhe me qime të dendura, me sytha konikë të kuqërremtë, me gjethe të gjelbra dyvjeçare vezake e me maja të rrumbullakëta, që lidh fruta zakonisht me tri fara e që rritet në toka të thata e më pak pjellore.
✱Sin.: drudet, fag, okshe.
♦ *Ashkë ahu (lisi, dushku). Prish një ah për një bisht kmese (dikush) iron. shih prish bucela (bute) e bën kënaçe (dikush).

AJÚG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Ajuga) Bimë barishtore njëvjeçare ose shumëvjeçare, me kërcell të shkurtër, që përhapet me rrënjë zvarritëse, ka gjethe vezake zbukuruese me ngjyrë të purpurt ose të argjendtë dhe lule të vogla ngjyrë blu, vjollcë, ose të bardhë; neferë. Ajuga pa kërcell. Ajuga zvarritëse.

AKÁCI/E,~A f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Robinia pseudocacia) Dru bishtajor i vendeve të ngrohta, me lëvore të plasaritur, me gjemba, me gjethe vezake të renditura në të dy anët e një bishti të gjatë dhe që bën lule zakonisht të bardha, të grumbulluara në vile e me erë të mirë; driza e butë, akacia e rreme, druri i shitimit, ferra e detit, ferrana e jashtme. Akacie e bardhë (e verdhë). Pyll akaciesh. Lule akacieje.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akaciesh: Akacia e Arabisë (lat. Acacia arabica) akacie me gjelbërim të përhershëm e tokave të thata, me trung në ngjyrë të kuqe kah ngjyra e kafenjtë në të errët që lëshon rrëshirë, me kurorë të rrumbullakosur, me gjethe të vogla të gjelbra, me gjemba në bazë, me lule aromatike të verdha në të artë, që nxjerr si fryt një bishtajë të bardhë, të përdredhur e të varur, druri i së cilës është përdorur për vepra arti, për mobilie; gomë arabike, gomë indiane, akacia egjiptiane, pikantja e zezë, akacia me gjemba. Akacia e argjendtë (lat. Acacia podalyriifolia) akacie me prejardhje nga Australia, që rritet shpejt dhe kultivohet si bimë zbukuruese etj., me lëvore të lëmuar të hirtë e me degëza të mprehta leshtore të mbuluara me një shtresë pluhuri të bardhë të imët, që lulëzon gjatë gjithë vitit me tufa lule të arta të ndritshme; akacia margaritar, gardh argjendi. Akacia e artë (lat. Acacia pycnantha) akacie me gjelbërim të përhershëm, me lule të verdha të ndritshme, me bazë të gjerë rrënjore që nuk lejon erozionin, ndaj mbillet edhe në brigjet ranore, me lëvoren të pasur me tanin që përdoret në mjekësi dhe në industrinë farmaceutike. Akacia e bardhë (lat. Acacia decurrens, Mimosa decurrens) akacie me lëvore në ngjyrë të kafenjtë, të zezë ose të hirtë, me skaje ndërnyjore, me degë kreshtore të larta, me gjethe jeshile në të errët, me tufa lulesh rruzullore të arta e me fryt bishtajor me farëra ngjyrë kafeje. Akacia bregdetare (lat. Acacia sophorae) akacie e njohur si thurimë bregdetare zbukuruese, me trungun dhe me degët e poshtme nëpër tokë, me lule në ngjyrë të verdhë të ndezur që shfaqen si thumba të zgjatur në sqetullat e tyre, që lulëzon në fund të dimrit dhe në fillim të pranverës. Akacia degëgjatë (lat. Acacia coriacea) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë, që nxjerr gjethe të gjata e të ngushta, me lule të verdha të mbledhura në tufa rruzullore, me bishtajat të përdredhura të mbushura me fara të ngrënshme. Akacia dealbata (lat. Acacia dealbata) akacie, e njohur edhe si mimoza, që rritet shpejt në zonat e ngrohta mesdhetare dhe malore-tropikale në lartësi deri 30 m, me gjethe të gjata, të ndritshme dypalëshe, të gjelbra në të kaltër dhe të hirta kah e argjendta, me lule në vile të mëdha në ngjyrë të verdhë në të ndezur dhe me erë dehëse manushaqeje. Akacia e grathët (lat. Robini hispida, R. Fertilis) akacie gjetherënëse, me degë të dendura, që rritet në zona të thata, e përshtatshme për shartim, që lulëzon në pranverë dhe çel lule në tufa ngjyrë rozë të errët, me gjethe vezake në ngjyrë të gjelbër të lehtë, që përdoret dhe për gardhime parqesh. Akacia gjethebrisk (lat. Acacia cultriformis) akacie zbukuruese me gjelbërim të përhershëm, me gjethe trekëndore të mëdha dhe të mprehta me ngjyrë të gjelbër të hapët kah e hirta, me lule të vogla pa erë në tufë, që mund të kultivohet edhe në vazo parku. Akacia gjethedhertë (lat. Acacia homalophylla) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë të degëzuar me gjethe të ngushta, zakonisht të sheshta, me lëvore të ashpër të hirtë në të errët, me lule të verdha rruzullore që rritet në lartësi me kurorë të ngritur ose të zgjeruar, me degëza të reja të zhveshura ose me qime të lakuara, druri i së cilës është i fortë, aromatik që përdoret për të bërë shtiza. Akacia gjethegjatë (lat. Acacia longifolia, Mimosa longifolia) akacie mesdhetare që rritet anës lumenjve me lartësi mesatare, me trung të shkurtër dhe me kurorë pak të çrregullt, me lëvore ngjyrë hiri me pjesë të kuqërremta, me gjethe të ndërkëmbyeshme, të ngushta e të gjata, me lule erëmirë, rrënjët e së cilës pasurojnë tokën me azot. Akacia gjetheharpë (lat. Acacia harpophylla) akacie e lartë zbukuruese, me rrënjë të thella, me lëvore të fortë me hulli në ngjyrë të zezë, me degët këndore, me gjethe të rrejshme me damarë të shumtë dhe me lule tufore të gjata e të shtypura, me bishtaja të mbushura me fara gjatoshe, që kultivohet në toka bujqësore dhe në parqe tërheqëse. Akacia e Kaspikut (lat. Gleditsia caspica) akacie gjetherënëse me kurorë si formë kube, me trung me gjemba të rrezikshëm, me lastarë të rinj të lëmuar, me gjethe të mëdha vezake, buzore, me ngjyrë të gjelbër të lehtë, me lule të verdha e të gjelbra pothuajse pa kërcell, që lidh bishtaja të gjata si shpatë. Akacia leshtore (lat. Caragana jubata, Robinia jubata) akacie gjetherënëse, me degë të forta të mbuluara plotësisht me gjemba leshtorë, me gjethe të gjata shumëpalëshe, me kërcell të hollë me push e me majë si gjemb, me lulet të bardha, që lulëzojnë në prill e maj. Akacia e Meksikës së re (lat. Acacia neomexicana) akacie gjetherënëse, që rritet në toka të lagështa gëlqerore etj., me kurorë të hapur dhe të dendur, me bisqe njëvjeçare këndore, me gjethet të gjata me ngjyrë të gjelbër të ndezur, me lule të bardha erëmira dhe të pasura me nektar, bishtajat të gjata me ngjyrë kafeje, që lidh fara me vaj. Akacia qerthullore (lat. Acacia verticillata) akacie me gjemba gjetherënëse ose me gjelbërim të përhershëm e zonave të ngrohta bregdetare, me degë të larta me gjemba, me gjethe me ngjyrë të kaltër të gjelbër kah e hirta e argjendtë, që nxjerrin lëng të ëmbël që tërheq milingonat, bletët etj. Akacia e Siberisë akacia e verdhë. Akacia shelgore (lat. Acacia saligna) akacie me gjelbërim të përhershëm që rritet shpejt e kudo, me rrënjë të gjata dhe trung të trashë, me kurorë të gjerë, me, gjethe të gjelbra kaltëroshe si shtiza, që lidh fruta me një duzinë fara; mimoza blu, akacia blu. Akacia shkurre (lat. Acacia aneura) akacie si shkurre e vogël dhe e ulët, me rrënjë që depërtojnë thellë në tokë për të gjetur lagështi, me trung me gjethe të rrejshme me përmbajtje të lartë vaji. Akacia tregjembëshe (lat. Gleditsia triacanthus) akacie e lartë, me degë si një tendë e madhe, me trung të mbuluar me gjemba trepjesësh, me lëvoren me ngjyrë të hirtë kah e kafenjta, me gjethet të përbëra nga 15-30 fletëza të vogla vezake, me lule të vogla në tuba, të verdha të gjelbra erëmira e plot nektar, që lidh bishtaja të varura me fara të sheshta me ngjyrë të kuqe në të kafenjtë; glediçje. Akacia ujëse (lat. Gleditsia monosperma, G. aquatica) akacie shumë e lartë, me një kurorë të hapur e të gjerë, me degëza të holla me gjemba të dukshëm, me gjethe vezake, me lule të bardha në të gjelbër, me sytha të prerë anësorë dhe me lëvore të lëmuar e me njolla e thjerrëza të ndara; karkalec uji, karkalec kënetor. Akacia e varur (lat. Acacia pendula) akacie me lëvore të hirtë e gri, të plasaritur fort në trung, me degë me degëza të varura e të mbuluara me qime të shkurtra e të imta, me gjethe të rrejshme të ngushta vezake, të hirta të blerta. Akacia e verdhë (lat. Caragana arborescens, C. Fruticosa) akacie e lartë gjetherënëse, me pak fletë zakonisht të përbëra nga 4-6 palë kotiledone, me kërcell që përfundon në një shtyllë kurrizore, me bisqe të gjata e me degëzim të rrallë, me lulet të verdha, që shoqërohen nga gjethe të gjelbra të buta të ngjitura në një kërcell të hollë të varur; akacia siberiane. Akacia veshtullore (lat. Robinia viscosa, R. Glutinosa) akacie gjetherënëse, që rritet në lartësi duke formuar një kurorë të gjerë, të rrumbullakosur ose vezake, me degë pa gjemba në ngjyrë kafe në të kuqe e të mbuluara me qime ngjitëse, me gjethe vezake me maja të mprehta, të lëmuara, me ngjyrë të gjelbër të errët, me lule rozë të çelur në tufa dhe pa erë. Akacia e zezë (lat. Acacia melanoxylon) akacie e fortë me shtat të drejtë e të lartë dhe me gjelbërim të përhershëm, me kurorë vezake e piramidale, me lëkurë të hirtë të errët e me plasaritje vertikale, me gjethe me ngjyrë të gjelbër me shkëlqim, me lule të vogla të bardha rruzullore që lidhin fara të holla që varen në tufa.
✱Sin.: bagrem, çali, çeli, ferrëdeti, ferreckë, robinjë, rogovecë, rogoveckë, sallgam, sollkëm.

AKRÉP,~I_I m. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Euscorpius flavicandis, E. Italicus) Kafshë e vogël helmuese me ngjyrë të zezë, me këmbë nyja-nyja, me dy gëthapë përpara dhe me një thumb të përkulshëm nga pas; sfurkth, përçollak. Akrep i zi. Helmi i akrepit. Vaj akrepi bar që përgatitet me vaj e me helmin e akrepit dhe që përdoret në mjekësinë popullore. Fole akrepash. E hëngri (e pickoi) akrepi. E ka akrepin në xhep është koprrac, nuk i del gjë nga dora. M’u bë akrep m’u bë ferrë, s’e shoh dot me sy.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akrepash: Akrepi afrikan (lat. Pandinus imperator) akrep i madh helmues, i gjatë 20 cm, me ngjyrë të zezë të ndritshme, me katër palë këmbë në pjesën e përparme të trupit, me një palë nofulla si pinca të forta, me bisht me gjëndra helmuese, që jeton në pyjet e nxehta e me lagështi të Afrikës dhe që ushqehet me insekte; akrepi mbretëror. Akrepi i detit (lat. Taurulus bubalis, Cottus bubalis, Enophrys bubalis) lloj peshku kockor i detit, i mbuluar me gjemba dhe kreshta, me gjatësi deri 25 cm, me sy të mëdhenj ovalë, me pendë të mëdha e të gjera, me bisht të rrumbullakët, me ngjyrë që ndryshon, zakonisht me shirita ose njolla të errëta gri ose kafe, që ushqehet me molusqe, me gjarpërinj dhe me peshq. Akrepi fshikullor (lat. Uropygi) akrepi kamxhikor i ngjashëm me merimangën, me bisht të shkurtër, me gjashtë këmbë për të ecur, me dy këmbët e para me antena si organe shqisore, që ka një palë sy në pjesën e përparme të kokës dhe nga tre sy në secilën anë të saj. Akrepi i rremë (lat. Pseudoscorpion &: pseudoakrepi) insekti endemik i ngjashëm me akrepin, që ka dy këmbë si pincë, pa bisht, pa sy, me trup të oval, që është përshtatur për të jetuar në gropa, në shpella etj. Akrepi i shtëpisë (lat. Chelifer cancroides) akrep i rrejshëm, i padëmshëm për njerëzit, i gjatë prej 2,5-4,5 mm, me trup si lot e me bark të segmentuar në dymbëdhjetë pjesë. Akrepi tropikal (lat. Centuioides gracilis) akrep nyjor johelmues, me ngjyrë të kuqërremtë a të zezë, me ballë të kuqërremtë, kafe të errët, me këmbë të verdha dhe me bisht të kuqërremtë e të zi, që ushqehet natën me insekte të ndryshme; akrep i errët, akrep blu. Akrepi i ujit (lat. Nepa cinerea, N. Rubra) akrep që jeton në orizore a në ujërat e ëmbla, me trup vezak, me këmbët e përparme sulmuese, që ushqehet me rrënjët e orizit, me insekte dhe me vertebrorë të imtë ujorë dhe që jep një pickim të dhembshëm kur e ngacmon.
✱Sin.: sfurk, sfurkth, cfurkth, cukth, përçollak, grepi, grepç, hagrep, skarrivojë, skrapth, shkrap.
♦ M’u bë akrep (dikush) shih m’u bë ferrë (dikush). Ra nga akrepi në gjarpër (dikush) shih ra nga shiu në breshër (dikush). (Janë) si *gjarpri me akrepin.

AKTINIÚM,~I m., kim. Metal radioaktiv, me ngjyrë të argjendtë, që shkëlqen blu në errësirë (simboli Ac).

AKUILÉGJ/Ë,~A f., bot. (lat. Aquilegia) Bimë barishtore shumëvjeçare e familjes së zhabinoreve, me gjethe blu të gjelbër, të rrumbullakëta dhe të ndara imët, me lule shumëngjyrëshe heshtake në trajtë zileje, që del në pranverë e verë.

AMAZONÍT,~I m., gjeol. Gur i çmueshëm e i bukur i ngjashëm me nefritin, me ngjyrë të gjelbër, blu të gjelbër, të verdhë të gjelbër, që përbëhet nga silikati dhe që përdoret për të bërë statuja, hajmali, bizhuteri etj.; guri i Amazonës.

AMAZÓN/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Psittacidae) Zog i familjes së papagajve që jetojnë në Amerikën Qendrore dhe atë Jugore, me ngjyrë të gjelbër dhe blu, të verdhë ose të kuqe, që shquhen për zgjuarsinë dhe për aftësinë për të imituar zërin e njeriut.

AMILÓZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT kim. Njëri nga dy përbërësit e niseshtesë, me strukturë të thjeshtë, që merr ngjyrë blu të errët, kur tretet në ujë dhe në kontakt me jodin. Ndikimi i amilozës në strukturën dhe në teksturën e prodhimeve të gatuara. Amiloza shërben si burim energjie te bimët.

ANATÁZ/Ë,~A f., min. Gur i çmuar nga mineral i dioksidit të titanit, me strukturë kristalore katërkëndore, me ngjyra nga e zezë në blu të errët ose kafe. Struktura e anatazës. Pigmenti i bardhë përftohet nga përpunimi i anatazës.

ANCÚJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET zool. (lat. Engraulis encrasicholus) Peshk i ujërave të ngrohta, që jeton në tufa e që rritet deri në njëzet centimetër, me trup ngushtë, me ngjyrë blu në shpinë dhe të argjendtë në të anët e trupit, me gojë të madhe që hapet gjerësisht së bashku me nofullën e sipërme e në ujëra të cekëta; hurdhë deti, gjuhcë.
✱Sin.: gjuhcë, cironkë, gavrojë, gavër, ansujë, açungë, açugë, inçun, zhugë.

ANTENAGJÁT/Ë,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. 1. (lat. Cerambycidae) Kandërr me trup të vogël, me brirthët të gjatë e me krahët si me gjemb në majë, që dëmton bimët. Antenagjati i jonxhës. Antenagjati i fikut. Antenagjati aziatik. Antenagjati i bukur alpin.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje antenagjatësh: Antenagjati i mermë (lat. Aromia moschata) antenagjatë shumë i përhapur, që jeton në vende të lagështa, në brigje të lumenjve, në pyje të përmbytura, me trup me ngjyrë të gjelbër, blu, të zezë etj. Antenagjati i shtëpisë (lat. Hylotrupes bajulus) antenagjatë me trup ngjyrë kafe në të zezë dhe të mbushur me qime, i gjatë deri në njëzet centimetra, me brirthë të shkurtër; antenashkurtër.

ARAGONÍT,~I m., min. Mineral nga grupi i karbonateve, kristal natyror, njëri nga dy format polimore natyrore të karbonatit të kalciumit (CaCO₃); gur i çmueshëm me ngjyrë të bardhë, të kuqe, të verdhë, blu, i cili në gjendjen e tij të pastër përdoret për qëllime dekoruese dhe për prodhimin e bizhuterive.

ARGALÍ,~A_II f. sh. ~, ~TË zool. (lat. Ovis amon amon) Dele e egër, shumë e fuqishme, ndër më të mëdhatë në botë, që jeton në krahinat malore dhe që dallohet nga gjëndra e madhe në fyt, veshët e gjatë, ngjyrën e hirtë dhe blu në qafë e shpatulla. Argalia e Altajit. Argalia e Sibirit.

ARGJÍL/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT min. Deltinë, lëndë natyrore e përbërë kryesisht nga minerale të imëta, që ka përdorime të shumta në industri, bujqësi, mjekësi, kozmetikë dhe ndërtim. Argjilë e bardhë (e kuqe, e gjelbër, jeshile, blu). Argjilë për fytyrë (flokë). Maskë nga argjila. Vendburim argjile. Bllok argjile. Nxjerrja e argjilës. Tokë e pasur me argjilë.
♦ Me *këmbë argjili (balte). *Kolos me këmbë argjili shpërf. libr.

ÁR/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Ara) Shpend që jeton në vende të nxehta me sqep të verdhë, të gjatë e të kthyer nga poshtë, me pupla shumëngjyrëshe, që ka aftësi të shqiptojë fjalë duke imituar njeriun, që pjesën më të madhe të kohës qëndron në pemë dhe ushqehen kryesisht me fruta, fara, sytha, nektar dhe polen, ndonjëherë edhe me insekte; papagalli ara. Arë e gjelbër (i kuq). Ara bishtgjerë. Pendë are. Zë are. Mëson si arë mëson përmendsh, në mënyrë mekanike. E përsërit si arë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të këtij zogu: Ara ballerrët ara e zezë. Ara blu në të verdhë (lat. Ara ararauna) are e madhe, që ka aftësinë për të komunikuar me tjetrin përmes tingujve. Ara faqekuqe ara kokëkuqe. Ara e gjelbër (lat. Ara ambiguus) arë trup të madh dhe me pendët me ngjyra të ndryshme, të gjelbër, blu, të kuqe, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve e në komunikim si dhe për aftësinë për t’u përshtatur në mjedise të ndryshme. Ara kokëkuqe (lat. Ara rubrogenys) arë me trupin me ngjyra të ndryshme: blu, të gjelbër dhe portokalli, me kokën e kuqe, me krahë të gjatë e me trup të mbushur, që shquhet për aftësitë e komunikimit. Ara krahëgjelbër (lat. Ara chloropterus) ara me trup të madh e me ngjyra të ndezura, me ngjyrë të gjelbër në trup, të kuqe dhe blu në krahë dhe të bardhë në nënsqetull, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve dhe në komunikim. Ara e kuqe dhe blu (lat. Ara macao) arë me trup të madh, me ngjyra të ndezura: të gjelbër, të kuqe dhe blu, që shquhet për aftësinë e lartë për të mësuar e për t’u përshtatur. Ara qafëblu (lat. Ara glaucogularis) arë trupvogël që jeton në zonat malore, me ngjyrë blu në qafë dhe në brinjë, me pjesën e sipërme të trupit në ngjyrën e verdhë, që mbahet dhe në mjedise shtëpiake sepse është miqësor dhe krijon marrëdhënie të ngushta me njeriun. Ara ushtarake (lat. Ara militaris) shpend i madh krahëgjatë, me trup me nga ngjyra të ndezura: të zezë, të gjelbër dhe të kuqe, që shquhet për aftësinë për të mësuar e që jeton në tufa të mëdha; ara e zezë, ara e gjelbër. Ara e zezë (lat. Ara severus) arë me trupin me ngjyrë blu të errtë, të gjelbër të kuqe të mbyllur, me nënsqetulla të bardha, që dallon për aftësi për të mësuar dhe për të lidhur marrëdhënie të ngushta me njerëzit.

ASTERÓRE,~T f. vet. sh., bot. (lat. Asteraceae) Bimë shumë të përhapura dhe të shumëllojshme, ku përfshihen edhe luledielli, luleshqerra etj., lulet e të cilave janë shumëngjyrëshe (vjollcë, blu, e bardhë, rozë apo e kuqe), me formë ylli, me gjethe të alternuara dhe me një fryt që nuk hahet.

ATERÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Atherina presbyter) Peshk rëre ose sardele e vogël, me trup të hollë, ngjyrë të hirtë dhe shkëlqim blu në jeshile ose të verdhë, me një shirit të argjendtë anëve të trupit dhe me luspa në vijën anësore. Aterina symadhe. Aterina e priftit.
✱Sin.: terinë, gavo, gavon.