FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BASHKËKOORDINÚAR (i, e) mb. I bashkërenduar. Veprime të bashkëkoordinuara.

BASHKËRENDÍM,~I m. Veprimi kur bashkërendoj diçka; lidhje harmonike a përputhje e veprimeve; bashkërenditje, koordinim. Bashkërendim i plotë. Bashkërendimi i veprimtarisë (i punës, i detyrave, i forcave, i planeve). Bashkërendimi i qëndrimeve (i pikëpamjeve). Bashkërendimi i qendrave të kontrollit të trafikut ajror. Bashkërendimi i ndihmës. Siguroj bashkërendimin. Në bashkërendim me... (libr.) në pajtim a në përputhje me..., duke u bashkërenduar me...

BASHKËRENDÍTUR (i, e) mb. 1. I bashkërenduar; i koordinuar. Veprime (plane) të bashkërenditura. Sulm i bashkërenditur. Në mënyrë të bashkërenditur.
2. gjuh. Që është i lidhur me bashkërenditje me një njësi tjetër gjuhësore (me fjali ose me gjymtyrë fjalie). Fjali (gjymtyrë) të bashkërenditura.

BASHKËRENDÚAR (i, e) mb., libr. Që është bashkërenduar me diçka tjetër për të arritur një qëllim; i koordinuar. Veprime (masa) të bashkërenduara. Pikëpamje (qëndrime) të bashkërenduara. Lëvizje të bashkërenduara. Detyra të bashkërenduara.

BASHKËRENDÚES,~E mb., libr. 1. Që shërben për të bashkërenduar diçka, që bën bashkërendimin. Organ bashkërendues. Mekanizëm bashkërendues. Veprime bashkërenduese. Forca bashkërenduese. Hartimi i një plani bashkërendues. Mbështetja bashkërenduese e forcave aleate.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Bashkërenduesi i punëve (i planeve). Bashkërenduese e shoqatave.

GÓZHD/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kunj metali me kokë në njërën anë, që ngulet për të mbërthyer diçka. Gozhdë trarësh (potkonjsh). Gozhdë këpucësh. Fabrikë gozhdësh.
2. fig. Merak i madh që të bren përbrenda; peng. I ka mbetur (ia la) gozhdë (në zemër).
✱Sin.: peronë, shajkë, telishtë, peng.
♦ I bëj sytë gozhdë shikoj me vëmendje dhe i përqendruar për një kohë të gjatë; nuk ia ndaj shikimin; ia ngul sytë (dikujt a diçkaje); ia ngjit (ia qep) sytë (dikujt a diçkaje); nuk ia shkëput (nuk ia heq) sytë (dikujt a diçkaje). I bie gozhdës e potkoit (për diçka) flet vazhdimisht për po atë gjë, ngul këmbë për diçka, po aty e ka fjalën; i bie thumbit (e potkoit). Për një gozhdë shkoi potkoi për diçka fare të vogël humbi a vajti dëm diçka e madhe; për një potkua shkoi kali. Gozhda e Nastradinit iron. diçka që dikush e lë varur, të pambyllur, me qëllim që të ketë të drejtë të ndërhyjë sa herë të dojë. Gozhdë e ndryshkur keq. njeri i pazoti e i pavlerë; pushkë e lagur (dyfek i lagur) mospërf. E kam gozhdë në zemër (në shpirt) (diçka) e kam merak të madh, që më bren përbrenda e nuk më hiqet; e kam peng në zemër; e kam thikë në zemër; e kam brengë në zemër. (E kërkoi) si *breshka gozhdën (dikush). E mbath kalin pa gozhdë (dikush) iron. shih heq (tërheq) buallin nga bishti (dikush) keq. I ngeci *sharra në gozhdë (dikujt). Ngriti *këmbën e nguli gozhdën (dikush). I mbeti gozhdë (diçka) i bëri përshtypje të madhe, nuk e harron, e ka merak derisa ta shlyejë; i mbeti kunj; i mbeti peng (në zemër). E mbërtheu me gozhdë. 1. (diçka). E tha diçka në mënyrë plotësisht të vendosur, e nguli mirë dhe e bëri si të paluajtshme. 2. (dikë). E zuri në fjalë, e bëri të heshtë e të nënshtrohet me arsye të forta, s’ka nga luan; e vuri me shpatulla pas murit. Na nallban një gozhdë! tall. ia bën të keqen vetes, dëmton veten, mbi të bie çfarë bën; vetë e ka fajin; vret veten me gishtin e madh. I ngeci *sharra në gozhdë (dikujt). Ngul gozhdë (dikush) të thumbon keq me fjalë, të shpotit në mënyrë therëse; i hedh (i fut) thumba (dikujt). Njëri i bie gozhdës (thumbit) e tjetri potkoit secili bën sipas kokës së vet, nuk veprohet në mënyrë të bashkërenduar e të harmonishme, nuk ka mirëkuptim, nuk merren vesh njëri me tjetrin; njëri i bie kudhrës e tjetri çokut (çekiçit); unë për lisa e ti për fshesa; ku i bie daulles unë e ku e hedh vallen ti! *Pilaf me gozhdë tall. Pres gozhdë (thumba) mërdhij shumë, ngrij së ftohti, dridhem e më kërcasin dhëmbët nga të ftohtë. Rri mbi gozhdë nuk jam i qetë, i lirshëm a i shkujdesur; nuk rri dot në një vend; kam një hall të madh që më mundon e nuk më lë të qetë; rri mbi gjemba; jam (rri) në (ndër) grepa. Në vend që t’i bjerë gozhdës (thumbit), i bie potkoit (dikush) nuk qëllon aty ku duhet, nuk thotë a nuk bën atë që duhet. I zuri *sharra në gozhdë (dikujt).

HARMONÍSH/ËM (i), ~ME (e) mb., libr. 1. Që vete mirë me diçka tjetër; që është në harmoni, që ka harmoni. Trup i harmonishëm. Fytyrë e harmonishme. Sistem i harmonishëm. Lidhje e harmonishme. Zhvillim i harmonishëm. Edukim i harmonishëm. Lojë e harmonishme. Në mënyrë të harmonishme. Marrëdhënie të harmonishme.
2. muz. Që tingëllon bukur a jep tingëllim të këndshëm (për tinguj e zëra të njëkohshëm); që është ndërtuar sipas parimeve dhe rregullave të harmonisë; që është harmonik a melodik. Zëra të harmonishëm. Tinguj të harmonishëm.
✱Sin.: harmonik, i pajtuar, i bashkërenduar.

HARMONIZÚES,~E mb. Që është në përputhje a në pajtim të bashkërenduar mirë me diçka tjetër; që harmonizon.

HOLISTÍK,~E mb., filoz. Që është i tërësishëm, i ndërvarur, që e shikon strukturën si bashkim organike sheh një dukuri si një tërësi të bashkërenduar, jo si bashkim pjesësh të izoluara; që i mëshon faktit se pjesët e veçanta mund të kuptohen vetëm kur vendosen në marrëdhënie me të tërën. Edukim holistik. Proces holistik. Qasje holistike. Ndërhyrje holistike.

HOLÍZ/ËM,~MI m., filoz. Doktrinë filozofike sipas së cilës pjesët e veçanta mund të kuptohen vetëm kur vendosen në marrëdhënie me të tërën; dukuri që shikon strukturën si një tërësi e bashkërenduar, jo si bashkim pjesësh të izoluara.

KOMPLÓT,~I m. sh. ~E, ~ET Marrëveshje e fshehtë dhe e pabesë kundër dikujt, kundër shtetit a qeverisë etj., me qëllime të caktuara; akt a veprimtari pas shpine, e bashkërenduar me të tjerë kundër dikujt a kundër një institucioni. Thurin (organizojnë, përgatitin) komplote. U zbuluan (dështuan) komplotet.

KOORDINÚAR (i, e) mb., libr. I bashkërenduar.

KÚDH/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT 1. tek. Trung prej çeliku me një sipërfaqe të sheshtë, mbi të cilin farkëtari rreh hekurin e nxehur.
2. anat. Kockë e vogël në brendësi të veshit në trajtën e këtij trungu; veshi i brendshëm a i mesëm. 3. fig., lart. Vend a mjedis edukimi dhe kalitjeje për të rinj në kushte të vështira; farkë. Kudhër kalitjeje. E kam provuar atë kudhër.
✱Sin.: najë, farkë, farkëtari.
♦ Ose kudhër ose çekan ose i fortë e zot i vetes, ose i dobët e shërbëtor i të tjerëve; ose do të godasësh, ose do të goditesh; ose hu ose thupër. Njëri (i bie) kudhrës e tjetri çokut (çekiçit) bëjnë punë jo të bashkërenduar; tjetër thotë a bën njëri e tjetër thotë a bën tjetri, pa lidhje, pa u marrë vesh mirë e duke penguar njëri-tjetrin; secili për hesap të vet; njëri (i bie) gozhdës e tjetri potkoit.

MAKÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mjet mekanik ose elektrik i përbërë nga një tërësi pjesësh të fiksuara e të lëvizshme, ku secila kryen një rol të caktuar dhe të gjitha së bashku bëjnë një punë të veçantë duke shfrytëzuar transmetimin ose modifikimin e energjisë. Fabrikë për prodhimin e makinave. Inxhinier makinash. Makina bujqësore. Makina udhëtimi. Makinë elektrike (kibernetike). Makinë me avull (me motor).
2. Pjesë e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme makinash që kryejnë funksione të veçanta: Makina bluese makinë që shërben për të bluar drithin a diçka tjetër. Makinë grirëse makinë ose pajisje që shërben për të grirë diçka. Makinë fshirëse makinë që shërben për të fshirë rrugët. Makinë për grirjen e mishit pajisje që shërben për të grirë mishin. Makinë korrëse makinë bujqësore që shërben për të korrur prodhimin. Makinë kositëse makinë bujqësore që shërben për të korrur barin, drithin etj. Makinë larëse lavatriçe, rrobalarëse. Makinë llogaritëse pajisje e vogël dore që punon me bateri dhe shërben për të bërë llogaritje me numra. Makinë mbjellëse makinë bujqësore që shërben për të mbjellë farat ose filizat. Makinë ngjyrosjeje makinë që shërben për të ngjyrosur rroba a diçka tjetër. Makinë qepëse makinë që shërben për të qepur rroba. Makinë rroje pajisje e vogël dore që përdoret nga burrat për të rruar mjekrën; pajisje e vogël dore që shërben për të rruar qimet e trupit. Makinë shirëse makinë bujqësore që ndan drithin dhe farat e tjera nga pjesa tjetër e bimës. Makinë shkrimi pajisje tipografike me çelësa që shërben për të shtypur shkronja, numra dhe simbole në një letër të futur në rul. Makinat e tezgjahut makinë tekstile që shërben për të thurur pëlhura. Makinë tharëse pajisje që shërben për të tharë rroba, fruta etj., tharëse.
3. Automobil, veturë, automjet. Makinë e re (e vjetër). Makinë ushtarake (civile). Makinë e hapur (e mbyllur). Makinë e madhe (e vogël). Makina e zjarrfikësve (e ndihmës së shpejtë, e policisë rrugore). Rrotat (gomat) e makinës. Timoni i makinës. Rrugë makinash. Ndez (fik) makinën. Hipi në makinë. Ngas makinën. Udhëtoj me makinë. E zë makina.
4. Pjesë e parë e emërtimit për makinat e zakonshme që përshtaten dhe kthehen në mjete luftarake: Makinë bombë makinë e pajisur me bombë që shpërthen kur aktivizohet me telekomandë. Një makinë bombë shpërtheu në sheshin e qytetit.
5. fig. Tërësi organesh a institucionesh që punojnë si një mekanizëm i vetëm, në mënyrë të rregullt e të bashkërenduar, për të kryer një detyrë a për të zhvilluar një veprimtari të caktuar. Makina shtetërore. Makina e luftës. Makinë propagandistike.
✱Sin.: automobil, veturë, automjet.

MUZÍK/Ë,~A f. 1. Art që e pasqyron jetën dhe shpreh ndjenjat, përshtypjet, mendimet etj. me anë të tingujve të bashkërenduar në një mënyrë të tillë ritmike që të tingëllojnë këndshëm, të formojnë një melodi e të kenë harmoni; tërësia e veprave të këtij arti ose një vepër e tillë; melodia e një vepre të tillë; krijimtaria muzikore e një kompozitori; mënyra e veçantë e krijimtarisë së tij muzikore. Muzikë instrumentale muzikë e shkruar për t’u luajtur me një vegël ose me disa vegla muzikore. Muzikë vokale muzikë e shkruar për t’u kënduar me zë. Muzikë korale muzikë e shkruar për kor. Muzikë simfonike muzikë e kompozuar për orkestër simfonike. Muzikë popullore (klasike, operistike, e përpunuar). Muzikë e lehtë muzikë këngësh dhe vallëzimi. Muzikë dhome muzikë e shkruar për t’u luajtur me një numër të vogël veglash muzikore në salla të vogla. Muzikë vallëzimi. Muzikë baladë. Historia (teoria) e muzikës. Shkollë muzike. Mësues muzike. Studion për muzikë. Ka prirje (ka vesh) për muzikë. Merret me muzikë. Muzikë e bukur (e ëmbël, e gëzuar). Muzika dhe fjalët e një kënge. Tingujt e muzikës. Program me muzikë popullore (të zgjedhur). Muzikë sipas kërkesave të dëgjuesve. Çelës muzike shenjë e pentagramit që tregon notën.
2. Pjesa e melodisë së një vepre muzikore, e cila luhet me vegla në dallim nga pjesa që këndohet me zë. Muzika dhe kënga. Më pas i dëgjohet muzika diçkaje më vonë do të bëjë jehonë, më pas do të merret vesh ç’është, pastaj i del tymi (zakonisht për diçka jo të mirë, që s’kuptohet menjëherë).
3. Vegël muzikore e vogël, me disa fletëza të metalta në dy anët e një pllake dhe me një a dy radhë vrimash për to, së cilës i bie duke i fryrë me gojë. Muzikë goje. I bie muzikës.
4. dhe sh. ~A, ~AT bised. Orkestër; bandë muzikore. Muzika ushtarake. Drejtues muzike.

PABASHKËRENDÚAR (i, e) mb., libr. Që nuk është bashkërenduar me diçka tjetër; i pakoordinuar; kund. i bashkërenduar. Lëvizje e pabashkërenduar (fiz.).

RAKORDÚAR (i, e) mb., libr. 1. I bashkuar me rakord. Tub gome i rakorduar.
2. I bashkërenduar. Përpjekje të rakorduara.
3. (Diçka) për të cilën është rënë dakord. Marrëveshje e rakorduar. Plan veprimi i rakorduar.

SHPAT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Faqja e pjerrët e një mali a e një kodre, zakonisht e gjerë e pa gropa. Shpat shkëmbor. Shpate të veshura (të blerta, të zhveshura). Shpat mali (kodre). Shpat më shpat. Kullotin shpateve.
2. arb. Pyll në faqe të malit.
♦Ia fut (ia lëshon) shpatit (dikush) flet kot, thotë gjepura; lodhet së foluri e s’e dëgjon njeri; flet në erë; bluan egjër; grin lakra bised.; grin sallatë bised.; i bie legenit bised. Ia dha shpatit (dikush) iku, ia mbathi, iku me të katra, fluturoi; iku e u zhduk shpejt (zakonisht nga frika); mori këmbët në krahë; i bëri këmbët të lehta; mbathi opingat; mori arratinë; çau ferrën. Njëri shpatit e tjetri malit secili bën sipas kokës së vet, nuk veprohet në mënyrë të bashkërenduar e të harmonishme, nuk ka mirëkuptim, nuk merren vesh njëri me tjetrin; njëri gozhdës e tjetri potkoit; njëri përpjetë e tjetri tatëpjetë; unë për lisa e ti për fshesa.

SHPËRNDÁRË (i, e) mb. 1. I përhapur në një sipërfaqe pak a shumë të madhe; që janë vendosur një këtu e një atje, që janë larg njëri nga tjetri; i përndarë; kund. i mbledhur, i përmbledhur. Fshat i shpërndarë. Me shtëpi të shpërndara. Popullsi e shpërndarë.
2. Që nuk është i bashkuar e i lidhur, që nuk vepron në mënyrë të bashkërenduar (për një grup njerëzish). Forca të shpërndara.
3. Që merret me shumë gjëra a me shumë punë dhe nuk ka mundësi të thellohet në asnjë prej tyre (zakonisht për njerëzit e punës mendore); i papërqendruar. Ai është shumë i shpërndarë. E kishte vëmendjen të shpërndarë.