FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ALEÁT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. 1. Anëtar i një aleance; besëlidhës. Aleat i madh (i sigurt). Aleatët nuk u morën vesh.
2. Ai që lidhet e bashkërendon veprimet me një tjetër për qëllime të njëjta; përkrahës aktiv i dikujt. Aleat besnik (i ngushtë). Aleat i përkohshëm. Bëhem aleat me dikë. Gjej (bëj) aleatë. U takuan me aleatët. Aleatët ndërkombëtarë.
✱Sin.: besëlidhës, besëtar, besatar, bashkëpunëtor, bashkëpunues, bashkëluftues, mbështetës, përkrahës, ndihmues, partner, mik, besnik.

ARNAÚT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. 1. Shqiptar, i quajtur kështu prej turqve; emërtim që përdorej gjatë Perandorisë Osmane për të identifikuar shqiptarët që shërbenin në ushtrinë osmane ose në administratën e saj. Arnaut i shquar për aftësitë e tij luftarake. Arnaut trim dhe besnik.
2. gjeogr. Emërtim gjeografik dhe etnik në gjuhën turke për shqiptarin ose për banorët shqiptarë, të Shqipërisë, të rajoneve që sot përbëjnë Shqipërinë, Kosovën dhe viset e tjera shqiptare në Maqedoni, në Mal të Zi, Serbi dhe më gjerë. Arnautët e Ballkanit. Arnautët e Sanxhakut.

BESÁR,~E mb. 1. Besnik; i besës. Burrë besar. Grua besare.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

BESATÓR,~E mb., bised. 1. I besës, besnik, fjalëmbajtës. Ishte burrë besator.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

BESIMTÁR,~E mb. Që beson në një fe, që pranon se ka Perëndi; fetar, besatar. Njeri besimtar. Plaka besimtare.
✱Sin.: fetar, besnik, besëtar (besatar).

BESIMTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. fet. Ai që beson në një fe; ai që pranon se ka Perëndi, njeri fetar. Besimtarët e pranishëm. Grup besimtarësh. Komunitetet e besimtarëve. Ishin mbledhur gjithë besimtarët. Përkushtimi i besimtarëve. Në prani të besimtarëve. - Uroj gjithë besimtarët! Thirrje besimtarëve.
2. Njeri besnik. Një besimtar i thekur.

BESNÍK,~E mb. 1. Që e mban besën e dhënë; që e mban deri në fund zotimin ose që nuk i shmanget asnjëherë detyrës së marrë përsipër; që ndjek pa u lëkundur një tjetër me të cilin është lidhur nga një ideal a nga një qëllim i përbashkët; që nuk tradhton; që nuk i ndryshon ndjenjat dhe qëndrimin kundrejt dikujt a diçkaje, që e ruan deri në fund dashurinë për të ose që e ndjek dhe e mbron atë deri në fund, i besuar; kund. i pabesë. Luftëtar (ushtar, shok, mik) besnik. Shoqe besnike. Grua besnike. Rojë besnike. Doli besnik. Bir besnik i popullit. I qëndroj (i rri, i mbetem) besnik. Më foli si shok i vjetër e besnik. Qeni është një kafshë besnike. Njeriu besnik gjen shok e mik. (fj. u.).
2. Që e pasqyron diçka me vërtetësi e përpikëri, që nuk largohet nga e vërteta, që përputhet plotësisht me diçka tjetër, që mund t’i besohet; i përpiktë. Përkthim (riprodhim, përshkrim) besnik. Kopje besnike. Pasqyrë besnike e diçkaje. Historian besnik. Pasqyrim besnik i realitetit. U qëndron besnik porosive të të atit.
3. Besimtar; që ndjek me përpikëri ritet dhe kërkesat e një feje.
✱Sin.: i besuar, besar, besëtar (besatar), besimtar, besëmirë, shtyllak, i përpiktë, i ngushtë.
♦ *Qen besnik (rojë) (i dikujt) përb.

BESNÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njeri shumë i besuar, njeri besnik; mik për kokë. Është besnik i madh (i patundur). Besnik bëju, por besë mos i zër gjithkujt. (fj. u.).
2. fet. Besimtar, ai që ndjek me përpikëri ritet dhe kërkesat e një feje. Besnik i fesë.

BESNIKËRÍ,~A f. 1. Të qenët besnik, vetia e njeriut besnik; ndjenjë e qëndrueshme e dashurisë për dikë; qëndrueshmëri e patundur në marrëdhëniet dhe në lidhjet me dikë, devotshmëri. Besnikëri e madhe (e patundur, e pakufishme, e pafund). Besnikëria ndaj atdheut (ndaj popullit). Besnikëria e shokut (e bashkëshortëve, e burrit, e gruas). Provë besnikërie. Mungesë besnikërie. Mbroj me besnikëri. Nuk shpërblehet besnikëria me të keq. (fj. u.).
2. Qëndrim i pandryshueshëm kundrejt një ideje, një bindjeje etj.; ndershmëri. Besnikëria ndaj idealeve të lirisë. Ndjek me besnikëri bindjet e tij.
3. Përputhje e plotë me të vërtetën ose me faktet; përpikëri kur riprodhojmë ose kur zbatojmë diçka. Përkthej (përshkruaj, kopjoj) me besnikëri. Luan me besnikëri një pjesë muzikore. Zbatoj me besnikëri (një projekt).

BESÚAR (i, e) mb. Që gëzon besimin e plotë të dikujt; që është besnik, që nuk e shkel besën, i besueshëm. Njeri i besuar. Mik i besuar. Rojë e besuar. Shtëpi e besuar. Shokë e miq të besuar.

BESÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) 1. Ai që gëzon besimin e plotë të dikujt; besnik, mik për kokë. Të besuarit e tij. Mbeti i besuari i tij i ngushtë (më i afërt). I besuari i zemrës.
2. Ai që është ngarkuar të veprojë me fuqi të plota në emër të dikujt; ai që vepron sipas porosive të dikujt. I besuari i mbretit (i kryeministrit, i qevërisë, i pushtetit).

BÉS/Ë,~A_I f. 1. Fjalë e dhënë për diçka të rëndësishme, premtim që jepet me dëshirë dhe me sigurinë se do të mbahet, fjalë e nderit për të plotësuar medoemos një detyrim që merret përsipër; premtim, fjalë, zotim. Besa shqiptare. Besa e burrit. Fjala e besës. I jap besën. I rri në besë. Shkeli (theu, ktheu) besën. I doli nga besa. E përmbushi besën. E mbajti besën e fjalën. Besa e gjarprit zotim a premtim që nuk i duhet besuar kurrë. Besa e shqiptarit si purteka e arit. (fj. u.). Besa e burrit - pesha e gurit. (fj. u.). Kalin e tregon ngarkesa, burrin e tregon besa. (fj. u.). Këmba e thyer e besa e kthyer nuk ndreqen. (fj. u.).
2. Bindja në çiltërinë e ndershmërinë e dikujt, besimi i plotë te dikush a te diçka. Ka besë mund t'i besohet. Ia la në besë ia besoi dikë a diçka. Mos i zër besë gjarprit! (fj. u.). Zjarrit dhe ujit mos i ki besë. (fj. u.).
3. etnogr. Zotim që shtëpia e një të vrari i jepte vrasësit ose familjes së tij, që brenda një afati të caktuar të mos e merrte gjakun prej tyre; pezullim i armiqësisë ose i gjakmarrjes ndërmjet fiseve a katundeve në kohë të vështira, që arrihej me marrëveshje dhe sigurohej me fjalën e dhënë nga të dyja palët; koha sa zgjaste ky zotim ose pezullim. I dha besë. Lidhi besë. Prishi besën. E vrau në besë. Zgjati besën. Shqiptari kryet e pret e besën s’e thyen. (fj. u.).
4. etnogr. Mbrojtja që gëzonte miku nga mikpritësi sa kohë qëndronte tek ai ose gjatë udhëtimit deri në një vend tjetër; ndore, mëndore; premtimi që i jepej dikujt se nuk do të pësonte gjë të keqe gjatë qëndrimit në një vend. Ishte në besë të dikujt. E mori në besë. E thirri (i shkoi) në besë. I ra në besë. E zuri në besë.
5. Marrëveshje për veprime të përbashkëta që arrihej sipas fjalës së dhënë, besëlidhje, aleancë. Lidhën besën. Vunë besë kundër dikujt u lidhën kundër dikujt. Kishte besë me dikë. Të parët e Shqipërisë bënë një besë duke lidhur fjalë e kuvend për shpëtimin e mëmëdheut. (folk.).
6. edhe sh. ~Ë, ~ËT bised. Feja së cilës i besojmë dhe ritet e kësaj feje; besimi në Zot; fe, besim. Besë e fe. Ndërroi (la) besën. Besa e shqiptarit është shqiptaria (fj. u.). Gjithkush e ka besën për vete. (fj. u.). Jep jetën e nuk e lë besën. (fj. u.).
7. Besnikëri. E ruajti me besë. U përmbahen me besë porosive të babait.
✱Sin.: premtim, fjalë, zotim, ndore, mëndore, besëlidhje, aleancë, fe, besim, din.
♦ Besë burrash (besa e burrave) etnogr. besa që jepet në sy të burrave e mes tyre. I bie në besë (dikujt). 1. etnogr. I kërkoj të më mbrojë nga gjakësi; i kërkoj besë a ndihmë. 2. I dorëzohem në mirëbesim; i kërkoj që të jetë besnik e të më përkrahë për diçka. Nuk e çart besën (dikush) e mban fjalën e dhënë, është besnik, nuk të pret në besë, nuk të ha në besë; kund. e shet kalin me një të penguar (dikush). Jap besën (i jap besën) (dikujt) zotohem se nuk do ta tradhtoj dikë e se do të jem me të, e siguroj me fjalën e nderit për diçka. S’pata besë mezi prisja, nuk më durohej; nuk më besohej. Nuk ka besë. 1. (dikush) Nuk e mban fjalën, nuk mund t’i besohet; luan, e dredh. 2. (diçka) Nuk dihet me siguri se si del, mund të ketë të papritura. E preu (e hëngri) në besë (dikë). 1. Nuk ia mbajti fjalën, ia punoi me të pabesë. 2. E tradhtoi. I zë besë (dikujt a diçkaje) i besoj, jam i bindur se është ashtu ose se nuk do të ndodhë ndryshe. Nuk u zë besë (nuk u besoj) *syve.

BESËMÍRË mb. 1. Që e mban besën, besnik; kund. besëkeq, besëlig. Njeri besëmirë. Si një vëlla besëmirë. Doli besëmirë.
2. vjet. Që i përmbahet një besimi fetar pa pasur dyshime për të.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit.

BÉSËS (i, e) mb. Që e mban fjalën e dhënë, besnik. Njeri (burrë) i besës. Grua e besës.

BESËTÁR,~E [BESATÁR,~E] mb. 1. Besnik. Burrë (luftëtar) besëtar. Grua besëtare. Roje besëtare. Kush ka gjetur një mik besëtar, ka gjetur një thesar. (fj. u.). Besëtar duhet të jesh, po besë kollaj të mos zësh. (fj. u.).
2. Besimtar. Njeri besëtar.

BESËTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. etnogr. Ai që hyn si ndërmjetës në mes të dy palëve në gjak për të ndërprerë hakmarrjen për një kohë të caktuar, besëlidhës. Besëtarë të së drejtës. Hyri besëtar. Besëtarët mbeten dorëzanë. (fj. u.). Besëtari s’e njeh frikën. (fj. u.).
2. Besnik. Besëtar i paepur. Besëtarë e trima. Besëtar i pashoq. Ua thashë besëtarëve tanë fjalët e tua për t’i përhapur kudo.

BESËTÓR,~E mb. Besnik. - Kush do të më gjejë një njeri besëtor?

BETÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur betohem për dikë a për diçka; përmendje e dikujt a e diçkaje të shtrenjtë për të treguar se themi të vërtetën ose se do ta bëjmë patjetër diçka, përbetim. Betimi para gjyqit.
2. Premtim solemn për të qëndruar besnik, për të kryer deri në fund një detyrë ose për të vepruar në përputhje me ligjin; fjalët që përmban ky premtim; be. Betim ushtarak (luftarak). Betimi para presidentit. Formula e betimit. Bëj (mbaj) betimin. Harroi (shkeli) betimin. Betimi nuk u tha me zë.
3. Lutje që i drejtohet dikujt për të bërë diçka, vënie në be; përgjërim, përbetim.

BI/R,~RI m. sh. ~J, ~JTË 1. Fëmija mashkull kundrejt prindërve të vet, djalë. Bir i vetëm. Bir shqiptari. Atë e bir. Nënë (mëmë) e bir. Bir punëtori (fshatari). Bir në shpirt djalë i birësuar, bir i qasur. Biri im i dashur! Im bir. I biri biri i tij ose i saj. - Eja, bir i nënës! E shoqja e të birit. Bir, o djalë i vetëm, / Babai më s’ka tjetër. (folk.). Si babai dhe i biri, kungull dhe bostan çairi. (fj. u.). Biri i birit-drita e syrit. (fj. u.). I foli të birit, të vërë mend e reja. (fj. u.).
2. edhe fig. Djalë a burrë në lidhje me vendin e lindjes ose me shtresën e vet shoqërore; lart. djalë a burrë luftëtar, që është fryt i një lëvizjeje të madhe shoqërore a që është i lidhur me mish e me shpirt me vendin e me popullin e vet. Bir i fshatit tonë. Bir besnik i popullit të vet. Bir i Shqipërisë. Bir i malësisë. Bijtë e Devollit.
3. Djalë a burrë kundrejt një të moshuari, që e thërret me dashuri si djalin e vet. - Eja, more bir! - Afrohu, biro!
4. kryes. sh. Pasardhësit e drejtpërdrejtë, brezi i ri, bijtë. Bir pas biri. Etër dhe bij.
5. zool. Pjellë mashkull e drejtpërdrejtë e një kafshe. Demat (hamshorët) bij.
✱Sin.: djalë, çun, zog.
♦ Si i *ati dhe i biri. E bëj bir për shpirt (dikë) e birësoj. Bir pas biri shih brez pas brezi. Biri i botës (i biri i botës) përçm. shih burri i botës përçm. I biri i mutit bised. përçm. vulg. njeri shumë i lig; qen bir qeni; bisht qeni përb. Biri (*djali) plangprishës libr. bibl. *Bot e bir (bot e bot). *Djalli (dreqi) me të birin bised. Dreqi (*djalli) me të birin bised. S’ka bir nëne... s’ka asnjë njeri të aftë, s’është askush i zoti për të përballuar diçka shumë të vështirë; s’ka burrë nëne... Biri i njerkës fëmijë i përkëdhelur e i mbajtur mirë, fëmijë i trajtuar ndryshe nga të tjerët; fëmijë i llastuar. Bir Selman i nënës, ç’të të qaj më parë thuhet për dikë që është në gjendje të keqe ekonomike a që nuk është mirë nga mendtë; s’ka ku të vejë më keq. Një *hiç bir hiçi përb. S’njeh as *babë e as bir (dikush) keq.

BISHT,~I m. sh. ~A, ~AT dhe ~RA, ~RAT 1. Pjesa e zgjatur në fund të kurrizit të kafshëve, që është e lëvizshme dhe zakonisht e mbuluar me qime të gjata te kafshët e mëdha; ana e prapme e trupit të shpendëve e mbuluar me një tufë puplash; copa e mishit që pritet nga kjo pjesë e kafshëve ose e shpendëve; kërbishte. Bisht i gjatë (i shkurtër). Bisht kali. Bisht dhelpre. Bishti i qenit (i maces, i miut). Bisht zogu (gjeli, pëllumbi). Bishti i peshkut. Bisht gjarpri (hardhuce). Bishti i akrepit. Pendët e bishtit. Leshi i bishtit. Mishi i bishtit. Me bisht të prerë. Tund (luan) bishtin. I qeth bishtin. I këputi bishtin. E kapi për bishti. Mikut i vënë bishtin e pjekur për ta nderuar (etnogr.). Jeton bleta majë malit, jeton dhe miza nën bisht të kalit. (fj. u.). Është kollaj t’i presësh bishtin ujkut të vrarë. (fj. u.). Po e lë punën për nesër, do të hash bishtin e dhelprës. (fj. u.). Kur ikën bualli, ç’bëhesh merak për bishtin. (fj. u.). Të ha bishtin e të merr gishtin. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta nga botanika, zoologjia etj. Bisht daci (lat. Equissetum maximum) bot. bimë barishtore me kërcell të gjatë e të hollë si fill dhe me një tufë gjatoshe në majë. Bisht gomari (lat. Equisetum arvense) bot. bimë barishtore rreth një metër e lartë, me gjethe të holla si hala, që rritet anës përrenjve, kanaleve etj.; këputje; bargjan. Bisht mëllenje (lat. Psetta maxima) zool. peshk i madh me trup petashuq, me të dy sytë në pjesën e sipërme të trupit, që noton në fund të detit. Bisht miu (lat. Micromeria) bot. bimë barishtore aromatike, me kërcell e me gjethe pushatake dhe me lule të vogla përgjatë kërcellit; bishtmi.
3. Pjesë e hollë që bashkon gjethen, frytin ose lulen me degën a me kërcellin e një bime. Bishti i gjethes (i lules). Bishti i dardhës (i mollës, i kungullit, i shalqirit). E këput me gjithë bisht. I përdredh bishtin. Heq bishtat.
4. Pjesë e një vegle a e një mjeti, shkop i ngulur në pjesën tjetër a i mbërthyer me të ose pjesë e zgjatur si shkop që shërben si dorezë. Bisht druri. Bishti i lopatës (i shatit, i kazmës, i çekanit, i kosës, i draprit). Bishti i çadrës. Bishti i pendës. Bishti i tiganit (i lugës, i xhezves). Bishti i fshesës (i kopanit). Bishti i kandarit. Bishti i lahutës. Bishti i parmendës. Filxhan (gotë) me bisht. Sqepari s’e gdhend bishtin e vet. (fj. u.). Gjeti bishtin sëpata, pyllin e mori data. (fj. u.).
5. Zgjatim në pjesën e fundit ose të anës së një sendi, që zakonisht vjen duke u ngushtuar; pjesë që varet prapa a anash si rrip; shtojcë e përzgjatur a e përdredhur. Bishti i aeroplanit. Bishti i kometës (astr.) pjesa e gaztë e kometës. Bishti i balonës. Bishti i malit. Bishti i mustaqeve. Bishti i anijes. Bishta qepe (preshi, hudhre) gjethet e qepës (të preshit, të hudhrës). Bishtat e shkronjave. Sy me bisht. Yll me bisht (astr.) kometë. Fustanet me bisht o moj, ç’kanë që s’i mbajnë, / Dolën këto kostumet o moj, na prishën dynjanë. (folk.).
6. gjeogr. Rrip i zgjatur toke brenda në det ose në liqen, kep, hundë. Bisht i gjatë.
7. bised. Gërshet flokësh, bishtalec; tufë flokësh. Mban bishta. Preu bishtat. I mbledh flokët bisht. Bishtat i binin gjer në bel.
8. edhe fig. Pjesa e fundit e diçkaje, vendi në fund të diçkaje, fundi, skaj; fig. pjesa e fundit dhe e parëndësishme e diçkaje; pjesa me më pak vlerë; njeri i parëndësishëm; kund. koka, kreu. Bishti i arës. Bishti i urës. Bishti i fshatit. Bishti i trenit. Bishti i varganit (i karvanit, i kolonës, i turmës). Në bisht të krevatit. Në bisht të natës. Në bisht të bisedës. Në bisht të jetës në pleqëri. Diskutim pa bisht e pa krye. Qëndron në bisht të punëve. E zuri punën nga bishti. Nuk e gjente dot ku e kishte kokën dhe ku e kishte bishtin kjo punë. Bishtrat e lëmit i hanë pulat. (fj. u.).
9. fig., keq. Diçka e paparashikuar dhe e tepërt, që paraqitet për të ngatërruar një punë ose për t'iu shmangur një detyre; trillim, diçka e paqenë që shtohet me qëllim të keq. Punë me bishta. Dalin bishta. Kërkonte bishta. I gjeti një bisht. Ka bishta prapa.
10. fig., përb. Ai që ndjek dikë në mënyrë të verbër, ai që hiqet zvarrë pas dikujt; sahanlëpirës, bishtalak. Merrte bisht me vete. Bëhej bisht i tjetrit.
11. fig. Pjesa e papërfunduar e një pune ose e një detyre, diçka që ka mbetur pa u mbaruar. La bishta pas. Mbetën ca bishta.
12. Pjesa që mbetet pas përdorimit të diçkaje; mbeturinë, fundërrinë; pjesa e cilësisë më të ulët. Bishti i cigares. Bisht qiriu. Bisht kalemi. Bisht kazani raki e dorës së fundit. Bishti i lëmit. Bishti i leshit (i vajit). I dha ca bishtra.
13. fig., bised., mospërf. Njeri i shtresës më të ulët; njeri që shihet si i pavlerë e i parëndësishëm; bishturinë. Bishti i fshatit.
14. bised. Kokë bagëti (si njësi numërimi); një sasi e vogël e papërfillshme, shumë pak, ca pak. Dhjetë bishta dhen. Një bisht gjë. Një bisht arë.
15. fig. Nofkë; thashetheme. S’ka lënë kënd pa një bisht. Këqyr punën tënde e mos rri duke u ngjitur bishta të tjerëve. (fj. u.).
✱Sin.: kërbishte, bishtok, bishturinë, kërbythje, fre, frenjë, rrëfanë, vadarosh, rrezgë, rropulli, bend, sahanlëpirës, bishtalak, fundërri, llum, vulg, llurbëtirë, lëngjerë, llomështi, zgjyrë, bigorr, rrëzall, hulinë, shushull, handrak, nofkë, thashetheme.
♦ As *ballë e as bisht. *Ballë e bisht. U bë bisht (i dikujt) iu nënshtrua plotësisht dikujt, shkon pas tij e vepron si do ai; u bë vegël në duart e tij; i mban bishtin (dikujt); i shkon pas bishtit (dikujt); u lidh pas bishtit (të dikujt). Është bërë bisht luge (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). Iu bë morri me bisht (dikujt) përçm. është fëlliqur shumë; është shumë i papastër ngaqë nuk është larë prej kohësh; është bërë gjer në brez (dikush) vulg.; ka zënë krimba (dikush). Bën bisht (dikush) bën hile, luan sa andej-këtej duke gjetur arsye të kota ose dredhi, dredhon; është hileqar; bën dredha; rrëshqet (shket) si ngjalë. I bën bisht (dikujt a diçkaje) i shmanget takimit me dikë që nuk e do, përpiqet t’i shpëtojë; i ruhet përplasjes me diçka, bën mënjanë ose largohet; i shmanget një pune, i dredhon diçkaje, nuk i del ballas; i bën dredha; i bën (i jep) lak. E bëri bishtin *kobure (dikush) iron. E bën bishtin *krye (dikush). E bëri bishtin *palë (dikush) përçm. E ka bërë bishtin *pykë (dikush). Bën *kokë (krye) nga bishti (dikush). Ra në bisht (dikush) tall. u përgjunj, u dorëzua. Bishti i bushtrës përb. vulg. njeri që nuk e mban fjalën; i pabesë; gjethe plepi; me dy fytyra; me dy faqe. (U zunë) për bishtin e dhelprës u zunë për hiçgjë, për një shkaka a për një arsye fare pa rëndësi; (u zunë) për pesë para spec; (u zunë) për mustaqet e Çelos; (u zunë) për të bardhat e laraskës; (u zunë) për mjekrën e qoses; (u zunë) për një lëkurë lepuri; (u zunë) për një kokërr hudhër; e lagu s’e lagu (bishtin dhelpra). Bishti i fshesës njeri që nuk përfillet nga të tjerët (në një familje a në shoqëri); bishti i pallës; vrima e fundit e kavallit. Me bisht ndër këmbë shih me bisht ndër (në) shalë përçm. Pa bisht e pa krye pa lidhje, pa fillim e mbarim, në mënyrë të ngatërruar e të paqartë; rrëmujë. Bisht lugati bised. ters, keq. Bishti i pallës tall. njeri më i vogël se të tjerët; i fundit nga rëndësia e nga vlera, që s’e pyet njeri për asgjë, që nuk e përfill askush fjalën e tij; bishti i fshesës; vrima (bira) e fundit e kavallit. Me bishtin përpjetë shih me hundën përpjetë. Bisht qeni (bishti i qenit) përb. njeri i keq, i shtrembër, që nuk ndreqet kurrë. Me bisht të syrit shkarazi, kalimthi. Me bisht ndër (në) shalë përçm. i mundur e i turpëruar; mori bishtin ndër shalë (dikush); si pulë e lagur. (U zunë) për bishtin e vjedullës shih (u zunë) për bishtin e dhelprës. Çau bishtin (dikush) keq. iku i mundur e turpëruar, iku me bisht ndër shalë. E çoi kandarin deri në bisht (dikush) e teproi shumë, nuk durohet më; e mbushi kupën; ka ardhur kandari në bisht. Dolën bishta dolën gjëra të paparashikuara në një punë, dolën vështirësi e pengesa të reja. *Dardha e ka bishtin prapa fj. u. E drodhi (e përdrodhi) bishtin (dikush) përçm. shih e drodhi këmbën (dikush). *Dhi e zgjebosur e bishtin përpjetë (cakërr) mospërf. Në *fund e në bisht. E ka futur bishtin në *shalë (dikush) përb. Hedh bishta (dikush) keq. nuk punon mirë, i shmanget punës, është hileqar; bën bisht; bën dredha; rrëshqet (shket) si ngjalë. E hedh bishtin mbi *sergjen (dikush). Heq bishtin e gjarprit vuaj shumë, lodhem e mundohem tepër derisa arrij diçka; heq të zitë e ullirit; heq pikën e zezë. Heq buallin nga bishti (dikush) keq. merr përsipër një punë që s’e bën dot, hiqet si trim dhe shumë i zoti; e mbath kalin pa gozhdë; e fut (e fsheh) minaren në thes; fut (shtie) shejtanin (djallin) në shishe. Humbet *kau me gjithë bisht (diku) shaka. Të jep ujë me bisht të lugës (dikush) është shumë i zoti; është i shkathët e ta hedh me zotësi; të jep ujë në shpinë të dorës; të jep ujë me shoshë; të vë në bisht të lugës; nxjerr dhjamë nga pleshti. Ia kalon bishti sakicës shih del si bishti para sqeparit (dikush). Kur të këndojë *qyqja e kuqe (nga bishti) iron. Iu këput bishti (dikujt) mospërf. shih i doli boja (dikujt). Pa *kokë (pa krye) e pa bisht. I kreh bishtin (dikujt) keq. i bën lajka, e lajkaton, e merr me të mirë dhe e mburr për t’i prishur mendjen dhe për të përfituar prej tij; e llaston dikë; i fërkon krahët; i shkon (i vete) pas avazit. Ia lagu bishtin (dikujt) e turpëroi; i vuri njollën. E lagu s’e lagu bishtin (dhelpra) hahen kot, bëjnë fjalë a grinden për diçka fare pa rëndësi; (zihen) për bishtin e dhelprës; (zihen) për të bardhat e laraskës; (zihen) për një kokërr hudhër; (zihen) për pesë para spec; (zihen) për mustaqet e Çelos; (zihen) për mjekrën e qoses. E la në bisht (dikë) përparoi më shumë se dikush, ia kaloi shumë; e la prapa. I lëpin bishtin (dikujt) keq. i bën lajka, i vete pas qejfit; i lëpin bythën përb. vulg.; ia kreh bishtin. U lidh pas bishtit (të dikujt) keq. shkon e vepron sipas interesave të dikujt, lidhet ngushtë me dikë e vepron si do ai; u bë bisht (i dikujt); i mban bishtin (dikujt); i shkon pas bishtit (dikujt). S’lidhet as për bishti e as për krye (dikush) nuk bindet, s’ke ku e kap që ta bindësh për diçka, s’është e mundur; është gdhe; nuk i mbushet mendja; nuk ha arsye; s’ha (s’merr) pykë; s’ha të gdhendur. I lidhur bisht më bisht (me dikë) përb. i lidhur ngushtë me dikë, ka marrëdhënie shumë të afërta me të, nuk ndahet dot prej tij; ka marrëveshje të pandershme me dikë. I luan (i tund) bishtin (dikujt) keq. e ndjell pas vetes, përpiqet ta joshë me lajka e me ojna. E luan (e dredh, e lëviz) bishtin (dikush) keq. 1. Nuk mban qëndrim të mirë moral, shkon me disa burra (për femra); luan si gjethja e plepit. 2. Mban qëndrim të lëkundur, nuk qëndron besnik, e dredh. Me *lugë të kon e me bisht të verbon (dikush) keq. Mori bishtin ndër shalë (dikush) përçm. shih (iku) me bisht ndër (në) shalë (dikush). Ka marrë *lëng nën bisht (dikush) keq. I mban bishtin (i shkon pas bishtit) (dikujt) përçm. e përkrah dikë e i bën qejfin, vepron si ai ose bën si thotë ai; u lidh pas bishtit (të dikujt); i shkon pas bishtit; u bë bisht (i dikujt); shkon pas qerres (së dikujt); i shkon (i vete) pas avazit; i mban avazin. E mban bishtin *përpjetë (dikush) iron. I mbeti bishti i kandarit (dikujt) iron. shih mbeti me gisht në gojë (dikush). Mbeti në bisht (në bisht të urës, te bishti i urës) (dikush) përçm. mbeti prapa të tjerëve, nuk përparoi; është i prapambetur, ka mbetur si në të shkuarën; mbeti te këmbëza e urës; është (ka mbetur) (ende) tek ura; është në fund të dardhës tall. Mbeti si *kopan pa bisht (dikush) mospërf. S’ka mbetur *laraskë pa bisht tall. Mblodhi bishtin (dikush) mospërf. u tërhoq, ndenji urtë e s’u ndje më (zakonisht nga frika, nga turpi etj.). E ndjek bisht pas bishti (dikë) e ndjek pa iu ndarë, s’i ndahem këmba-këmbës; e ndjek hap pas hapi (dikë). Ngre bishtin (dikush) bised. 1. Nis të shthuret moralisht, fillon të luajë e të prishet nga ana morale (kryesisht për femra). 2. Mbahet më të madh, krekoset; ka kërkesa të tepërta; ngre hundën; iu rrit mendja (dikujt); kund. ul bishtin (dikush). Nxjerr bishta (dikush) krijon pengesa e vështirësi për të mos e bërë një punë; i shmanget një detyre me justifikime a me pretendime të paarsyeshme; nxjerr yçkla. Ia nxjerr bishtin (diçkaje) e teproj, e kapërcej masën, bëj diçka të tepërt a të panevojshme. Ia pres bishtin (dikujt) ia heq gjërat e tepërta a të panevojshme që ka ose që nuk i meriton. Prish një *ah për një bisht kmese (dikush) iron. I qëroi bishtin (dikujt) keq. e vrau, e zhduku dikë; humbi pa bisht e pa kokë (dikush). Më i rëndë bishti se sqepari thuhet kur dikush që është me detyrë e përgjegjësi më të vogël ose që ka vlera e merita më të pakta, kërkon të dalë mbi ata që kanë detyra, përgjegjësi, vlera a merita më të mëdha. Është rritur me bishta preshi (dikush) ka qenë i varfër, ka hequr keq në jetë; ka jetuar keq, ka vuajtur për bukën e gojës, i kanë munguar edhe ushqimet më të domosdoshme; është rritur me qull; ka ngrënë urov; kund. është rritur me thelpinj arre. I rri maçoku në bisht (dikujt) është gati për t’u zënë me të tjerët, grindet e zemërohet kot; i thotë sherrit lepe (dikush); e heq brezin zvarrë (dikush); hahet me leckat e tij; e kërkon sherrin me qiri. E rrjep morrin nga bishti (dikush) është shumë dorështrënguar, kursen sa më s’bëhet; përpiqet të nxjerrë fitim edhe nga hiçi; e vë (e shtie) morrin në hell; nxjerr dhjamë nga pleshti. Më rruan bishtin (dikush) përb. bised. nuk më bën dot asgjë, s’ka ç’më bën; s’ia kam fare frikën; më rruan trapin shpërf. vulg.; më rruan bythën përb. vulg. I shkeli bishtin (dikujt) (e shkeli në bisht) (dikë). 1. I preku një të drejtë a një privilegj; i bëri një të keqe. 2. shih ia zuri kokën me derë (dikujt). I shkon pas bishtit (dikujt) përçm. shih i mban bishtin (dikujt) përçm. (Shkoi, humbi) si *sëpata pa bisht (dikush a diçka). E sheh me bishtin e syrit (dikë) nuk e vlerëson siç e meriton, e nënvlerëson; e përçmon; e sheh shtrembër. E shtriu bishtin (dikush) euf. keq. nuk u ndje më, vdiq; e hëngri djathin e hoxhës keq.; shkoi me të shumtët; i ktheu patkonjtë nga dielli (nga qielli). *Tigan pa bisht mospërf. Të than në bisht të kandarit (dikush) ta hedh në peshë; të mashtron, të vjedh, ta merr diçka sy në sy; të vjedh vezët nën klloçkë; të vjedh hundën midis (në mes të) syve. *Thelë mbi bisht. Ul bishtin (dikush) përçm. heq dorë me turp nga kërkesat e tepruara, tërhiqet me turp; përulet duke e pranuar diçka; ul hundën; kund. ngre bishtin (dikush). E vë në bisht_I (diçka) përçm. nuk e përfill; e quaj si pa vlerë ose në fund të gjithçkaje; s’e vë (s’e zë, s’e shtie, s’e fut) në numër; s’e bëj për osh. E vë në bisht_II (dikë) ia kalon, e lë shumë prapa; e mund; e hedh me një gisht; e vë përfund. E vë në bisht të lahutës (dikë) e talli, e qesëndis; e vë në lojë; e vë në sitë dhe në shoshë; luan arushë (me dikë); e luan nëpër gishta. Të vë në bisht të lugës (dikush) ta hedh kur të duash, të tall e ta punon me lehtësi; të jep ujë me bisht të lugës; të jep ujë me shpinë të dorës. I vë (i ngjit) bisht (prapa) (dikujt a diçkaje) i shton diçka të tepërt, i ngjit diçka të paqenë a të trilluar me qëllim që ta ulë në sytë e të tjerëve; i shton nga xhepi. Ka ardhur kandari në bisht ka ardhur puna sa nuk durohet dot më; është kaluar çdo kufi i pranueshëm, nuk mban më; ka vajtur (ka shkuar) thika në kockë; nuk mban më ujë pilafi (orizi, vera). I zuri *bishti dhjamë (dikujt). E zë (e kap) demin nga bishti e fillon së prapthi një punë, nuk e nis nga kreu ose nga më kryesorja; e kap për degësh; kund. e zë (e kap) demin për brirësh (nga brirët). S’e zë (s’e kap) njeri për bishti (dikë a diçka) shpërf. shih s’e zë (s’e kap) njeri me dorë (dikë a diçka). Më zuri rrota (qerrja) bishtin e shoh veten në vështirësi, s’kam nga t’ia mbaj; s’kam ç’bëj; më zuri guri këmbët; më zuri çarku kokën; u zura ngushtë. *Yll me bisht. *Zero me bisht (me xhufkë) shpërf.