FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BATALL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR bised., kal. 1. E nxjerr nga përdorimi dhe e bëj të pavlefshëm, e bëj që të mos hyjë në punë; e prish, e dëmtoj. E batalloi qerren. Breshri i batalloi të mbjellat.
2. E lë pa punë; bëj që të mos ketë me çfarë të punojë, e lë batall. I batalloi një javë të tërë.
3. fig. E bëj që të mos përqendrojë dot vëmendjen, e hutoj krejt dikë, ia marr mendtë, ia bëj mendjen çarçaf. - Shih si e batalloi të gjorin!
4. E bëj dikë të vonohet shumë për një punë, e pengoj. - Mos më batallo kështu, se kam punë!
✱Sin.: prish, dëmtoj, baçkallos, bitis, shpërqendroj, pengoj.

►BITÍS/ET jovep., ~(u), ~UR bised., vet. v. III 1. vetv. Kryhet plotësisht diçka, mbaron, merr fund. Si u nis, ashtu u bitis. (fj. u.).
2. vetv. Prishet, shkatërrohet krejt.
3. pës. e BITÍS. U bitis puna.
✱Sin.: kryhet, përfundohet, mbarohet, bëhet, soset, prishet, shkatërrohet, rrënohet, shembet, rrafshohet, plotësohet, përmbushet, mbyllet, përmbyllet.

BITÍSJ/E,~A f. 1. Veprimi kur bitis diçka; kryerje, përfundim.
2. Prishje, shkatërrim.
✱Sin.: kryerje, përfundim, mbarim, sosje, prishje, shkatërrim, rrënim, shembje, rrafshim, plotësim, përmbushje, mbyllje, përmbyllje.

►NÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Marr rrugën për të shkuar diku, largohem nga një vend; kund. arrij, kthehem. U nis nga shtëpia. U nis për udhëtim (për rrugë). U nisën për kurbet. U nis për në shkollë. Nisem me vrap (ngadalë). Nisem me këmbë (me makinë, me tren). Si u nis, ashtu u bitis (u gris). keq. si filloi keq një punë ashtu edhe përfundoi. Ku u nis e ku u degdis! ndryshe filloi e krejt ndryshe mbaroi, ku filloi e ku mbaroi!
2. vet. v. III Vihet në lëvizje dhe fillon udhëtimin (një mjet transporti). U nis treni (autobusi, vapori). Niset herët (vonë). Nuk niset gjithmonë në orar avioni. Nuk niset bosh (pa mallra, pa udhëtarë).
3. Stolisem e zbukurohem. U nis nuse. U nis e u stolis.
4. fig. Mbështetem diku për të vepruar a për të gjykuar, marr si mbështetje, kam si pikënisje. Nisemi nga parime të drejta. Nuk niset nga interesi vetjak. Nisem nga eksperienca personale.
✱Sin.: iki, shkoj, largohem, stolisem, mbështetem, bazohem.

PRISH vep., ~A, ~UR kal. 1. E rrëzoj përdhe diçka të ndërtuar, rrënoj, shemb; e shkatërroj; kund. ndërtoj. Prishi shtëpinë (murin). Lagështia e prishi parketin. Po nuk prishe, nuk ndërton. (fj. u.). Një pikë në çati prish një shtëpi. (fj. u.).
2. Bëj që diçka të mos punojë më, e dëmtoj sa të mos hyjë në punë; e nxjerr jashtë përdorimit, e bëj të papërdorshme; kund. ndreq. E prishi makinën (printerin, kompjuterin, celularin). Prish bucela e bëj kënaçe. (fj. u.). Prish shtëpi e bën kasolle. (fj. u.) prish diçka të madhe e me vlerë për diçka të vogël e me vlerë të paktë. Mos e prish kazanin (jahninë) për një qepë. (fj. u.) mos e dëmto diçka të madhe për një gjë fare të vogël.
3. bised. E zbërthej diçka në pjesët e saj përbërëse, e shpërbëj.
4. E shthur diçka. I prishi gërshetat.
5. edhe fig. E ngatërroj diçka, e çrregulloj, e pështjelloj. Ua prishi këngën nuk mban ritmin a melodinë e këngës njësoj me të tjerët, e ngatërron. E prishi punën. Kush llap shumë, do ta prishë njëherë. (fj. u.). Mortja merr ku prish punë. (fj. u.).
6. fig. Sjell humbje të rënda materiale ose ekonomike, e çoj në shkatërrim të plotë, dëmtoj rëndë; rrënoj. Prishi shtëpi e katandi. Prishi blegtorinë.
7. fig. Bëj që të dështojë diçka, shkatërroj. Ia prishi planin.
8. Shkriftoj diçka.
9. Përpush a lënur leshin, pambukun etj.; shprish.
10. E fshij atë që është shkruar; e shuaj duke i hequr vizë përsipër. Prishi një fjalë (një radhë). E prishi me një komandë.
11. bised. E zhduk, e vras dikë. Prishnin bletën vrisnin bletën duke thyer kosheren për të marrë mjaltin.
12. E shkatërroj; e mund në luftë. E prishën armikun.
13. I bëj keq dikujt a diçkaje, e dëmtoj; e keqësoj. Drita e fortë të prish sytë. Alkooli të prish shëndetin. Bryma (lagështia) i prishi perimet. Shirat prishën të mbjellat.
14. fig. Bëj që të humbasë vlerën a cilësitë e mira; zvetënoj, bastardoj. I prishi shijen (bukurinë). E prishin gjuhën duke përdorur fjalë të huaja pa nevojë. E prishi përmbajtjen e artikullit (e kronikës, e analizës). Kosin e prish uji, burrin e prish huqi. (fj. u.).
15. fig. E shthur dikë nga ana morale, e bëj të keq, e çoj në udhë të keqe, duke i mësuar vese; i heq një cilësi të mirë. Njeriu i keq prish edhe të tjerët. Deshi t’ia prishte djalin. I bukur shumë, por e prishin sytë. (fj. u.).
16. bised. Shtrembëroj fytyrën, buzët etj. për të shprehur një dhembje, një pakënaqësi etj. Prishi fytyrën (çehren). Prishi buzët.
17. bised. Thyej para, shkoq. Prishi pesë mijë lekë.
18. Harxhoj diçka, shpenzoj. E prishi tërë rrogën. Prishi për dasmë pa iu dridhur dora. Fiton pesë e prish (ha) gjashtë. (fj. u.). Kush merr shtatë e prish tetë, s’ka nevojë për kuletë. (fj. u.).
19. Ndot ajrin me një erë të keqe, e qelb; bëj që të bjerë erë diçka. Prishi ajrin (mjedisin).
20. fig. Ndyj, fëlliq. E prishën atmosferën e festës.
21. fig. Shkel një marrëveshje, një kontratë etj. që kam lidhur me dikë, nuk i qëndroj më besnik diçkaje, nuk e zbatoj më, nuk e mbaj. E prishi fejesën. Prishën marrëveshjen (kontratën). E prishi vendimin e mëparshëm.
22. Ndërpres rrjedhën e rregullt a zhvillimin e mëtejshëm të diçkaje, bëj që një gjendje të mos vijojë më. I prishi rehatinë (oreksin). Prishi qetësinë (heshtjen). Prishte rregullin (disiplinën). Ia prishi gjumin e zgjoi. Prish kreshmën ha gjëra që nuk lejohen gjatë periudhës së kreshmëve. Prish Ramazanin ha ose pi gjëra gjatë kohës së agjërimit në muajin e Ramazanit.
23. I jap diçkaje një drejtim tjetër. I prish drejtimin lumit.
24. Lëroj tokën për së treti herë, kur nuk mbin fara e hedhur. E prishi arën.
25. Ia ndërroj gjendjen, e luaj nga qëndrimi që ka. I prish ekuilibrin diçkaje.
26. fig., bised. E kundërshtoj dikë, nuk veproj sipas dëshirës së tij, nuk i plotësoj dikujt një dëshirë, ia kthej fjalën. Nuk ia prish nënës (babait). Nuk ia prishi qejfin (dëshirën). S’di kujt t’ia prishi e kujt t’ia ndreqë.
27. bised. Zhvirgjëroj. E prishin përdhunisht.
✱Sin.: përprish, shemb, rrënoj, rrëzoj, shkatërroj, shkallmoj, shformoj, lumos, djallos, çart, çartoj, çakërdis, bitis, rrafshoj, trokoj, rropos, batallis, baçkallos, hallmoj, harmoj, dëmtoj, dërrmoj, shajtoj, çatrafiloj, zgafulloj, shpërbëj, shthur, çrregulloj, shkrif, shkriftoj, shprish, fshij, shuaj, shëmtoj, shfytyroj, dhunoj, përdhunoj, çnderoj, përçudnoj, zvetënoj, përdhos, bastardoj, degjeneroj, vdjerr, shtrembëroj, ngërdhesh, thartoj, kalb, qelb, dekompozoj, zjarrtis, pres, ndot, ndyj, egërsoj, vrenjt, dreqos, dreqnoj, djallëzoj, katranos, fëlliq, qulloj, qullos, harxhoj, shpenzoj, shkel, thyej, zhvirgjëroj, zhgardhoj, zhvendos, shpurris, faroj, faros, shfaros, paaftësoj, shkelmoj, nkeq, biroj, trondit, zhbëj, zezoj, capërloj, batalloj, çakordoj, çatalloj, shkalafis, zbërthej, kalbëzoj, kalbëzej, shkreh, shpleks, shpërthur, hikrroj, tharmëtoj, ngatërroj, çorganizoj, hallakas, pështjelloj, largoj, sëmur, tenjos, handakos, zhgërshetoj, përpush, lënur, shkarëzej, resis, zhduk, vras, topis, trash, çmpreh, rrah, djeg, shkërdhej, dhjes, nxiros, sterroj, çjerr, tres, keqësoj, acaroj, ligësoj, shkretoj, sharroj, thaj, vrugoj, zhgjymtoj, shpërkëndej, çedukoj, blej, korruptoj, ftoh, grind, perëndit, përandit, përkeq, horroj, ha, shkrij, shkrydh, zhgërryej, ndërpres, ndryshoj, mohoj, cenoj, kundërshtoj, shkafanjis, shkalavesh, shargoj.
♦ As *ndreq e as prish (dikush). Prish *agjërimin. Prish një *ah për një bisht kmese (dikush) iron. I prish curlet (me dikë). Iu prish (i iku, i ndërroi) *çehrja (dikujt). E ka prishur *dorën (dikush). U prish nga *fiqiri (dikush). Ia prishi *fiqirin (dikujt). E prishi (e ndyu) *gojën (dikush). Nuk e prish *gjakun (dikush). Më prish (më turbullon) *gjakun (dikush a diçka). Nuk e prish *gjumin (dikush). Më prish *gjumin (dikush a diçka). Iu prish *imani (dikujt). Ia prish *mendjen (dikujt). Prish e nuk ndreq (dikush). 1. Është shkatërrimtar i madh. 2. Nuk bën asnjë punë të mirë; nuk di a nuk do që të përfundojë diçka mirë. As prish e as ndreq (dikush) nuk të bën as mirë e as keq; as ndreq e as prish; as të ngroh e as të ftoh; as të pjek e as të djeg; as ndez e as shuan; as turbullon e as kthjellon; as të prin e as të ndjek; as qan e as qesh; (s’është) as për tutje e as për tëhu. S’prish *pazar (dikush). I prishën *pipëzat (pipat). I prishën pipat (*pipëzat). Të prish *punë (dikush a diçka). S’prish *punë! Ma prishi *qejfin (dikush). Nuk prish *qejf (dikush). Nuk e prish *qejfin (dikush). Prish *syrin (e keq) etnogr. I ka prishur *telat (me dikë). Nuk e prish *terezinë (dikush). Ia prish *toruan (dikujt). Ma prishi *zemrën (dikush). E prishi *zemrën (dikush).

PËRFUND/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. E shpie diçka deri në fund, e mbaroj një punë a një detyrë, kryej plotësisht, i jap fund; kund. nis; filloj. Përfunduan mbjelljet (ujitjen). Përfunduan ndërtimin e hekurudhës. I përfundoi me sukses provimet. E përfunduan planin para afatit.
2. kal. Arrij të lidh një marrëveshje zyrtare me dikë dhe nënshkruaj dokumentin përkatës, lidh, nënshkruaj. Përfunduan një marrëveshje (një traktat).
3. jokal., vet. v. III Kryhet diçka plotësisht, mbaron, merr fund. Përfundoi me kohë (shpejt) asfaltimi i rrugës. Përfundoi ndeshja. Përfunduan provimet. Përfunduan korrjet (mbjelljet). Përfundoi para kohe (me vonesë).
4. jokal. Arrij më në fund në një gjendje të caktuar; mbaroj diku a në një gjendje të caktuar. Përfundoi mirë (keq). Përfundoi në burg (pa punë). Përfundoi i sëmurë (në spital). Agresorët përfunduan me turp.
5. jokal. Arrij në një mendim të përbashkët pas shqyrtimit të një çështjeje me një tjetër a me të tjerë, nxjerr një përfundim. Përfunduan se puna duhej vijuar më tej.
✱Sin.: mbaroj, kryej, bëj, bëhet, bitis, sos, mbyll, përmbyll, mërsej, arsej, dal, vulos, rrok, dorëzoj, shpëtoj, zgjidh, lidh, nënshkruaj.

SHKATËRR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. E prish krejt diçka, e rrëzoj përdhe pjesë-pjesë; rrënoj, shemb; kund. ndërtoj. Shkatërruan, shtëpi e lagje të tëra. E shkatërroi pallatin nga themelet.
2. E bëj diçka të papërdorshme; prish. Shkatërroj rrugët. Gropat e shkatërruan biçikletën.
3. E rrënoj përfundimisht diçka, e shkretoj; dërrmoj, shpartalloj, asgjësoj. Ngrica i shkatërroi të mbjellat. Zjarri i shkatërroi pemët. Terapia ia shkatërroi qelizat kancerogjene.
4. edhe fig. Kaloj një tronditje të rëndë emocionale, dëmtoj shumë; prish, mjeroj. Shkatërroi martesën. Duhani e shkatërron shëndetin. Na shkatërroi nervat. Ndarja e shkatërroi atë vajzë. Ia shkatërroi planet. Lajmi e shkatërroi nënën.
5. I gjej fillin një lëmshi të ngatërruar, çngatërroj një fill që është ngatërruar; kund. ngatërroj. Shkatërroj lëmshin e perit.
✱Sin.: prish, përprish, rrënoj, shemb, gremis, kërdis, bitis, batis, rropos, rrëzoj, rrafshoj, përmbys, shkallmoj, kalb, rrah, asgjësoj, faroj, shfaros, zhbëj, zhbij, tres, përvëloj, dëmtoj, shkretoj, mjeroj, handakos, djallos, dreqos, shthur, çngatërroj, handakos, shpërthej.

ZGJIDH vep., ~A, ~UR kal. 1. Liroj një nyjë ose diçka tjetër të lidhur a të bashkuar; i liroj dhe i heq lidhëset diçkaje të lidhur; kund. lidh. Zgjidh nyjën. Zgjidh lidhësen (spangon, litarin). Zgjidhi rripin (brezin). Zgjidh këpucët. Zgjidh dengun. Ia zgjidhi duart (këmbët). Nuk e zgjidh dot. E zgjidhi me dhëmbë. Plaka uli kryet e nisi të zgjidhte fijet që ishin lidhur kokla. (folk.). Do zgjidhësh duart që të mblidhen duajt. (fj. u.). Ta zgjidhësh kombin pa e prerë mandilen. (fj. u.).
2. Liroj një njeri a një kafshë që e kanë lidhur diku, lë të lirë një njeri a një kafshë duke e shkëputur prej vendit ku e kanë lidhur; kund. lidh. Zgjidhi qenin (viçin). E zgjidhën të dënuarin. Zgjidh foshnjën.
3. Liroj një kafshë të mbrehur, çmbreh; kund. mbreh. Zgjidhi qetë nga zgjedha. Zgjidhi kalin nga karroca.
4. fig. Prish lidhjen që kam vendosur me dikë, e bëj të pavlefshëm detyrimin që kam ndaj dikujt; i jap fund diçkaje a e ndërpres diçka; kund. lidh. Zgjidhi fejesën (martesën). Zgjidhi besën. I zgjidhën marrëdhëniet. Zgjidhi kreshmët (fet.). Zgjidhi magjinë (vjet.). Fati e lidh, por robi (njeriu) e zgjidh. (fj. u.).
5. fig. Shqyrtoj e sqaroj një çështje; i jap rrugë zhvillimit a përfundimit të diçkaje, duke hequr ose duke kapërcyer pengesat, mbudh; kryej a përfundoj diçka (një punë, një kërkesë etj.). Zgjidhi një çështje të rëndësishme. E zgjidhën ngatërresën. I zgjidhën detyrat që u dolën përpara. I zgjidhi punë. Ia zgjidhi hallin. Atë që s’e zgjidh syri, e zgjidh puna. (fj. u.). Gjuha të lidh, gjuha të zgjidh. (fj. u.).
6. mat. Bëj veprimet dhe gjej përfundimin e një ushtrimi, të një problemi etj. E zgjidhi ushtrimin (problemën). Zgjidhi një ekuacion. E zgjidhi me gojë (me shkrim).
✱Sin.: liroj, çlidh, çliroj, shkolis, shkokëloj, çmbështjell, çmbreh, zbërthej, shkreh, ndaj, sheshoj, mbudh, përudh, bitis, rregulloj, ndreq.
♦ * Lidh e zgjidh (vetë) dikush. As të *lidh e as të zgjidh (dikush). Të *lidh e të zgjidh (dikush). I zgjidh *duart (dikujt). E zgjidhi *gjuhën (dikush). Ia zgjidhi *gjuhën (dikujt). Ia zgjidhi (ia hoqi) *lakun (dikujt). E zgjidhi *qesen (dikush). E zgjidhi *trastën (dikush). E zgjidhi *thesin (dikush).