FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANANGÁSUR (i, e) mb., krahin. 1. Që bëhet me ngut, i nxituar. Qëndrim (vendim) i anangasur. Ecje e anangasur. Dukej i anangasur.
2. Që është ngacmuar ose nxitur. Njeri i anangasur. Plagë e anangasur.
✱Sin.: i ngacmuar, i bezdisur, i trazuar, i bezdisur, i nxitur, i cytur.

BEZDÍSSH/ËM (i), ~ME (e) mb., bised. Që të bezdis, i mërzitshëm; që të shqetëson me diçka të papëlqyeshme ose të padëshirueshme, që të ngatërrohet nëpër këmbë e s’të lë rehat; mërzitës, i lodhshëm, i bezdisur. Njeri (fëmijë) i bezdisshëm. Punë e bezdisshme. Vend i bezdisshëm. Shi (mëngjes) i bezdisshëm. Udhë e bezdisshme. Nga gërhitja e bezdisshme. Zakoni më i bezdisshëm. - Mos u bëj i bezdisshëm!
✱Sin.: i mërzitshëm, mërzitës, i bezdisur, i lodhshëm.

BEZDÍSUR (i, e) mb., bised. I bezdisshëm. - Ti qenke i bezdisur, more Mina!

►DANGALÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR bised. 1. vetv. Bëhem barrë për dikë; bëhem i bezdisur a i bie në qafë dikujt; bëhem i bezdisur dhe i lodhshëm për dikë.
2. pës. e DANGALÍS.
✱Sin.: mërzitem, bezdisem, këndirrem, sëkëlldisem, sëndisem, urgusem, lodhem.

DANGALÍSUR (i, e) mb., bised. Që u bëhet barrë të tjerëve, që bëhet i bezdisur ndaj të tjerëve; i bezdisshëm. Njeri i dangalisur. Mos u bëj i dangalisur.
✱Sin.: i bezdisur, i bezdisshëm, i mërzitshëm, mërzitës, i lodhshëm, i rëndë, i stërqitur.

DÉR/Ë,~A f. sh. DÝER, DÝERT 1. Vend i hapur në murin e një ndërtese, të një dhome etj., që shërben për të hyrë e për të dalë dhe që mbyllet me kanat a me diçka tjetër; kanati që mbyll këtë vend të hapur; hyrje. Derë e ngushtë (e gjerë). Derë e hapur (e çelur, e mbyllur, e kyçur). Derë e jashtme (e brendshme, e fshehtë). Derë druri (hekuri, xhami). Dera e shtëpisë (e dhomës, e sallës, e zyrës). Dera e kopshtit. Dera e oborrit porta. Derë automatike. Derë e blinduar. Derë rrëshqitëse. Derë e vogël (euf.) nevojtore. Pragu i derës. Kanati i derës. Doreza e derës. Kyçi (çelësi) i derës. Vë (vendos) dyert. Hap (mbyll, kyç) derën. Shkallmoi (theu) derën. Përplasi derën. Trokiti në derë. I ra derës. Rri (fshihet, përgjon) prapa derës. E vunë rojë te dera. S’ka derë. I bëri (i hapi) një derë. E la derën hapur. E gjeti derën mbyllur. E drejta i ka pemët te dera. (fj. u.). Nuk ka shtëpi pa derë. (fj. u.). Është më afër dera se qilari. (fj. u.). Për çdo derë (për çdo shteg) ka një lesë. (fj. u.). Çelet dera, rritet ndera. (fj. u.).

2. Vend i hapur në një mjet transporti, në një aparat, në një orendi etj., që shërben për të hyrë e për të dalë ose për të futur e për të nxjerrë diçka dhe që zakonisht mbyllet me kanat a me kapak; kanati a kapaku që mbyll këtë vend të hapur. Dera e autobusit (e vagonit). Dera e furrës. Dera e dollapit. Dera e sobës. Dera e kafazit. Dera e frigoriferit. Ujku në derë të vathës dhe ti m’i bie zurnasë. (fj. u.).

3. fig., bised. Familja, shtëpia; fisi. Derë e mirë (e dëgjuar, e madhe, e fisme, e parë). Derë e huaj. Derë pushke. Derë trimash. Dera e babait. I vajti në derë. Nga një njeri për derë. Punonte dyerve të botës. Ua heq dera trimërinë e kanë për fis trimërinë. Mbeti në derë të prindërve nuk është martuar (për vajzat, kur u kalon koha). E nxori nga dera (vajzën) e martoi. Erdhi me derë pas erdhi me të gjithë njerëzit e vet pa përjashtim. Derë e botës s’është strehë e kokës (fj. u.). Është dera që gostit përhera. (fj. u.). I pinë dhe verën, i shanë dhe derën. (fj. u.). Katër burra në një derë, e bëjnë dimrin verë. (fj. u.).

4. fig., bised. Rrugëdalje, zgjidhje. E ka një derë. S’kishte derë tjetër. S’i gjejnë dot derë kësaj pune. Në derën e hapur nuk trokitet (fj. u.).

✱Sin.: portë, hyrje, familje, shtëpi, fisi, dinasti, rrugëdalje, zgjidhje.

♦ Është bërë për në *plasë të derës (dikush). E ka bërë prapa derës (diku) përçm. shkon shpesh në një vend, vete dendur diku e bëhet i mërzitshëm; mbeti duke vajtur aty; na mbiu në derë (dikush); nuk e lë rrugën (udhën) të mbijë bar (dikush) iron.; (dikush) përçm. I bie derës të dëgjojë qilari (dikush) flet tërthorazi për diçka ose i flet dikujt që të marrë vesh një tjetër; e ka gjetkë fjalën; i bie pragut të dëgjojë dera; godit strallin të marrë eshka; rreh (vret) gjetkë. I bie *pragut të dëgjojë dera (dikush). I bie *shiu në prag të derës (dikujt). Çel njëqind (dyzet) dyer (dikush) përditë vete te njëri e te tjetri; bredh kot gjithë ditën duke bezdisur të tjerët; (shkon) derë më derë; (shkon) portë më portë; (shkon) prag më prag. S’del për dere (dikush) rri mbyllur, nuk shkon te të tjerët, rri i veçuar; nuk e ka parë dielli; s’ka parë diell me sy. *Daulle për derë. Derë më derë. 1. Shumë afër, pranë e pranë me shtëpi, ngjitur. 2. Sa te njëri e te tjetri, nga një familje në tjetrën, shtëpi më shtëpi; shumë bredharak; portë më portë; prag më prag; çel njëqind (dyzet) dyer në ditë (dikush). Derë hani keq. vend ku mund të hysh lirisht, pa pengesa e pa kontroll; han me dy (me katër) porta; derë pa mandall; hyn derri e dosa. Derë e hapur (e çelur) shtëpi mikpritëse për këdo e në çdo kohë. Me dyer të hapura libr. që zhvillohet a që bëhet duke pasur të drejtë të marrin pjesë edhe njerëz të tjerë; me hyrje të lirë, i hapur (për një mbledhje a për një gjyq); kund. me dyer të mbyllura. (Politikë) e dyerve të hapura libr. politikë që lejon kapitalin e huaj të hyjë lirisht dhe e vë vendin në varësi ekonomike të një fuqie tjetër. Derë pa mandall shtëpi a vend tjetër ku mund të hyjë kush të dojë; derë hani keq.; hyn derri e dosa. Me dyer të mbyllura libr. që zhvillohet a që bëhet pa marrë pjesë kushdo, ku janë vetëm njerëzit e interesuar drejtpërdrejt dhe të autorizuar a të lejuar zyrtarisht, pa njerëz të huaj; kund. me dyer të hapura. Pa derë e pa portë pa rrugëdalje, pa zgjidhje. Dy Kamberë në një derë dy të mira ose dy të këqija në të njëjtën kohë a në të njëjtin vend; mospërf. dy a më shumë njerëz të pazotë në një vend. Ia ferrosi derën (dikujt) krahin. e shkretoi krejt dikë; s’i la asnjë të gjallë; ia mbylli derën me ferrë. I fik derën (dikujt). 1. I bën një dëm të madh, e dëmton rëndë, e shuan. 2. E lë të shkretë, e lë pa njeri; ia mbyll derën (me ferrë); i shuan (i fik) portën; i shuan binanë. *Gëzim për derë iron. Hap (çel) dyert. 1. Fillon nga puna a nga veprimtaria (një sipërmarrje, një institucion etj.). 2. (dikush). E mirëpret këdo, është derëçelë. I hap derën (dyert) (dikujt a diçkaje) e lë të hyjë pa pengesa kushdo e të kalojë çdo gjë; i hap portën (portat); kund. i mbyll derën (dyert). I hap derën e të rrëmben shtëpinë (dikush) po i bëre një lëshim a një të mirë të vogël, të kërkon një gjë shumë më të madhe; i jep gishtin e të merr (të rrëmben) dorën; i jep dorën e të merr (të rrëmben) krahun; i jep krahun e të merr (të rrëmben) kokën. Iu hap dera (dikujt) siguroi vijimësinë e familjes me lindjen e një fëmije, zakonisht të një djali (sipas mendësisë popullore); kund. iu mbyll dera. T’u haptë dera! shaka. qofsh i uruar!; paç mbarësi! Iu hapën dyert (dikujt) iu hoq gjithandej çdo pengesë për të vepruar, iu dha mundësia të bëjë diçka a të përparojë në një fushë. Ma harroi derën (dikush) nuk më vjen më dikush në shtëpi; ka kohë që s’është dukur; më harroi adresën shaka. Ia heq dera (dikujt) e ka për fis, e ka traditë (trimërinë, mikpritjen etj.). E hoqi dere (dikë) mospërf. shih i tregoj derën (dikujt) keq. S’të hiqet nga dera (dikush) vjen shpesh e qëndron gjatë sa të mërzit; s’të ndahet, të qepet për diçka. Hyri në këtë derë e doli në atë derë (dikush) shih si hyri doli (dikush). Është në *prag të derës (diçka). Është prapa derës (diçka) është fare pranë, është afruar shumë, zëre se ka ardhur; është në prag të derës; po troket në derë; po troket në portë. E ka derën të çelur (*të hapur) (dikush). I ka kënduar *qyqja në derë (dikujt). Këtej të pi *verën e andej të shan derën (dikush). Ma la në derë (dikush) ma ngarkoi mua përgjegjësinë, një punë të vështirë ose një gabim a faj; ma bëri një të keqe, më turpëroi dhe iku; ma la kopilin (dobiçin, doçin) në derë (në prehër); ma la në dorë; ma la shtupë; ma la shuk. S’lashë derë e deriçkë (për dikë a për diçka) e kërkova gjithandej, s’lashë vend pa kërkuar; rraha (çava) dheun; rraha vendin; rraha jetën. Ma la *kopilin (dobiçin, doçin) në derë (në prehër) (dikush) bised. Ia la *turpin te dera (dikujt). Lip për derë e ndaj për shpirt është shumë bujar dikush, edhe atë që e lyp e ndan me të tjerët; nuk kursehet për të tjerët. Matu në derë! 1. tall. As mos guxo të kërkosh a të qahesh, e ke të kotë të pretendosh më tej për diçka. 2. Largohu prej këtej!, qërohu!; thyej (këput) qafën! E mban derën *hapur (çelur) (dikush). Më mbeti (më ngeli) në derë. 1. (dikush). Më është qepur për një punë a për diçka tjetër, nuk më ndahet; më vjen orë e çast; më mbiu në derë; më mbeti pajë. 2. (diçka). Më mbeti përgjithnjë si barrë; nuk largohet prej diku, s’hiqet; ma lanë mua përsipër. Më mbiu në derë. 1. (dikush) keq. Më vjen shpesh e qëndron gjatë sa më është mërzitur, nuk shkulet; nuk më ndahet; më mbeti (më ngeli) në derë. 2. (diçka). Nuk më hiqet, më është ngjitur, aty e kam gjithnjë. Të mbiftë *ferra në derë! mallk. E mbylli derën (dikush) vdiq pa lënë njeri pas nga gjaku a nga familja e tij, s’la pasardhës a trashëgimtar; shkretoi shtëpinë a familjen; e mbylli shtëpinë; i vuri (i hodhi) rezen shtëpisë (derës); e thau vatrën. I mbyll derën (dyert). 1. (dikujt). Nuk e qas më në shtëpi; nuk e pranoj më diku. 2. (dikujt a diçkaje). I sjell pengesa të mëdha, nuk e lë të shkojë përpara; ia ndërpret zhvillimin. 3. (diçkaje). Ndaloj përhapjen e një ideje, të një ndikimi etj., nuk e pranoj, nuk e lejoj, e pengoj; i mbyll portën (portat); ia pres rrugën; ia mbyll shtegun; kund. i hap derën (dyert). Ia mbylli derën me ferrë (dikujt) i bëri gjëmën, e shoi krejt, e fiku me tërë familjen, e la pa njeri, pa pasardhës a pa trashëgimtar, e shkretoi, e mjeroi; ia ferrosi derën krahin.; ia thau derën; i fiku derën. I mbyll dymbëdhjetë dyer me një shul (dikush) është shumë i zoti e i shkathët; bën shumë punë njëherësh; ua kalon e ua hedh të gjithëve; të jep ujë me bisht të lugës. Iu mbyll dera (dikujt) u shkatërrua krejt, mbaroi me gjithçka; u fik; i vdiqën të gjithë, u shkretua; iu mbyll shtëpia; iu shua pragu; s’i këndon më gjeli në shtëpi; kund. iu hap dera. T’u mbylltë dera (t’u mbylltë)! mallk., edhe shaka. u shofsh me gjithë sa ke!; të mbiftë ferra në derë! Nuk e nxë dera (dikë) është shëndoshur shumë, është trashur nga trupi. S’e nxë as derë e as portë (dikë) keq. shih nuk e nxë dera (dikë). M’u nxi dera më gjeti një e keqe e madhe, më ra një fatkeqësi e rëndë në familje, rashë në zi. E nxjerr nga dera (dikë) e largoj nga shtëpia, e bëj të iki; keq. e përzë nga shtëpia, e dëboj. E nxorën nga dera e hyri nga dritarja (dikush a diçka) e dëbuan dikë a e hodhën poshtë diçka botërisht, por u rikthye përsëri pa rënë në sy, me dredhi, pa u diktuar e me rrugë të tërthorta. Përmjerr në derë të xhamisë (dikush) bised. vulg. bën a thotë gjëra të rrezikshme, e kërkon vetë të keqen; do ta pësojë keq; ia bën të keqen vetes; del si gjarpri në mes të rrugës. Ia përplas derën në fytyrë (dikujt) e përzë me inat e me përbuzje dhe nuk e qas më (në shtëpi a në zyrë). *Pilaf në derë keq. Na prishi *llozin e derës (dikush). *Pyll në prag të derës. Shikoj derën (portën) pres me padurim të vijë dikush, mezi po e pres; mbaj shpresa për diçka. Nuk ia kam shkelur derën (*pragun) (dikujt). Nuk ia kam parë derën (dikujt) mospërf. nuk kam qenë kurrë në shtëpinë e tij, nuk e di fare se ku banon dhe si jeton; keq. as që dua t’ia di për të. Të pafsha në (nëpër) dyert e botës (dyerve të botës)! mallk. të pafsha duke lypur!; mbetsh i varfër e i mjerë! Shpërthen një derë (një portë) të hapur (dikush) iron. libr. përpiqet të zgjidhë një gjë që është e zgjidhur prej kohësh; nuk ka asnjë pengesë a kundërshtim për diçka. Iu shua dera (*pragu) (dikujt). T’u shoftë dera (*pragu)! mallk. I tregoj derën (dikujt) keq. e përzë, e nxjerr jashtë; nuk e qas në shtëpi. Po troket në derë (diçka) është fare afër diçka, thuajse ka ardhur; është prapa derës; është në prag të derës; po troket në portë. I trokas në derë (dikujt a diçkaje). 1. I drejtohem për të më ndihmuar, për të më plotësuar një kërkesë, për të më kryer një punë etj.; i kërkoj diçka, i lutem për diçka. 2. v. III Sjell diçka të mirë; është fat. Troket në derë (në portë) të hapur (dikush) thotë diçka të njohur, merret me diçka që ka gjetur zgjidhje më parë. Troket në derë të mbyllur (dikush) i drejtohet a i kërkon ndihmë dikujt, që s’ia vë veshin e s’e përfill fare. Troket në derën (në portën) e shurdhit (dikush) i drejtohet dikujt që nuk ua vë veshin fare fjalëve të tij, që nuk e dëgjon e nuk i bindet. Po troket në derën tënde iron. për ty po flasin, për ty është fjala (i thuhet dikujt që bën sikur nuk merr vesh që flitet për të). Tund (luan) derën (e hanit) (dikush) shpërf. nuk bën asnjë punë, rri fare pa punë; merret me gjëra të kota, bën sikur punon; vret (numëron) miza; dredh (tund) zinxhirin; (hyn e del e) tund peshqirin; numëron qimet e postiqes; prashit (mih, lëron) në ujë; numëron (heq) tespihet; numëron thanat; shtie rruaza në pe; ngul hunj e shkul hunj; ngul qepë e shkul hudhra; rruan vezë; i bie legenit; kruan thonjtë; kruan dhëmbët; trazon baltën me shkop; kërcet gishtërinjtë; hap e mbyll dollapin. I thau derën (dikujt) ia zhduku gjithë njerëzit e familjes a fëmijët, e la pa njeri, e la të shkretë. I vuri *rezen derës (shtëpisë) (dikush). Më vjen *e mira në derë. I vjen *vera te dera (dikujt). Iu zbraz *qerrja në derë (dikujt). Ia zë derën (dikujt) i shkoj dikujt në shtëpi pa më ftuar e pa dëshirën e tij; e mërzit dhe e rëndoj dikë duke i vajtur shpesh në shtëpi a në zyrë, kur ai nuk e do një gjë të tillë; ia zë shul. Ia zuri këmbët me derë (dikujt) e përcolli shpejt e shpejt, thuajse e përzuri dikë që nuk donte t’i rrinte në shtëpi a në zyrë. Ia ka zënë kokën me derë (dikujt). 1. E ka kapur dhe e ka mbërthyer mirë, s’ka nga të lëvizë; e ka në dorë (dikë). 2. E detyron të bëjë siç do ai, e ka detyruar t’i nënshtrohet; e ka vënë në mengene (dikë).

FINÁK,~E m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Spiun; përgjues. Pa atë finakun pas pemëve.
2. Ai që fut hundët kudo. Finaku e kishte bezdisur.
3. Vjedhës, hajdut. E kapën finakun më në fund.
✱Sin.: spiun, përgjues, vjedhës, hajdut.

GËRC-MËRC onom. Ngacmim i vazhdueshëm bezdisës me duar e këmbë apo duke folur me njëri-tjetrin. Filluan të bënin gërc-mërc me njëri-tjetrin, duke i bezdisur njerëzit rrotull.

MBRÉCUR (i, e) mb. Që është bezdisur; që është ngacmuar.

►MËRZÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Humb qetësinë dhe durimin sepse nuk kam asgjë interesante për të bërë, ndiej mërzi, kam mërzi, më vjen mërzi. Ky mbeti në shtëpi pa punë dhe u mërzit. Xhaxhai mërzitej kur ishte vetëm.
2. vetv. Lodhem me veprime të përsëritura, që vazhdojnë për një kohë të gjatë ose që janë pa interes (pyetje, kërkesa, ankesa etj.), më shkakton mërzi. Ajo mërzitej në shtëpi duke qëndisur. Koleksionisti nuk mërzitej asnjë minutë në shoqërinë e doktorit. Ajo ishte e bukur dhe unë nuk mërzitesha kurrë ta vështroja.
3. vetv. E bëj të humbasë paqen dhe lumturinë, e trazoj, e shqetësoj, i shkaktoj mërzi dikujt, i jap mërzi. Ai mërzitet me vëllanë që nuk tregohet i drejtë. Mërzitesh me mua nëse flas kështu? Nuk mërzitet fare nuk bëhet fare merak, nuk i bëhet vonë, nuk shqetësohet.
4. vetv. Nuk e pëlqej më dikë ose diçka, nuk e duroj dot, nuk dua ta shoh me sy (përdoret me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në rasën dhanore). Komshiu i bezdisur të mërzitet. Mos i janë mërzitur shoqet e fëmijërisë asaj? Atij i qe mërzitur jeta në provincë. Më janë mërzitur ëmbëlsirat.
5. pës. e MËRZÍT.
✱Sin: shqetësohem, bezdisem, këndirrem, ënjtem, fryhem, leqendisem, trishtohem, tundohem, buhavitem, turbullohem, veremosem, brengosem, urgusem, sëkëlldisem, sëkëndisem.

NGACMÚAR (i, e) mb. 1. Që është ngacmuar nga dikush a diçka; që e ka ngacmuar dikush a diçka. Kërkova fjalën i ngacmuar nga fjala e saj. Disi i ngacmuar nga një refuzim. I ngacmuar nga një fije shprese, mori guximin e i foli.
2. si em. Njeriu që e ka ngacmuar a bezdisur shumë dikush a diçka tjetër. Fjalët e tij e bënë të ngacmuarin të ndihet edhe më keq. Të ngacmuarit përjetojnë emocione të forta.
✱Sin.: i nxitur, i shqetësuar.

NGÁRË (i, e) mb. 1. I drejtuar (për një mjet a kafshë). I ngarë me shpejtësinë maksimale.
2. Që është punuar. Arë e ngarë me traktor.
3. Që është ngarë; i trazuar, i ngucur. I ngarë nga shoqëria e keqe.
4. si em. Ai që është ngarë. Ç’pat për të bërë i ngari e bëri ligji.
✱Sin.: i drejtuar, i punuar, i shqetësuar, i trazuar, i bezdisur, i cytur.

NGJÍTUR (i, e)_I mb. 1. Që është ngjitur me lëndë ngjitëse; kund. i çngjitur. Këpucë të ngjitura keq e keq. Libri i kishte faqet e ngjitura. Postera të ngjitura gjithandej. Karrige e ngjitur me tutkall.
2. Që është shumë afër me një tjetër, aq sa e prek, i puqur. I kanë shtëpitë (bankat) të ngjitura. Rrinin të ngjitur tërë kohën.
3. fig. Që është i dashur e i afrueshëm, që është shumë i dhënë pas dikujt a diçkaje, që nuk shkëputet nga diçka. I ngjitur pas s’ëmës. Shumë të ngjitura pas familjes.
4. fig., keq. Që të qepet prapa dhe nuk të ndahet, i bezdisur, i mërzitshëm. Si tip është shumë i ngjitur.
5. Që është mbrehur në zgjedhë. Kau i ngjitur ishte 3 vjeç.
6. Që është i kapur (ekonomikisht). Familje e ngjitur.
✱Sin.: i puqur, i puthitur, i përngjitur, afërndenjës, i dashur, i shkrirë, i bashkuar, i afrueshëm, i dhënë, i bezdisshëm, jargavel, shushunjë, i mërzitshëm, rrodhe.
♦ *Baltë e ngjitur keq.

NGËRZHÁTUR (i, e) mb., krahin. Që është ngërzhatur; i ngacmuar, i bezdisur.

PËRCÁTUR (i, e) mb. Që është përcatur, i ngacmuar, i bezdisur. Njeri i përcatur. Qen i përcatur. Mace (kafshë) e përcatur.
✱Sin.: i ngacmuar, i bezdisur.

PËRÇÁLLUR (i, e) mb. I lodhur ose i bezdisur nga dikush.

STAKANOVÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Punëtor i dalluar për tejkalimin e normave. Sjellja e tij prej stakanovisti kishte filluar të bëhej e bezdisur. Nuk ka më stakanovistë.

TEJNGACMÚAR (i, e) mb., psikol. Që është i mbingacmuar, që është ngacmuar, i bezdisur, i shqetësuar jashtë mase, i bullizuar. I tejngacmuar nga shokët e klasës.

VLLASTIMÍSUR (i, e) mb. Që është vllastimisur, që është fyer, që është prekur në sedër. Njeri i vllastimisur. I vllastimisur rëndë. Mos e vllastimis!
✱Sin.: i mërzitur, i fyer, i bezdisur, i brengosur, i sëkëlldisur, i hidhëruar.

ZHIGÁTUR (i, e) mb., krahin. 1. I nxirë me blozë, i tymosur. Me faqe të zhigatura.
2. I mërzitur, i bezdisur nga dikush.
3. I djegur, i përcëlluar; i zhezhitur. Rroba të zhigatura.