FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABANÓZ,~I m. 1. bot. (lat. Diospyros ebenum) Dru i vendeve të nxehta, i çmueshëm, i rëndë e i fortë, me strukturë të larmishme, zakonisht me ngjyrë të zezë, por edhe me nuanca të kësaj ngjyre, me prejardhje nga Kina; shumica e llojeve të tij kanë lule të bardha me erë të mirë; përdoret për orendi shtëpiake, sidomos për orendi luksoze, vegla muzikore e punime artistike. Abanoz i zi (i kuq). Abanoz cejlonez. Abanoz afrikan. Dru abanozi. Dekorime abanozi. Orendi abanozi. Vegla muzikore prej abanozi. Abanozi i malit. I fortë si abanozi. U bë abanoz rroi shumë kohë, jetoi gjatë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje abanozi: Abanozi i malit (lat. Bauhinia variegata) dru gjetherënës në stinët e thata, me lartësi mesatare prej 10-12 m, me gjethe kënddrejta, të gjata, të gjera dhe dyfishe në bazë dhe në majë, me lulet shumë të ndritshme të bardha dhe rozë dhe me disa fara në bishtaja. Abanozi i bardhë (lat. Bauhinia variegata alba) dru shtatshkurtër me gjelbërim të përhershëm, që rritet drejt deri në 6 m në toka pjellore me klimë të ngrohtë e me shumë diell, që çel në pranverë dhe herë pas here edhe në verë, me gjethet dylobëshe, që nxjerr lule të bardha me erë të këndshme të ngjashme me orkidenë dhe me bishtaja që përmbajnë fara ngjyrë kafeje. Park me abanoz të bardhë. Tryezë me abanoz të bardhë.

ABSÍNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Pije alkoolike e distiluar, me ngjyrë të gjelbër të çelët, me bazë kryesore verën e rrushit, e cila njihet për përmbajtjen e lartë të alkoolit dhe për erën e pelinit a të bimëve të tjera, si mente, rozmarine, vanilje etj., verë e pelinit, vermut. Absint i bardhë. Absint i kuq. Absint i hidhur. Absint i thatë.

►ABSTRAKT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR libr. 1. vetv. Largohem, me anë të të menduarit, nga veçoritë konkrete të sendeve, të objekteve e të dukurive duke i përfytyruar ato në mënyrë abstrakte, bëj abstraktim, përgjithësoj, thjeshtoj. Abstraktohem nga e veçanta. Prirem të abstraktohem dhe të përqendrohem në parimet e përgjithshme.
2. pës. e ABSTRAKTÓJ. U abstraktuan konceptet filozofike bazë.

ABUTILÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. 1. (lat. Abutilon) Lule zbukuruese dhome, shumëngjyrëshe e me forma të ndryshme, që rritet në zona tropikale dhe subtropikale dhe që shquhet për llojshmëri shumë të madhe; lulja e lumturisë. U fshij pluhurat gjetheve të abutilionit. Ujit abutilionin. Nxjerr në ballkon vazon e abutilionit.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje abutiloni: Abutiloni kacavarës (lat. Abutilon megapotamicum; A. vexillarium) shkurre me gjelbërim pjesërisht të përhershëm, që rritet në 2-2.5 m, me gjethe të gjata e të ngushta vezake, me lule të varura në formë zileje me petale të verdha dhe në majë me një si kapelë të madhe të portokalltë e në bazë e kuqe, që lulëzon në verë e vjeshtë; abazhuri kinez i salloneve; panjë zbukuruese. Abutiloni i purpurt (lat. Abutilon purpurascens; A. esculentum) bimë shumëvjeçare drunore me gjelbërim të përhershëm, që rritet në toka pjellore e zakonisht me diell, që kërkon klimë të butë, që është e qëndrueshme në temperatura të ulëta dhe që nxjerr lulet të ngrënshme si perime të ziera.

ADMINISTRÍM,~I m., drejt. 1. Veprimi kur administroj ose kur administrohet diçka.
2. Organizim dhe drejtimi i punës në një fushë a në një degë të veprimtarive shtetërore, politike, shoqërore, ekonomike, kulturore, shkencore sipas rregullave dhe ligjeve në fuqi. Administrimi i të ardhurave (i banesave, i pronës, i tokave, i pasurisë minerare etj.). Administrimi i parasë së popullit. Parimet bazë të administrimit të ekonomisë. Administrim i burimeve natyrore.
3. Nëpunësi, autoriteti administrativ. Kontroll nga administrimi.
✱Sin.: qeverisje, udhëheqje, drejtoj, menaxhim, mbarështim, ndorim.

AEROPLANMBÁJTËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET usht. Anije e madhe ushtarake, që ka pistë për ngritjen e uljen e aeroplanëve dhe hangarë për qëndrimin e tyre; luftanije ajrore; anije ajrore ushtarake (luftarake) që u shërben avionëve si bazë ajrore e lëvizshme në det për fluturim dhe zbarkim, në rastet kur janë larg bazave të tyre tokësore. Ekuipazh i aeroplanmbajtëses. Aeroplanmbajtëse bërthamore aeroplanmbajtëse që punon me energji bërthamore. Riparimi (ndërtimi, pastrimi) i aeroplanmbajtëses.

AGULÍÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Primula veris, Primula vulgaris, Primula grandiflores) Bimë barishtore shumëvjeçare, me kërcell të hollë, me gjethe vezake, me lule të verdha, që rritet në livadhe dhe që çel në fillim të pranverës; lule pranvere. Aguliçja e parë. Çelin (dalin) aguliçet. Mbledh aguliçe.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje aguliçesh: Aguliçja alpine (lat. Primula auricula, Primula farinos) aguliçe me veti kuruese e shëruese, që përdoret si çaj dhe për të nxjerrë vaj për industrinë kozmetike, ndaj është nën mbrojtje ligjore; çaj mali, bjeshke. Aguliçja e artë (lat. Oenathera brevipes, Canissonia brevipes) aguliçe kërcellgjatë me qime, me gjethe bazale të përbëra nga disa gjethe dhe një lule që ka disa të tjera në të, me ngjyrë të verdhë të ndezur me njolla të kuqërremta në bazën e çdo petali, me një pistil me antenë në qendër të lules; që lidh fruta si kapsula të varura. Aguliçja e dhëmbëzuar (lat. Primula denticulata) aguliçe e rajoneve e lagështa alpine, me rozeta gjethesh vezake me kërcell të fortë, që çel lule të rrumbullakëta e të varura me ngjyrë vjollcë a me ngjyrë të bardhë. Aguliçja me erë (lat. Primula officinalis) aguliçe e zonave kodrinore malore, lulet e së cilës formohen në majë të një kërcelli, i cili ngrihet nga mesi i rozetës së gjetheve, me lule ngjyrë të verdhë dhe me erë të fortë mjalti, që ka veti shëruese; aguliçja e malit, aguliçja e kopshteve. Aguliçja hibride (lat. Primula grandiflora) aguliçe zbukuruese, me kërcell të gjatë e të fortë, me lule shumë të bukura në ngjyrë rozë e me erë të mirë, që rritet në hije e në toka të kulluara mirë e që lulëzon nga fundi i pranverës deri në fillim të verës. Aguliçja e kopshteve (lat. Primula elatior) aguliçe që rritet nën shkurre në shpatet e maleve dhe në livadhe, me ngjyrë të verdhë të çelët dhe që mban erë të dobët. Aguliçja kineze (lat. Primula sinensis) aguliçe e mbuluar me qime të shumta, me gjethe të radhitura si një rozetë, me lule të bukura në ngjyrë rozë dhe në ngjyrë jargavani. Aguliçja e malit aguliçja alpine. Aguliçja e rreme e kopshteve (lat. Primula vulgaris veris) aguliçe me një rozetë gjethesh të gjera e të gjata, me lule të verdha në të mbyllët, por edhe të kuqe e rozë, që lulëzon në tufë me 10-30 lule në një kërcell. Aguliçja e mbrëmjes (lat. Oenothera biennis, Oenothera amarchiana, Onagra biennis) aguliçe dyvjeçare e qëndrueshme ndaj thatësirës, me gjethe gjembore të mëdha si rripa në bazë, me më pak gjethe në kurorë, e cila mban lule të verdha me erë të këndshme limoni që hapen në mbrëmje, që lulëzon në korrik e gusht e rritet mirë në tokë ranore. Aguliçja e bardhë e mbrëmjes (lat. Oenothera albicaulis, Onagra albicaulis) aguliçe njëvjeçare vetëpjalmuese, që rritet në lartësi të ulëta mbidetare, kryesisht në toka të thata, ranore, të shkrifëta, por jo në hije, me kërcell të gjatë me degëzime e të mbuluar me qime, me gjethe të lëmuara ose me push në shtratin e lules e me lule të bardha. Aguliçja perandorake (lat. Primula imperialis) aguliçe me lule të verdha në të artë të ndezur. Aguliçja e vogël (lat. Primula minima) aguliçe shumëvjeçare, zbukuruese e kuruese, që del në kaçuba kur fillon shkrirja e borës në pranverë dhe lulëzon deri në mesin e verës, me gjedhe të mbledhura si një buqetë e me lule shumëngjyrëshe, me erë të lehtë e të mirë.
✱Sin.: gorolule, gjerdan, lakërishtë, lejthici, lulekaçe, poleska, salepi, zgorofetë, lulevera, onagër.

AH,~U_I m. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Fagus) Dru gjethor i pyjeve malore, me trung të trashë, me lëvore të lëmuar të bardheme ose ngjyrë mishi, lënda e të cilit përdoret për orendi, në ndërtim etj. Ah i bardhë (i kuq). Pyll ahu. Në hije të ahut. Gjethe ahu. Ah i ri. Dru ahu. Dyer ahu. Dërrasë ahu. Tryezë (dollap) ahu. Sharroj trungun e ahut.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje ahesh: Ahu amerikan ahu gjethemadh. Ahu i argjendtë (lat. Fagus menziesi, Nathofagus menziesi) ah me trung të trashë, me lëvore të lëmuar të bardheme, me gjethe të vogla, të trasha dhe thuajse të rrumbullakëta në çifte. Ahu evropian ahu i zakonshëm. Ahu i bardhë ahu damaror. Ahu bakëror ahu i purpurt. Ahu damaror (lat. Fagus nervosa, F. procera) ah me lëvore të hirtë, që plasaritet rreth moshës 25-vjeçare të saj, me kreshta të ngushta vertikale, me sytha të hollë e të gjatë konikë ngjyrë kafeje në të blertë me push në ngjyrë të kafenjtë, me gjedhe të bardheme si kurrizi i peshkut e pak të rrudhura midis damarëve kryesorë, me sytha të hollë e të gjatë konikë të kuq në të jeshilët, me gjethe qumështore, të rrumbullakosura në bazë e më pak në majë, që nxjerr me lule treshe kurorë. Ahu gjethemadh (lat. Fagus grandifolia) ah me lëvore të lëmuar me ngjyrë të blertë në të argjendtë, me sytha shumë të hollë dhe të gjatë, me gjethe të mëdha me bisht të shkurtër në ngjyrë të blertë në të errët, të thjeshta dhe të dhëmbëzuara, me lule të dy gjinive në të njëjtën pemë, që lidh fruta si një arrë të vogël të mbledhura në çifte në një shark me katër lobe me gjemba të butë. Ahu japonez (lat. Fagus japonica) ah me lëvore të lëmuar në ngjyrë të hirtë në të blertë, me gjethe të thjeshta vezake të blerta të ndërkëmbyeshme me mjaft damarë dhe me kërcell frutor të gjatë 3-4 cm, që kultivohet në malet e Japonisë, të Koresë etj.; ahu blu japonez, ahu i qenit. Ahu jugor (lat. Nothofagus) ah me lëkurë të ndritshme, me gjethe të dhëmbëzuara ose të plota, që lidh fruta si një arrë të vogël, të sheshtë ose trekëndore, në shark deri në shtatë kokrra, që gjen përdorim të gjerë në zdrukthëtari, në industrinë e letrës, në industrinë e bakrit etj. Ahu i kuq (lat. Fagus fusca, Nothofagus fusca) ah zbukurues, me gjelbërim të përhershëm, me lartësi mesatare deri 50 m e që këkon klimë të butë oqeanike, me kurorë ovale ose cilindrike në pjesën e sipërme, me gjethe të vogla vezake tringjyrëshe: në ngjyrë kuqe në të gjelbër kur janë të reja, në ngjyrë vjollcë kur rriten, që lidh fruta kubore me tri fara. Ahu lindor (lat. Fagus orientalis) ah gjetherënës me trung të trashë, me sytha të gjatë e të hollë, me gjethe të thjeshta dhe të plota e në skaje pak të dhëmbëzuara, me lule të vogla që lidh fruta si arra trekëndëshe të cilat piqen në vjeshtë. Ahu i malit (lat. Nothofagus solanderi cliffortoides) ah i pyjeve malore me gjelbërim të përhershëm që rritet në toka të thata e jopjellore, me lëvore të lëmuar ose me rrudha të imëta horizontale në ngjyrë hiri të errët, me bisqe të holla me qime të dendura në ngjyrë të kuqe në të errët, me sytha konikë të kuqërremtë, me gjethe të ndritshme vezake me majë të rrumbullakët, që lidh fruta me tri arra. Ahu mërsinor (lat. Fagus cunninshami, Nothofasus cunninghami) ah i fortë dhe i qëndrueshëm ndaj ngricave, që rritet në hije e në lugina me gjethe të vogla të thjeshta trekëndëshe e dhëmbëzore, të ndërkëmbyeshme e me ngjyrë të gjelbër në të errët, që pranverë marrin ngjyrë të theksuar të kuqe, rozë dhe portokalli, që lidh me fruta tri arra. Ahu i pjerrët (lat. Fagus obliqua, Nothofagus obliqua) ah malor gjetherënës i Amerikës Latine, me trung të trashë me lëvore të hirtë në ngjyrë kafe të errët, me gjethet që përdridhen mes damarëve dhe skajeve dhëmbëzore, me lulet të vogla të rrethuara me brakte të gjelbra, që përdoret në mobilieri, në ndërtimtari etj.; lisi patagonian. Ahu i praruar (lat. Fagus sylvatica zlatio) ah parku, me degëzime të ulëta, me kurorë rruzullore të hapur, që rritet në toka të pasura me humus me lëvore të butë e të lëmuar ngjyrë hiri, me gjethe të ndritshme vezake me ngjyrë të verdhë të lehtë dhe të artë në të gjelbër, që lidh arra të mëdha në një shark me qime. Ahu i purpurt (lat. Fagus sylvatica purpurea) ah me trung me lëvore të hollë, të lëmuar dhe në ngjyrë hiri, me sythat në ngjyrë të bakërt të ndërkëmbyeshme, me gjethe të kuqe në vjollcë që në vjeshtë kur ato marrin ngjyrë të bakërt; ahu bakëror. Ahu i qenit ahu japonez. Ahu i zakonshëm (lat. Fagus sylvatica) ah gjetherënës, i përhapur në pyje në Evropë, ah i zakonshëm me trung të trashë mbi një metër, me lëvore në ngjyrë hiri, të lëmuar dhe e hollë, me gjethet vezake e me lule me thekë në tufë. Ahu i zi (lat. Fagus solanderi) ah me shumë degë të holla, me lëvore në ngjyrë të hirtë të errët e të lëmueshme me rrudha të imëta horizontale, me bisqe të holla e të kuqe në të errët dhe me qime të dendura, me sytha konikë të kuqërremtë, me gjethe të gjelbra dyvjeçare vezake e me maja të rrumbullakëta, që lidh fruta zakonisht me tri fara e që rritet në toka të thata e më pak pjellore.
✱Sin.: drudet, fag, okshe.
♦ *Ashkë ahu (lisi, dushku). Prish një ah për një bisht kmese (dikush) iron. shih prish bucela (bute) e bën kënaçe (dikush).

AKÁCI/E,~A f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Robinia pseudocacia) Dru bishtajor i vendeve të ngrohta, me lëvore të plasaritur, me gjemba, me gjethe vezake të renditura në të dy anët e një bishti të gjatë dhe që bën lule zakonisht të bardha, të grumbulluara në vile e me erë të mirë; driza e butë, akacia e rreme, druri i shitimit, ferra e detit, ferrana e jashtme. Akacie e bardhë (e verdhë). Pyll akaciesh. Lule akacieje.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akaciesh: Akacia e Arabisë (lat. Acacia arabica) akacie me gjelbërim të përhershëm e tokave të thata, me trung në ngjyrë të kuqe kah ngjyra e kafenjtë në të errët që lëshon rrëshirë, me kurorë të rrumbullakosur, me gjethe të vogla të gjelbra, me gjemba në bazë, me lule aromatike të verdha në të artë, që nxjerr si fryt një bishtajë të bardhë, të përdredhur e të varur, druri i së cilës është përdorur për vepra arti, për mobilie; gomë arabike, gomë indiane, akacia egjiptiane, pikantja e zezë, akacia me gjemba. Akacia e argjendtë (lat. Acacia podalyriifolia) akacie me prejardhje nga Australia, që rritet shpejt dhe kultivohet si bimë zbukuruese etj., me lëvore të lëmuar të hirtë e me degëza të mprehta leshtore të mbuluara me një shtresë pluhuri të bardhë të imët, që lulëzon gjatë gjithë vitit me tufa lule të arta të ndritshme; akacia margaritar, gardh argjendi. Akacia e artë (lat. Acacia pycnantha) akacie me gjelbërim të përhershëm, me lule të verdha të ndritshme, me bazë të gjerë rrënjore që nuk lejon erozionin, ndaj mbillet edhe në brigjet ranore, me lëvoren të pasur me tanin që përdoret në mjekësi dhe në industrinë farmaceutike. Akacia e bardhë (lat. Acacia decurrens, Mimosa decurrens) akacie me lëvore në ngjyrë të kafenjtë, të zezë ose të hirtë, me skaje ndërnyjore, me degë kreshtore të larta, me gjethe jeshile në të errët, me tufa lulesh rruzullore të arta e me fryt bishtajor me farëra ngjyrë kafeje. Akacia bregdetare (lat. Acacia sophorae) akacie e njohur si thurimë bregdetare zbukuruese, me trungun dhe me degët e poshtme nëpër tokë, me lule në ngjyrë të verdhë të ndezur që shfaqen si thumba të zgjatur në sqetullat e tyre, që lulëzon në fund të dimrit dhe në fillim të pranverës. Akacia degëgjatë (lat. Acacia coriacea) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë, që nxjerr gjethe të gjata e të ngushta, me lule të verdha të mbledhura në tufa rruzullore, me bishtajat të përdredhura të mbushura me fara të ngrënshme. Akacia dealbata (lat. Acacia dealbata) akacie, e njohur edhe si mimoza, që rritet shpejt në zonat e ngrohta mesdhetare dhe malore-tropikale në lartësi deri 30 m, me gjethe të gjata, të ndritshme dypalëshe, të gjelbra në të kaltër dhe të hirta kah e argjendta, me lule në vile të mëdha në ngjyrë të verdhë në të ndezur dhe me erë dehëse manushaqeje. Akacia e grathët (lat. Robini hispida, R. Fertilis) akacie gjetherënëse, me degë të dendura, që rritet në zona të thata, e përshtatshme për shartim, që lulëzon në pranverë dhe çel lule në tufa ngjyrë rozë të errët, me gjethe vezake në ngjyrë të gjelbër të lehtë, që përdoret dhe për gardhime parqesh. Akacia gjethebrisk (lat. Acacia cultriformis) akacie zbukuruese me gjelbërim të përhershëm, me gjethe trekëndore të mëdha dhe të mprehta me ngjyrë të gjelbër të hapët kah e hirta, me lule të vogla pa erë në tufë, që mund të kultivohet edhe në vazo parku. Akacia gjethedhertë (lat. Acacia homalophylla) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë të degëzuar me gjethe të ngushta, zakonisht të sheshta, me lëvore të ashpër të hirtë në të errët, me lule të verdha rruzullore që rritet në lartësi me kurorë të ngritur ose të zgjeruar, me degëza të reja të zhveshura ose me qime të lakuara, druri i së cilës është i fortë, aromatik që përdoret për të bërë shtiza. Akacia gjethegjatë (lat. Acacia longifolia, Mimosa longifolia) akacie mesdhetare që rritet anës lumenjve me lartësi mesatare, me trung të shkurtër dhe me kurorë pak të çrregullt, me lëvore ngjyrë hiri me pjesë të kuqërremta, me gjethe të ndërkëmbyeshme, të ngushta e të gjata, me lule erëmirë, rrënjët e së cilës pasurojnë tokën me azot. Akacia gjetheharpë (lat. Acacia harpophylla) akacie e lartë zbukuruese, me rrënjë të thella, me lëvore të fortë me hulli në ngjyrë të zezë, me degët këndore, me gjethe të rrejshme me damarë të shumtë dhe me lule tufore të gjata e të shtypura, me bishtaja të mbushura me fara gjatoshe, që kultivohet në toka bujqësore dhe në parqe tërheqëse. Akacia e Kaspikut (lat. Gleditsia caspica) akacie gjetherënëse me kurorë si formë kube, me trung me gjemba të rrezikshëm, me lastarë të rinj të lëmuar, me gjethe të mëdha vezake, buzore, me ngjyrë të gjelbër të lehtë, me lule të verdha e të gjelbra pothuajse pa kërcell, që lidh bishtaja të gjata si shpatë. Akacia leshtore (lat. Caragana jubata, Robinia jubata) akacie gjetherënëse, me degë të forta të mbuluara plotësisht me gjemba leshtorë, me gjethe të gjata shumëpalëshe, me kërcell të hollë me push e me majë si gjemb, me lulet të bardha, që lulëzojnë në prill e maj. Akacia e Meksikës së re (lat. Acacia neomexicana) akacie gjetherënëse, që rritet në toka të lagështa gëlqerore etj., me kurorë të hapur dhe të dendur, me bisqe njëvjeçare këndore, me gjethet të gjata me ngjyrë të gjelbër të ndezur, me lule të bardha erëmira dhe të pasura me nektar, bishtajat të gjata me ngjyrë kafeje, që lidh fara me vaj. Akacia qerthullore (lat. Acacia verticillata) akacie me gjemba gjetherënëse ose me gjelbërim të përhershëm e zonave të ngrohta bregdetare, me degë të larta me gjemba, me gjethe me ngjyrë të kaltër të gjelbër kah e hirta e argjendtë, që nxjerrin lëng të ëmbël që tërheq milingonat, bletët etj. Akacia e Siberisë akacia e verdhë. Akacia shelgore (lat. Acacia saligna) akacie me gjelbërim të përhershëm që rritet shpejt e kudo, me rrënjë të gjata dhe trung të trashë, me kurorë të gjerë, me, gjethe të gjelbra kaltëroshe si shtiza, që lidh fruta me një duzinë fara; mimoza blu, akacia blu. Akacia shkurre (lat. Acacia aneura) akacie si shkurre e vogël dhe e ulët, me rrënjë që depërtojnë thellë në tokë për të gjetur lagështi, me trung me gjethe të rrejshme me përmbajtje të lartë vaji. Akacia tregjembëshe (lat. Gleditsia triacanthus) akacie e lartë, me degë si një tendë e madhe, me trung të mbuluar me gjemba trepjesësh, me lëvoren me ngjyrë të hirtë kah e kafenjta, me gjethet të përbëra nga 15-30 fletëza të vogla vezake, me lule të vogla në tuba, të verdha të gjelbra erëmira e plot nektar, që lidh bishtaja të varura me fara të sheshta me ngjyrë të kuqe në të kafenjtë; glediçje. Akacia ujëse (lat. Gleditsia monosperma, G. aquatica) akacie shumë e lartë, me një kurorë të hapur e të gjerë, me degëza të holla me gjemba të dukshëm, me gjethe vezake, me lule të bardha në të gjelbër, me sytha të prerë anësorë dhe me lëvore të lëmuar e me njolla e thjerrëza të ndara; karkalec uji, karkalec kënetor. Akacia e varur (lat. Acacia pendula) akacie me lëvore të hirtë e gri, të plasaritur fort në trung, me degë me degëza të varura e të mbuluara me qime të shkurtra e të imta, me gjethe të rrejshme të ngushta vezake, të hirta të blerta. Akacia e verdhë (lat. Caragana arborescens, C. Fruticosa) akacie e lartë gjetherënëse, me pak fletë zakonisht të përbëra nga 4-6 palë kotiledone, me kërcell që përfundon në një shtyllë kurrizore, me bisqe të gjata e me degëzim të rrallë, me lulet të verdha, që shoqërohen nga gjethe të gjelbra të buta të ngjitura në një kërcell të hollë të varur; akacia siberiane. Akacia veshtullore (lat. Robinia viscosa, R. Glutinosa) akacie gjetherënëse, që rritet në lartësi duke formuar një kurorë të gjerë, të rrumbullakosur ose vezake, me degë pa gjemba në ngjyrë kafe në të kuqe e të mbuluara me qime ngjitëse, me gjethe vezake me maja të mprehta, të lëmuara, me ngjyrë të gjelbër të errët, me lule rozë të çelur në tufa dhe pa erë. Akacia e zezë (lat. Acacia melanoxylon) akacie e fortë me shtat të drejtë e të lartë dhe me gjelbërim të përhershëm, me kurorë vezake e piramidale, me lëkurë të hirtë të errët e me plasaritje vertikale, me gjethe me ngjyrë të gjelbër me shkëlqim, me lule të vogla të bardha rruzullore që lidhin fara të holla që varen në tufa.
✱Sin.: bagrem, çali, çeli, ferrëdeti, ferreckë, robinjë, rogovecë, rogoveckë, sallgam, sollkëm.

AKLLË́́K,~U m. Krem fytyre, me bazë zhivën, që përdoret si mjet kozmetik për të zbardhur fytyrën; të bardhët, të bardhët e zhivës. I ndriste fytyra nga akllëku.
✱Sin.: të bardhë, krem, dërti.

AKÓRD,~I_I m. sh. ~E, ~ET muz. Harmonizim i tre ose më shumë tingujve që luhen njëkohësisht me lartësi të ndryshme; bashkim i tingujve të luajtur njëkohshëm që krijojnë harmoni muzikore. Akorde të thjeshta. Akorde me katër nota. Akorde të modifikuara. Akorde të hapura (të mbyllura). Luaj disa akorde. Përsërite akordin e parë. Akord tonik akord bazë në një tonalitet të caktuar. Vë në akord përshtat diçka për të arritur përputhje ose harmoni tingujsh. Në akord në përputhje me një tingull të caktuar.
✱Sin.: harmonizim, bashkim, përputhje, harmoni, pajtim, kombinim.

AKROMATÍK,~E mb., fiz., kim. I pangjyrë; që përthyen dritën e bardhë duke mos i zbërthyer ngjyrat ose përbërësit e saj, që nuk ndikon në përhapjen e dritës në bazë të ngjyrave; kund. kromatik. Sistem akromatik. Lentet akromatike (opt.). Pikturë akromatike. Fije akromatike (biol.). Objekt akromatik. Skema akromatike.

AKSIOMATÍK,~E mb. 1. filoz. Që ndërton, një sistem logjik mbi parime bazë të pranuara si të vërteta pa prova, që ka vetitë e një aksiome; që ka karakterin e një aksiome, që nuk ka nevojë për vërtetim, që pranohet si diçka e ditur ose e vetëkuptueshme. Sistem aksiomatik. Teoria aksiomatike. Parim aksiomatik. E vërtetë aksiomatike. E drejta aksiomatike. Hulumtimet aksiomatike. Marrëdhënie aksiomatike. Qasje aksiomatike. Themele aksiomatike. Në mënyrë aksiomatike.
2. logj., mat. Që përdor rregulla logjike për të nxjerrë teorema dhe përfundime. Sistem aksiomatik strukturë teorike që fillon me një grup aksiomash dhe që përdor rregulla logjike për të nxjerrë teorema dhe përfundime. Logjika aksiomatike. Funksionet aksiomatike. Premisat aksiomatike. Përkufizim aksiomatik. Gjeometria aksiomatike.
✱Sin.: parimor, themeltar, i vetëkuptueshëm, i vërtetë, i ditur, i njohur.

AKSIOMATIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR filoz., kal. 1. Vë bazën e një dijeje përmes strukturimit të një tërësie aksiomash; ndërtoj ose formuloj një teori, një sistem ose një përmbledhje konceptesh mbi bazën e aksiomave. Aksiomatizoj një sistem aksiomash për ekologjinë. Asokohe u aksiomatizuan ligjet e termodinamikës. Aksiomatizoi parimet etike për një teori morale.
2. logj., mat. Ndërtoj një sistem formal teorik e konceptor për të nxjerrë teorema dhe përfundime mbi bazën e aksiomave; procesi i vendosjes së parimeve themelore dhe i marrëdhënieve të tyre në bazë të aksiomave për të ndërtuar një sistem të qëndrueshëm teorik për një fushë studimi ose një sistemi logjik. Logjika moderne u aksiomatizua nga dy matematikanë.
✱Sin.: formalizoj, sistematizoj, themeloj, krijoj, strukturoj.

AKTÍV,~I_II m. sh. ~E, ~ET fin., treg. Pjesë e bilancit ekonomik të një ndërmarrjeje, që përfshin të gjitha vlerat e saj materiale, shumën e parave në arkë, të ardhurat dhe detyrimet që i kanë ndërmarrjet e tjera; pjesët përbërëse pozitive të një prone a të një pasurie, prej së cilës përfiton pronari i saj; kund. pasiv. Aktivi dhe pasivi. Aktivi afatshkurtër (afatmesëm, afatgjatë). Aktiv arke. Aktiv bazë. Aktiv bruto. Aktiv financiar. Aktiv fitimprurës (jofitimprurës). Aktiv i bankës. Aktiv monetar. Aktiv i dyshimtë. Baraspesha midis aktivit dhe pasivit.

AKTPADÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. drejt. Kërkesë me shkrim që hartohet nga pala e interesuar dhe që përmban padinë e ngritur kundër dikujt në një gjykatë civile; akt padie. Aktpadi penale. Ngrihet aktpadi. Në bazë të aktpadisë. Kopje e aktpadisë. Paraqes aktpadi në gjykatë. Prokurori paraqiti aktpadinë. Aktpadi për shkelje të kontratës dypalëshe.
2. fig. Aktakuzë. Aktpadi e rëndë (e ashpër).

ALFABETIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. 1. I mësoj nxënësit e klasës së parë të lexojë e të shkruajë në gjuhën amtare, arsimoj (dikë të rritur) përmes shkrim-leximit; mësoj a arsimoj dikë me njohuritë bazë të të lexuarit dhe të shkruarit; kund. analfabetizoj. Alfabetizoj një grup të interesuarish. Fushatat për të alfabetizuar zonat rurale.
2. Rendis sipas alfabetit. Alfabetizoj termat e vjelë.

ALGJÉB/ËR,~RA f., mat. 1. Pjesë e matematikës, që studion veprimet me numra, duke i zëvendësuar këta në formë përgjithësuese me atë të shkronjave. Algjebra e lartë. Algjebra elementare. Algjebra lineare. Algjebra abstrakte. Ushtrime algjebre.
2. Lënda që jep njohuritë bazë dhe kryesore të kësaj pjese të matematikës në shkollë.
3. bised. Tekst që përmban njohuritë e kësaj pjese të matematikës në shkollë. Mësuesi i algjebrës. Orët e algjebrës. Libri i algjebrës. Bleu algjebrën.

ALKÁL,~I m. sh. ~E, ~ET kim. 1. Lëndë e tretshme në ujë, me veti të ngjashme me ato të sodës a të potasit, që del nga bashkimi i kripës me acid dhe që gjendet edhe në hirin e bimëve të djegura; bazë kimike që tretet në ujë. Alkal i lirë. Alkal mineral potas. Alkale të tretshme në ujë. Alkal i zi. Përzierje e një acidi me një alkal. Përdor alkal për pastrim shtëpiak.
2. bot. Bimë nga e cila për herë të parë është nxjerrë soda (karbonati i natriumit); sodë, hidroksid, bazë.
✱Sin.: sodë, hidroksid, bazë.

AMARÉTO,~JA m. Liker i ëmbël italian me aromë dhe bazë bajameje të hidhur, kajsie ose pjeshke, që përdoret si pije ose si përbërës në pije të përziera, në kafe dhe në gatesa të ndryshme.