FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BASHKËJET/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Jetoj së bashku me një tjetër a me të tjerë në marrëdhënie të caktuara; jetoj si bashkëshort me një vajzë pa lidhur kurorë me të; jetoj si bashkëshorte me një burrë pa lidhur kurorë me të; jetoj së bashku nën një strehë si pjesëtar i një familjeje. Bashkëjetonin si burrë e grua. Bashkëjeton me prindërit. Bashkëjetojnë pa martesë.
2. Jam njëkohësisht e bashkë me të tjerë a me diçka tjetër, jetoj bashkë me dikë a me diçka tjetër. Dy rryma të kundërta filozofike që bashkëjetuan gjatë.

BASHKËSHÓRT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zyrt. 1. Burri i martuar kundrejt gruas së vet. Bashkëshort i vërtetë. Zgjodhi bashkëshortin. Bashkëshort brinar (keq.).
2. kryes. sh. Burri, gruaja ose të dy së bashku të lidhur me martesë. Detyrat e bashkëshortëve. Kujdesi i bashkëshortëve për njëri-tjetrin. E drejta e bashkëshortëve.

BASHKËSHORTËSÍ,~A f., zyrt. Të qenët bashkëshort; jeta bashkëshortore. Themeli i një bashkëshortësie të mirë. Edukimi i bashkëshortësisë. E prishi bashkëshortësinë.

BRÍNJ/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. anat. Eshtër e trupit të njeriut dhe të kafshëve të mëdha, e gjatë, e ngushtë dhe e kthyer si hark, që del nga boshti i kurrizit e shkon deri te kocka e kraharorit. Brinja e djathtë (e majtë, e poshtme). Brinjë e verbër (e varfër, e rreme) brinjë që nuk ngjitet te kocka e kraharorit. Theu brinjët. Ra e këputi brinjët. Heq brinjën. E goditi në brinjë. I dalshin brinjët! (mallk.). Iu thafshin brinjët! (mallk.). Hajvanëve (kafshëve të samarit) më mirë t'u numërosh brinjët, se sa t'u numërosh gjurmët. (fj. u.). kafshët e samarit më mirë të jenë të dobëta, sesa të mos i ndjekësh dot kur ecin e të lodhin.
2. Ana e djathtë ose e majtë e trupit të njeriut, që nis nga supi e shkon deri te mesi; ijë, krah. Shtrihem (fle, kthehem) në brinjë. Me sëmbon (me ther) në brinjë. E mori plumbi brinjë me brinjë. Fle (shtrihem) brinjë më brinjë me dikë. Qesha sa me dhembin brinjët.
3. Copë mishi që nxirret nga pjesa anësore e trupit të bagëtive dhe që përdoret për ushqim. Brinjë dashi (qengji, viçi). Pjesë brinje.
4. sh. edhe ~A, ~AT Faqe e thepisur e një mali, e një shkëmbi etj., ana e pjerrët, rripë; vend që vjen pak i pjerrët, e përpjetë e vogël. Brinjë e zhveshur (e thatë, e keqe). Brinjë mali. Brinjë shkëmbi. Shkoi brinjas. Kullotin brinjave. Brinja vinte e thepisur. Vështirë të kalohet natën ajo brinjë. Nuk mund t’i bëhej ballë borës ndër brinja. Mustafë Broci plak me thinja, / I mbeti çallma në ato brinja. (folk.). Të më duash derëzinë, / Se për ty prisha shtëpinë, / Shita sharkun e kusinë, / Lashë dhen e dhi në brinjë! (folk.). Lepuri në brinjë e helli në zjarr. (fj. u.). Kokën me thinja, mendjen nëpër brinja. (fj. u.).
5. Skaji a ana e ngushtë e një sendi që e kufizon atë, buza; vija a pjesa anësore e diçkaje. Brinja e anijes (e lundrës). Brinjët e samarit. Brinjët e krehrit të tezgjahut. Brinja e arës. Deri në brinjë të tryezës së drunjtë.
6. gjeom. Vija anësore e një figure gjeometrike; vija ku priten dy faqe të një trupi gjeometrik. Brinjët e trekëndëshit (e katrorit). Brinja e kubit. Gjatësia e brinjës. Raporti ndërmjet brinjës së pesëkëndëshit të rregullt dhe diagonales së tij.
7. krahin. Bucelë për ujë. Mbushi brinjat.
8. usht. Krah; anë. U dha urdhër për t'i sulmuar nga brinjët.
✱Sin.: ijë, krah, të hollët, rripë, brinjoke, shpat, rrëpirë, kërnalle, dërrmë, breg, buzë, cak, qenar, anë, anie, skaj, skiç, zgrip, kufi, bucelë, bulirë, cumër, bukli.
♦ Në atë brinjë fli! iron. shih në atë krah fli! iron. Më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët. 1. U këputa së punuari, punova shumë e u lodha pa masë, u rraskapita; më dhembin brinjët nga lodhja; mbaj (zë) brinjët me dorë; më ra bretku; më ranë kockat; më ra lëkura. 2. Qesha aq shumë sa më dhembin brinjët, u këputa së qeshuri me të madhe, u gajasa; mbaj barkun me dorë; mbaj ijët me dorë; mbaj (zë) brinjët me dorë; rashë në shpinë (në kurriz). Brinjë më brinjë. 1. Tejpërtej; gjithë, krejt. 2. Shumë, fort. Iu frynë (iu ënjtën, i kërcitën) brinjët (dikujt) iron. u fry, u ngop jashtë mase, iu bë barku daulle. Është me dy fije brinjë (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). S’i ka *mish brinja (dikujt). Më këputi (më theu) brinjët (dikush) iron. 1. Më këputi së qeshuri, më bëri të qesh aq shumë, sa më dhëmbin brinjët, më gajasi; më la me duar në ijë; mbaj (zë) brinjët me dorë. 2. Më gënjeu rëndë, më tha shumë gënjeshtra, më ngopi me gënjeshtra; më këputi ijët. Kërkon *lesh nga kau i brinjës (dikush). Mbaj (zë) brinjët me dorë shih më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët₂. I kanë mbetur vetëm brinjët (dikujt) është dobësuar shumë, është me dy fije brinjë (dikush); është bërë kockë e lëkurë (dikush); i numërohen brinjët. E mbështeti brinjën (dikush) shpërf. shih i ktheu patkonjtë nga dielli (nga qielli) (dikush) shpërf. I numërohen brinjët (dikujt) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). E njoh me *lëkurë e me brinjë (dikë). T’u thafshin brinjët! mallk. u tretsh!, u dobësofsh nga shëndeti! I theu brinjët (dikujt) keq. e rrahu fort, e shqepi; i theu dhëmbët; i zbërtheu brinjët. S’e vë në brinjë (dikë) mospërf. nuk e merr për grua a për burrë, s’pranon ta ketë në krah si bashkëshorte a si bashkëshort. I zbërtheu brinjët (dikujt) keq. 1. shih i theu brinjët (dikujt). 2. E detyroi t’i nxirrte të gjitha ç’kishte; ia zbuloi të gjitha të fshehtat a mendimet. Ia zbuti brinjët (dikujt) keq. shih ia zbuti kurrizin (shpinën) (dikujt) keq.

BÚRR/Ë,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Njeri i seksit mashkullor; njeri mashkull në moshë të pjekur. Burrë i pjekur. Burrë plak (i thyer). Burrë i martuar (i pamartuar). Burrë fjale. Burrë zakoni. Burrë i besës. Burra e gra. Burrë me qokë burrë që i zë vend fjala. Dyzet vjeç burrë. Rroba (veshje) burrash. Kostum (pallto, këpucë, këmishë, çorape) burrash. Rrobaqepësi për burra. Punë burrash. I them vetes burrë e quaj veten të rritur. Burri s’matet me pëllëmbë, po me zemër. (fj. u.). Nuk lind burri me mustaqe. (fj. u.). Druri nga pemët, burri nga punët. (fj. u.). Kalin e njeh barra, burrin e njeh fjala. (fj. u.). Kalit i ka hije shala, burrit i ka hije fjala. (fj. u.).
2. Njeri mashkull i martuar kundrejt gruas së vet, bashkëshort i një gruaje, i shoqi. Burri i parë. Grua me burrë (pa burrë). Vëllai (xhaxhai...) i burrit. Motra (tezja...) e burrit. U bë për burrë. E mori për burrë. E do për burrë. Burrë e grua, mish e thua. (fj. u.). Ç’e do mallë e ç’e do gjënë, kur s’ke burrë për të qenë. (fj. u.). Keq me burrë e keq pa burrë, keq të mos martohesh kurrë. (fj. u.).
3. fig. Njeri i fortë, trim, i besës, i fjalës e fisnik. Burrat e dheut. Burrë mbi burrat. Fjalë (besë) burri. Është burrë. E bëri si burrat. Grua më burrë se burrat. S’e bëj për burrë nuk e quaj trim, s’e çmoj. Bëhu burrë! tregohu trim e guximtar! Kush është burrë nuk frikohet / Po vdes, po vdes si një dëshmor. Miku im me vulë, / Doli burrë e deli burrë. (folk.). Muri luan, burri s’luan. (fj. u.). Kau lidhet për brirësh, burri për fjalësh. (fj. u.). Fjala e burrit - pesha e gurit. (fj. u.). Trimi njihet në shesh të burrave. (fj. u.). Mos iu tremb punës kurrë, por i qëndro si burrë. (fj. u.).
4. fig. Njeri i shquar në veprimtarinë shtetërore e shoqërore ose që udhëheq e drejton, personalitet. Burrë i madh.
✱Sin.: bashkëshort, shoq, shok), trim, fisnik, besnik, udhëheqës, personalitet, kokë.
♦ *Besë burrash (besa e burrave) etnogr. Bëhem burrë marr guxim dhe trimërohem, nuk trembem më; marr zemër. M’u bë (si) burri i nënës (dikush) përb. më është mërzitur shumë, s’e duroj dot; e urrej a e përbuz për sjelljen e tij a për marrëdhëniet e këqija që ka me mua; m’u bë njerk; nuk e shoh dot me sy (dikë). (U bë) bjeri burri burrit! (diku) u bë rrëmujë e potere e madhe diku; u kacafytën njerëzit njëri me tjetrin pa parë se ç’po bëjnë; nuk e merr vesh (nuk e njeh) i pari të dytin; (u bë) merre ta marrim. Burri i botës përçm. dikush që trimërohet pa ngurrim, por që s’e njeh njeri për të tillë; një njeri kushdo qoftë, dikushi. Si burri me burrin hapur, trimërisht, siç u ka hije burrave. Burrë me çika trim e i zoti, njeri që shquhet midis të tjerëve; s’i trembet (s’i fiket) syri (dikujt). Burri i dheut njeri i zoti, me karakter të fortë (edhe si thirror). (Burrë) katërqind *dërhemë. Burrë shteti libr. njeri i rëndësishëm e me funksione të larta shtetërore; personalitet shoqëror (politik). *Fjalë burri. Na dy *groshë e më qaj burrin! përçm. (Është) një burrë e gjysmë (dikush) është trim i madh, është trim e shkuar trimit, është trim mbi trima. S’ka burrë nëne... s’ka njeri aq të aftë e të zotin që t’ia dalë në krye një pune a që t’i dalë përpara dikujt; s’ka bir nëne... S’ka *lidhje burri (dikush) përb. Pesë (dy) *para burrë (njeri). Në *shesh të burrave (të mejdanit). Tre *pëllëmbë burrë keq.

DHÚNSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mbështetet në dhunë; që shfaq dhunë. Veprim i dhunshëm. Shpronësim i dhunshëm. Shpërngulje e dhunshme. Bashkëshort i dhunshëm. Grua e dhunshme. Sjellje të dhunshme.
2. I turpshëm; shumë fyes. Fjalë (punë) e dhunshme. Veprim i dhunshëm.
✱Sin.: dhunues, i turpshëm, fyes, çnderues, poshtërues.

FAT,~I m. sh. ~E, ~ET fet., filoz. 1. Fuqi e panjohur, që besohet se përcakton në mënyrë të pashmangshme ecurinë e jetës së njeriut ose rrjedhën e ngjarjeve. E la në mëshirë të fatit (dikë a diçka).
2. Gërshetim rrethanash a lidhje ngjarjesh të rastit në jetën e njeriut; rrjedhë ngjarjesh që mbarojnë me një fund të kënaqshëm; mbarësi (edhe në njësi frazeologjike). E solli fati. Është me fat. Për fat të mirë fatmirësisht. Për fat të keq fatkeqësisht. Fat i bardhë.
3. E ardhmja e dikujt a e diçkaje. Nuk dihet se si do të jetë fati i tij. Fati i njeriut. Kujdesem për fatin e fëmijëve.
4. Pjesa që i takon dikujt për të marrë. Iu bë fat i erdhi diçka e mirë.
5. Bashkëshort; bashkëshorte. E mori për fat u martua. Fati i parë është i mbarë (fj. u.).
✱Sin.: e shkruar, e thënë, orë, rrisk, rrësk, kësmet, nafakë, baft, yll, e ardhme, ogur, short.
♦ Më bëhet fat (diçka) më vjen diçka e mirë, zakonisht vetë e pa e pritur; arrij të kem diçka që më pëlqen; më ecën fati (për diçka); më bëhet kësmet vjet. Më ka buzëqeshur fati më ka ecur mbarë në jetë; kam parë ditë të mira; më erdhi papritur një e mirë e madhe. I doli fati (dikujt) e gjeti bashkëshortin, u fejua a u martua (zakonisht për vajzat); i doli kësmeti vjet.; i doli asi thjeshtligj.; kund. iu thye fati. Më ecën fati (për diçka) më shkon gjithnjë mbarë, kam fat gjithnjë, jam me fat; më bëhet fat (diçka). Për fat të keq fatkeqësisht, mjerisht; kund. për fat të mirë. Për fat të mirë fatmirësisht, lumturisht; kund. për fat të keq. Për *ironi të fatit iron. libr. E ka fatin me *barrë (dikush). E ka lënë në *dorë të fatit (dikë a diçka). E lë në *mëshirë të fatit (dikë a diçka). Rrota e fatit ngjarjet e paparashikuara në jetën e njeriut. Çast që vendos fatin, çast i pashmangshëm, i paracaktuar. Iu thye fati (dikujt) u nda nga burri; nuk u lidh dot me një burrë, nuk u martua dot me të; iu prish fejesa (zakonisht për vajzat); kund. i doli fati.

MODÉL mb. Që shquhet për cilësi të larta dhe që merret si shembull për t’u ndjekur edhe nga të tjerët. Burrë (grua, bashkëshort) model. Nxënës model. Familje model. Shtëpi (shkollë, klasë) model. Fshat model. Mbledhje (mbrëmje) model. Kolektiv (punëtor, punonjës) model.

ORTÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që punon bashkë me një tjetër a të tjerë dhe i ndajnë fitimet bashkë, bashkëpunëtor në një punë; pjesëtar me të drejta të barabarta në diçka. Ortakë të një dyqani. Ortak në tregti. U bënë ortakë. Ortakë jemi, shokë s’jemi. (fj. u.). Po të bëhesh ortak me shejtanë, koçanët ke për të mbledhur. (fj. u.).
2. krahin. Bashkëshort. Të rroftë ortaku! (ur.).
3. fig., keq. Bashkëpunëtor në një punë të keqe a në një veprimtari të dëmshme. Ortakët e kontrabandës së drogës.

PABÉSË (i, e) mb. 1. Që nuk e mban fjalën e dhënë, që nuk duhet t’i zihet besë; që nuk i qëndron besnik dikujt, që nuk ka besë, që tradhton; kund. besnik. Njeri i pabesë. Armiku është i pabesë. Doli i pabesë.
2. Që ndryshon ndjenjat dhe qëndrimin kundrejt dikujt, që nuk e ruan dashurinë për të ose që nuk e ndjek me besnikëri, që nuk është besnik; kund. besnik. Bashkëshort i pabesë. Mik i pabesë. I doli e pabesë.
3. Që bëhet në mënyrë të pandershme e prapa krahëve të dikujt për ta goditur e dëmtuar sa më shumë. Sulm i pabesë. Vrasje e pabesë. Komplot i pabesë.
4. Që të zhgënjen; i gënjeshtërt. Ç’botë e pabesë që ishte atëherë!
5. vjet. Që nuk është besimtar, që nuk beson më në dogmën fetare; i pafe.
6. fet., vjet. Që ishte i një feje të ndryshme nga ajo e dikujt tjetër, që ishte i një besimi kundërshtar me një tjetër.

PAKURÓRË (i, e) mb. 1. Që jeton si bashkëshort me një tjetër pa qenë martuar zyrtarisht, i pacelebruar. Grua e pakurorë. Burrë i pakurorë.
2. I pamartuar; kund. i martuar. Vashë e pakurorë.
3. Që ka lindur nga një martesë, e cila nuk është lidhur zyrtarisht, që ka lindur jashtë martese. Fëmijë i pakurorë.
✱Sin.: i pamartuar, i pacelebruar, jashtëmartesor.

PARTNÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. 1. Ai që merr pjesë së bashku me një tjetër a me të tjerë në një lojë, në një ndeshje, në një shfaqje në skenë a në një veprimtari tjetër të tillë. Partner i mirë. Partner në shah.
2. Ai që bën së bashku me një tjetër a me të tjerë një punë, një marrëveshje, një bisedë etj. Partner i fuqishëm. Ka hyrë në marrëdhënie me partnerë të shumtë. Shoqata “Partnerë për fëmijët”.
3. Bashkëshort. I qëndron besnike partnerit. E prishi lidhjen me partnerin.
4. Bashkëjetues me një tjetër.
5. Ai që krijon një lidhje intime me një tjetër, i dashur; ai që kryen marrëdhënie seksuale me dikë tjetër. Krye marrëdhënie me disa partnerë.

PLAKËSHKRÉTË mb. Plakë e mbetur shkretë, pa fëmijë e pa bashkëshort.

POLIGAMÍST,~E mb. Që është martuar me disa bashkëshort në të njëjtën kohë. Grua poligamiste.

SHERRTÁR,~E mb. 1. Që i pëlqen të bëjë sherr, që nuk ia përton sherrit, sherrak, mistrec. Djali sherrtar nuk ua përtonte grindjeve. E lidhi fatin me një bashkëshort sherrtar. Fëmijë sherrtar.
2. Që është mashtrues i lig. Burrë sherrtar. I ngjante djallit sherrtar. Kishte në krah një fqinj sherrtar, të cilit nuk i zinte besë.
✱Sin.: sherrak, sherret, sherrmadh, sherrxhi, grindavec, grindaman, grindanjoz, grindar, grindës, zevzek, i prapë, mistrec, xanxar, i djallëzuar, hilanjoz.

SHOK,~U_I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njeri me të cilin jemi lidhur me miqësi gjatë jetës, në një punë a në një veprimtari të përbashkët ose në luftë për një çështje të përbashkët; njeri me të cilin kemi pikëpamje, mendime e interesa të përbashkëta, kemi moshë pak a shumë të afërt dhe shkojmë mirë njëri me tjetrin. Shok i mirë (i vërtetë, i rrallë). Janë shokë të ngushtë (të pandarë). Shok fëmijërie (vegjëlie). Shok shkolle (klase, banke). Shok i zemrës. Shok jete bashkëshort. Shok lufte. Shok armësh bashkëluftëtar për një çështje të përbashkët revolucionare e patriotike. Shokë vuajtjesh (mjerimi). Ndërmjet shokësh. Shok për kokë. Bëri (ka) shumë shokë. Shkon mirë me shokët. Njeriu i mirë është shok. Shoku shok e puna punë. Trimi i mirë me shokë shumë. (fj. u.). Atij që i thërret shok, i ke thirrur vëlla. (fj. u.). Thuamë ç'shokë ke, të të them cili je. (fj. u.). Në rrezik e në nevojë shoku shokun të ndihmojë. (fj. u.).

2. Ai që është i ngjashëm me dikë nga aftësia a nga zotësia për një punë ose nga një veti e karakterit, nga një virtyt etj. I ka shokët të rrallë. Trim pa shok. Nuk e ka shokun. Nuk i gjendet shoku. Shok ka veten s'ka tjetër si ai, ka cilësi të veçanta. Ai me shokë. S'jam shoku i atij.

3. Njeri me të cilin gjendemi a veprojmë së bashku në disa rrethana të caktuara. Shok pjesëmarrës. drejt. ai që bashkohet ose merr pjesë bashkë me një tjetër a me disa të tjerë në një punë, në një veprim etj., duke pasur interesa të përbashkëta me ta. Shok rruge (udhe) bashkudhëtar. Gjeta një shok. Na duhet edhe një shok.

4. Ai që luan a që merr pjesë në të njëjtën skuadër ose ekip sportiv. I kaloi shokët. Ia pasoi topin shokut.

6. Burrë a djalë, mashkull. U zgjodhën edhe shoqe, jo vetëm shokë. Kishte më shumë shokë se shoqe.

7. bised. Ortak (në vendet ku ka pronë private; në të kaluarën edhe në Shqipëri). Ia hëngri paratë shoku.

9. si përem. Njëri, tjetri. U mësuan shoku me shok. U zunë shok me shok.

✱Sin.: burrë, djalë, mashkull, ortak, partner, loc, bashkëluftëtar; bashkudhëtar; bashkëvëlla, bashkënxënës, bashkëstudent; bashkëpunëtor, bashkëshort, çift; mik, i njohur, jaran.

♦Nuk i gjendet shoku (shoqja). 1. (dikujt). Është shumë i aftë, i zoti, i shkathët, i bukur, i fortë etj., sa nuk ka një tjetër si ai; ka virtyte të larta a cilësi të veçanta, që s’i ka askush tjetër; nuk ka ndonjë tjetër të ngjashëm a të afërt me të (zakonisht për nga vetitë), është shumë i mirë, shumë i zoti, shumë trim etj.; nuk e ka shokun (shoqen) (dikush); shok (shoqe) ka veten (dikush); s’ka (s’e ka) një të dytë (dikush); s’e ka kush (dikë); s’i gjendet një i dytë; s’i lëshon udhë (askujt). 2. (diçkaje). Nuk ka ndonjë tjetër të ngjashme a të afërt me të nga vetitë, është shumë e mirë; nuk e ka shoqen (diçka). Nuk e ka shokun (shoqen) (dikush a diçka) është shumë i aftë dhe i zoti; ka virtyte të larta, ka cilësi të veçanta, s’ka tjetër si ai; nuk i gjendet shoku (shoqja); shok (shoqe) ka veten; s’i gjendet çifti (dikujt); s’ka të dytë; s’e bën nëna (dikë); s’e ka kush (dikë); s’i lëshon udhë (askujt); s’ia lë (s’ia lëshon) vendin (dikujt). I ka shokët *të rrallë (dikush). Shoku i jetës (shoqja e jetës) bashkëshorti (bashkëshortja). Shok (shoqe) ka veten (dikush a diçka) shih nuk i gjendet shoku (shoqja) (dikujt a diçkaje).