FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSÚRD,~E mb., libr. 1. Që nuk ka kuptim, që është i palogjikshëm, që është në kundërshtim me arsyen dhe me realitetin, që është i çuditshëm ose i pamundur për t’u kuptuar ose për t’u besuar. Mendim (gjykim) absurd. Ide absurde. Situatë absurde. Vendim (qëndrim) absurd. Veproj në mënyrë absurde. Bisedë absurde. Sjellje absurde. Është ide absurde për t’u menduar ose për t’u besuar.
2. filoz. Që e konsideron jetën si të pakuptimtë ose me kuptim jo të qartë, që lidhet me idenë se mund të ofrojë shpjegimin e duhur ose të pranueshëm të jetës ose të botës. Diskutimet absurde rreth jetës. Kundërshtimet e teorisë absurde.
3. art. Që ka të bëjë absurdin si lëvizje artistike e shekullit XX, që i përket absurdit dhe absurdizmit. Letërsi absurde. Vepër absurde. Dramë absurde. Pikturë absurde. Piktor absurd. Shkrimtarët absurdë. Teatër modern absurd.
✱Sin.: i pakuptimshëm, i pakuptueshëm, i paarsyeshëm, i palogjikshëm, i çuditshëm.

ACÁRTË (i, e) mb. 1. Shumë i ftohtë, i akullt; me ngricë (për motin); i ngrirë. Mot (dimër) i acartë. Kohë e acartë. Natë (ditë) e acartë. Erë e acartë.
2. fig. Që është ose që paraqitet me sjellje ose me qëndrim të ashpër; i vrazhdë, i rreptë, i egër. Qëndrim i acartë. Bisedë e acartë. Fjalë të acarta. Sjellje e acartë.
✱Sin.: i akullt, i ftohtë, i ngrirë, i ashpër, i vrazhdë, i rreptë, i egër.

ACARÚES,~E mb. Që të acaron; që acarohet a që zemërohet shpesh. Lojë acaruese. Bisedë acaruese. Plagë acaruese.
✱Sin.: pezmatues, malcues, tendosës.

AH pasth. 1. Përdoret kur shprehim dhembje, pikëllim, dëshpërim etj. Ah, ç’dhembje e fortë! Ah, ç’e gjeti të shkretin! Ah, ç’i plasi shpirti!

2. Përdoret për të përforcuar shprehjen e gëzimit, të lumturisë, të kënaqësisë, të admirimit etj. Ah, sa mirë! Ah, sa bukur! Ah, sa i lumtur jam! Ah sa kënaqësi! Ah ç’mrekulli ishte!

3. Përdoret kur shprehim zemërim, kërcënim, shqetësim etj. ose frikë, çudi, habi; a. Ah, më frikësove shumë! Ah, erdhe ti! Ah, në të zënça! Ah, sa të vij atje! Ah, ç’më bëre! Ah, ç’kopuk u bë!

4. Përdoret për të theksuar shprehjen e kundërshtimit, të mospranimit. Ah, jo! Ah, gjer këtu! Ah, kështu qenka puna? Ah, ashtu ndodhi?

5. Përdoret kur shprehim një mendim që na vjen papritur ose diçka që na kujtohet aty për aty në bisedë e sipër. Ah, më ra ndërmend!! Ah, sa mirë që m’u kujtua! Ah, si më shkoi mendja në atë çast!

AKROÁM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shfaqje muzikore, poetike, oratorike, me fjalime, ligjërata të pëlqyeshme, diskutime etj., performancë muzikore. Akroamë tipike antike. Opera si një formë e akroamës.
2. Diçka që dëgjohet ose që pëlqehet të dëgjohet, bisedë e këndshme për veshin.

►ALUD/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vet. v. III. 1. vetv. Bëhet aluzion, flitet me nënkuptime a me thumba e jo drejtpërdrejt. Në këtë fjali aludohet për një ndodhi të vërtetë. Aludohet për një marrëveshje pune. Në bisedë u aludua për shumë gjëra.
2. pës. e ALUDÓJ. U aludua se do të kemi festë shpejt.

ÁMBULL,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Arë e korrur, që lihet për një kohë si kullotë, arë e korrur që mbillet përsëri me një bimë tjetër; hamull, hamullore. Shkrifëruan ambullat. Mbollën ambullat prapë me grurë. Mos hyr ambullave se gërvishtesh.
2. fig. Fushë a arë pa krye. Hyri ambullave hyri ferrave, hyri në një bisedë pa krye, hyri lakrave.
✱Sin.: hamalle, hamullore, stërnishtë, sernishtë.

ANKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që flet a shprehet me ankesa, që ankohet shpesh; ankues. Pacient i ankueshëm. Fliste me zë të ankueshëm. Bisedë e ankueshme. Melodi me tone të ankueshme.
2. zyrt. Që mund të ankimohet (një vendim), që mund të parashtrohet (një ankesë), që mund të kthehet lënda mbrapsht. Vendim i ankueshëm.

ÁNSHËM ndajf. Në mënyrë të anshme; me hatër, me pajë. U soll anshëm. Foli anshëm. Rri anshëm nuk përzihet në bisedë, në zënkë a në konflikt.
✱Sin.: anësisht, anash, mënjanë, veçan.

ANTIPROFESIONÁL,~E mb. Që ka qëndrim ose sjellje joprofesionale, që është në kundërshtim me etikën dhe me sjelljen profesionale në punë ose në një veprimtari të caktuar; që shpreh mungesë përgjegjësie, paaftësi, mosseriozitet ose sjellje të papërshtatshme në vendin e punës; kund. profesional. Sjellje antiprofesionale. Bisedë antiprofesionale. Përgatitje antiprofesionale. Debat antiprofesional.
✱Sin.: kundërprofesional, joprofesional, jokorrekt, joserioz, i papërgjegjshëm.

ARKIV/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR zyrt., kal. 1. Vë, fut në arkiv (akte, dokumente etj.), e kaloj diçka në arkiv; vendos ose regjistroj dokumente, dosje, skeda, skedarë digjitalë etj. në një arkiv (bibliotekë arkivore, server, shtojcë) për t’i ruajtur dhe për t’i shfrytëzuar më vonë. Arkivoj dokumentet (shkresat). Arkivoj materialet sekrete. Arkivoi dokumentacionin në dosjen përkatëse.
2. fig. Shtyj për diskutim një çështje, një bisedë, e hesht ose e bëj të harruar një çështje, një temë, një ndodhi a një bisedë. Atë që dëgjova, e arkivova në kujtesën time. Fjalën e tij e kishte arkivuar.

ARMÍSUR (i, e) mb. Që shkakton ose që nxit grindje mes dy a më shumë vetash ose palësh; që u grind keq. U tregua i armisur. Njeri i armisur. Bisedë e armisur.
✱Sin.: grindës, grindavec, grindaman, grindar, grindanjoz. grindjenxitës, grindjembjellës, fjalaman, përleshës, kacafytës.

ARROGÁNT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Ajo që sillet me përbuzje e nënçmim ndaj të tjerëve, që refuzon mendimet e kritikat e të tjerëve, që shpërfill ndjenjat e nevojat e të tjerëve; ajo që ka vetëvlerësim të tepruar. Është arrogante. Arrogante në bisedë. Foli si arrogante. U karakterizuan si arrogante.
✱Sin.: mendjemadhe, e vrazhdë, e pakulturë, fyese, nënçmuese, përçmuese, përbuzëse, mospërfillëse.

ARTIKUL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. gjuh. Nyjëtoj, shqiptoj ose prodhoj tingujt e gjuhës në mënyrë të qartë dhe të saktë përmes aparatit të të folurit (gjuhës, buzëve, dhëmbëve, qiellzës dhe tejzave të zërit). Artikuloj ashtu si duhet. Artikuloj tingujt e gjuhës shqipe.
2. gjuh. Bëj të qartë ose të kuptueshme një çështje, një bisedë, një tekst etj. Artikuloj qartë mendimet (idetë, qëndrimet, kërkesat).
3. muz. Ekzekutoj saktë notat muzikore duke përdorur teknika të ndryshme për të theksuar ndryshimet në ton dhe në ritëm. Artikuloj notat.
4. mek. Vë në lëvizje pjesë të ndryshme mekanike, si nyjat e një makine ose të një strukture.
✱Sin.: nyjëtoj, nyjëzoj, shqiptoj, formësoj, formoj, prodhoj, artikuloj.

ASNJÁNËS,~E mb., libr. 1. Që nuk merr anë, që nuk i jep krahë, që nuk favorizon asnjërën palë që gjenden në një situatë a në një proces, në një bisedë a në një debat, në një vlerësim a në një garë etj. Njeri asnjanës. Grua asnjanëse. Qëndrim asnjanës. Juri asnjanëse.
2. Që nuk merr anën e asnjërës nga palët ndërluftuese ose kundërshtare, që nuk mban anën as të njërit, as të tjetrit; i paanshëm, neutral. Shtet (vend) asnjanës. Qëndrim asnjanës. Pikëpamje asnjanëse. Politikë asnjanëse. Vëzhgues asnjanës. Palë asnjanëse. Rol asnjanës. Rri asnjanës. U tregua asnjanës.
3. Që nuk mund të shërbejë si fushë luftimi ose për vendosjen e trupave ushtarake (sipas një marrëveshjeje); që nuk i përket as njërës palë, as tjetrës. Fushë (zonë) asnjanëse.
4. filoz. Që është i paanshëm në debate ose në konflikte mendimesh, duke mos marrë anë pavarësisht nga besnikëria apo parapëlqimi.
5. gjuh. Që nuk është as i gjinisë mashkullore, as i gjinisë femërore; që bën pjesë në lakimin e katërt të emrave të shqipes. Gjinia asnjanëse. Emër asnjanës.
6. fiz. Që nuk ka ngarkesë as pozitive, as negative. Përcjellës asnjanës. Transmetim asnjanës.
7. kim. Që nuk jep as reaksion acid, as reaksion bazik. Kripë asnjanëse. Tretësirë asnjanëse. Okside asnjanëse.
✱Sin.: i paanshëm, neutral.

ASNJËQËLLÍMTË (i, e) mb., libr. Që s’ka asnjë qëllim, i paqëllimtë. Ardhje e asnjëqëllimtë. Bisedë e asnjëqëllimtë.

ASTEÍZ/ËM,~MI m. sh. ~Ë, ~ËT gjuh. 1. Figurë stilistike që përftohet nga humori i stërholluar e jo i drejtpërdrejtë në formë satire me ndjesi ironie me mbështjella dykuptimësie; shpalim i pikëpamjeve me qesëndisje të matur. Asteizëm vetironik. Asteizmi në ligjërimin filozofik.
2. Bisedë gaztore me ton të stërholluar e me finesë.
3. Ngacmim ose provokim i qëllimshëm, por i patëkeq.
✱Sin.: ngacmim, cytje, nxitje, provokim.

AVÁZ,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Melodi, këngë; motiv i një kënge ose i një pjese muzikore. Avaz i bukur. Avaz fyelli. Ia marr (ia them, i bie) një avazi.
2. fig. Diçka që përsëritet në mënyrë të njëjtë, diçka që është bërë zakon; diçka e mërzitshme dhe e padëshirueshme, ngaqë përsëritet gjithnjë. Avazi i vjetër (i moçëm, i mëparshëm, i parë). Avazi i përditshëm. Të njëjtin avaz. Po ky (ai) avaz. Filloi avazin. S’di tjetër avaz. Lëri avazet.
3. fig. Diçka e padëshirueshme që del në një punë a në një çështje, diçka e mërzitshme, që të shqetëson a të bezdis. Ka avaze ajo punë. Hap avaze. Dalin avaze. Fillojnë avazet. I nxjerr avaze dikujt.
4. keq. Ves i keq e i dëmshëm, zakon i keq i dikujt; tipar i keq në karakterin e një njeriu që e shfaq shpesh. Njeri me avaze. S’i ka lënë (s’i harron) avazet e vjetra. Hoqi dorë (filloi përsëri) nga avazet e vjetra.
✱Sin.: ves, huq, zakon, e metë, dobësi, kokëçarje, shqetësim, mërzi, merak, bezdi, telash, ngatërresë.
♦ Avazi i Mukës diçka e vjetër që është thënë e stërthënë, diçka së cilës i ka kaluar koha; diçka e njohur, që është përsëritur vazhdimisht sa është bërë e mërzitshme; avaz i vjetër; kënga e Mukës. Avazi i parë kërkesë, pretendim a bisedë që është bërë një herë e tani përsëritet; diçka që është thënë më parë; i njëjti avaz. Avaz i vjetër kërkesë, pretendim a bisedë që është bërë edhe shumë kohë më parë; diçka që është bërë zakon, që është përsëritur shpesh e që njihet mirë; avazi i Mukës; këngë e vjetër; kënga e Mukës. I bie një (po atij) avazi (dikush) keq. përsërit të njëjtën gjë, thotë po ato fjalë; vepron në të njëjtën mënyrë; mban një avaz; i bie fyellit në një vrimë; i bie po atij teli; bathë, bathë po një kokërr (një koqe) iron. Dolën avaze u krijuan vështirësi e ngatërresa të reja a shqetësime të paparashikuara. S’di tjetër avaz (dikush) të njëjtën kërkesë, pretendim a bisedë përsërit vazhdimisht; i bie një (po atij) avazi; një avaz di; s’di këngë tjetër. Filloi avazin (dikush) nisi të përsëritë të njëjtën kërkesë, pretendim a bisedë, që e ka bërë edhe më parë. Filloi avazet (dikush) nisi të bëjë naze a të kërkojë të njëjtat gjëra zakonisht të paarsyeshme. Hap (nxjerr) avaze (dikush a diçka) krijon probleme e shqetësime; të fut në ngatërresa e vështirësi të reja; nxjerr kokëçarje; të hap punë. Kërcen (i hedh këmbët) sipas avazit (të dikujt) keq. shih i shkon (i vete) pas avazit (dikujt). Një avaz di (dikush) shih s’di tjetër avaz (dikush). I mban avazin (dikujt) i shkon pas qejfit, vepron sipas dëshirave e porosive të dikujt, i plotëson çdo kërkesë e dëshirë; ia duron huqet; i shkon (i vete) pas avazit; kërcen (hedh këmbët) siç bie daullja (sipas daulles); i mban ison (i bën iso); i shkon pas bishtit; i kreh bishtin; shkon pas qerres (së dikujt). E mban avaz (diçka) e përmend vazhdimisht, e përsërit shumë herë diçka. Mban një avaz (dikush) keq. shih i bie një (po atij) avazi (dikush) keq. I njëjti avaz kërkesë, pretendim a bisedë e përsëritur vazhdimisht nga dikush; avazi i parë. I shkon (i vete) pas avazit (dikujt) bën siç do ai, i plotëson çdo dëshirë dhe ia duron huqet; i mban avazin; njëri ia thotë e tjetri ia pret; i bie daulles₂ (së dikujt) keq.; i mban ison (i bën iso); i këndon aleluja keq.; i mban bishtin (i shkon pas bishtit); shkon pas qerres (së dikujt). Tjetër avaz (ky)! krejt ndryshe ky; ç’them unë e ç’thotë ky!

BALLABÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bised. 1. Njeri trupmadh. - T’u bë ballaban djali.
2. bot. Një lloj fiku a rrushi kokërrmadh.
3. Dash me katër brirë.
4. Ari i vogël dhe i zbutur që e shëtisin në rrugë për të zbavitur fëmijët. Sikur i ka ngrënë ballabani brumët i vrenjtur e i mërzitur, vetullngrysur, që nuk merr pjesë në bisedë me të tjerët.

BANÁL,~E mb. 1. Që ka humbur forcën shprehëse për shkak të përsëritjes së shpeshtë, që është bërë bajat e pa shije; tepër i përdorur dhe i njohur prej të gjithëve; i pakripë, i dalëboje. Mendime (thënie, bisedë) banale. Krahasim banal. Është bërë banal. Ngjarje (skenë) banale. Zhargon banal. Në mënyrë banale.
2. keq. I pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm (për fjalët etj.); që përdor fjalë të ndyra e sillet në mënyrë të shëmtuar. Fjalë (shprehje) banale. Shaka (anekdotë) banale. Sharje (shpifje) nga më banalet. Batuta (nofka) banale.
3. Që nuk ka ideale të larta; që ka shije të ulët. Njeri banal.
✱Sin.: bajat, i pakripë, i dalëboje, i pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm.