FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFSH/ÓN vep., ~ÓI, ~ÚAR jokal., vet. v. III Lëshon afsh (toka, bari, ara, deti), nxjerr afsh (njeriu, kafsha); del afsh, avullon. Afshon toka (deti etj.). Afshon avulli. Afshon uji.

AGLÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Dy hunj të gjatë të latuar mbi të cilët vihet bari i thatë dhe bartet nga dy njerëz njëri para tjetri prapa si shkalcin; trinë ose lesë për bartjen e sanës. Shko merre aglorin! S’e gjeta aglorin.
✱Sin.: civere, trinë, lesë, llastar, novik, navilk, venak.

AJËRSHPËRNDÁRËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bujq. 1. Pajisje ose mekanizëm që shpërndan ajrin në mënyrë të kontrolluar dhe të njëtrajtshme në një hapësirë ose në një sistem të caktuar, që ka funksion ngrohjeje, ventilimi, klimatizimi etj., si në proceset industriale, në akuakulturë etj. Ajërshpërndarës për oksigjenimin e akuariumit.
2. Pajisje druri etj., në trajtë kafazi, mbi të cilën hidhet bari i njomë për t’u tharë me rrymë ajri. Ajërshpërndarëse elektrike. Çmimi i ajërshpërndarëses.

AKSH,~I m. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Erythracea centaurium) Trika, bari i kapeles, bari i lithit, bari i thiut, lulja e etheve, lulja e trikës, bari i etheve.
✱Sin.: trikë, kantarion, kamtaljan, kantalion.

ÁLF/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Stipa tenacissima, Machrochloa teacissima) Lloj bari shumëvjeçar që rritet në Afrikën Veriperëndimore dhe në pjesën jugore të Gadishullit Iberik, zakonisht në toka të thata e që formon lëndina të ngjashme me stepat; bar alfa, bar gjilpëre.

ALTÉ,~JA f. sh. ~, ~TË bot. (lat. Malva neglecta) Bimë njëvjeçare livadhore, që lulëzon nga qershori deri në shtator e që pjalmohet nga insektet, sidomos nga bletët; mëllagë e kuqe, mëllagë e vogël, bari i erës.

AMARÁNT,~I m. sh. ~Ë ~ËT bot. 1. (lat. Amaranthus blitum, A. lividus) Bimë barishtore njëvjeçare, që rritet në ara e në kopshte, me fara të imëta e të shumta në majë, me gjethe vezake mishtore të mëdha me damarë të dalë e në ngjyrë të gjelbër në vjollcë, të ngrënshme, që përdoren si zarzavate, në byrek, në lakror etj.; nena, nenëza, spinaqi i egër, spinaqi kinez, bari llapush, lulja e qurranit, tamblanikë. Amarant i butë (e egër). Lakror me amarant.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje amarantësh: Amaranti i bardhë (lat. Amaranthus albus) dervishi. Amaranti bishtak (lat. Amaranthus caudatus). Amaranti gjembak (lat. Amaranthus spinosus). Amaranti gjethependë (lat. Cykloloma atriplicifolium). Amaranti gjetheshelg (lat. Amaranthus salicifolius). Amaranti hibrid (lat. Amaranthus hybridus, A clorostachys). Amaranti kallith (lat. Amaranthus blitum) nenëza. Amaranti i keq (lat. Amaranthus palmeri). Amaranti i lëshuar (lat. Amaranthus quitensis). Amaranti lulekuq (lat. Amaranthus hypochondriacus). Amaranti melthor (Amaranthus paniculatus). Amaranti ngjitës (lat. Amaranthus ascendens). Amaranti i purpurt (lat. Amaranthus atropurpureus, A. hybridus cruentus). Amaranti i shtrirë (lat. Amaranthus blitoides). Amaranti i pyllit (lat. Amaranthus silvestris, A. viridis, A. gracilis). Amaranti trengjyrësh (lat. Amaranthus tricolor, A. caudatus) bishti i dhelprës, spinaqi kinez.
✱Sin.: nenë, nenëz, bletëz, mbledhë, dervish.

AMBROZÍ,~A_I f. sh. ~, ~TË bot. 1. (lat. Ambrosia artemisiifolia, A. elatior) Bimë barishtore njëvjeçare, me kërcell të drejtë e të degëzuar, me rrënjë gishtore me gjethe të ndara në lobe të ngushta me ngjyrë të hirtë dhe të gjelbër, me lule ngjyrë të verdhë në të zbehtë, të mbledhura në tufa të varura; ambrozia gjethepelini.
2. Pjesë e parë në emërtimet e pathjeshta për disa lloj ambrozish: Ambrozia bregdetare (lat. Ambrosia maritima) ambrozi me gjethe të holla dhe të ndara në pjesë të ngushta në ngjyrë të gjelbër të hapët, me lule të vogla të verdha, që përdoret për kurimin e disa sëmundjeve të lëkurës, për lehtësimin e dhimbjeve dhe kundër pezmatimeve; bari i ëmbël. Ambrozia treshe (lat. Ambrosia trifida) ambrozi, me gjethe trefletëshe e të dhëmbëzuara, që çel lule të vogla, të verdha e të gjelbra, të mbledhura në tufa të vogla e që prodhon shumë polen që shkakton alergji stinore.
3. Përzierje nektari dhe poleni, me të cilin bletët ushqejnë larvat.

AMBRÚK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT bot. 1. (lat. Salicornia europaea, S. herbacea) Bimë barishtore, që rritet në bregdet, në laguna e toka të kripura, me kërcell të trashë mishtor me degëzime të ndara e të gjelbra dhe që hahet si sallatë e freskët ose e zier; panxhari i butë, shpargu i detit, asparagu i detit, bari i kripës.
2. Pjesë e parë e emërtimit të pathjeshtë për një lloj ambruku: Ambruku pesëlulesh (lat. Salicornia quinqueflora, S. australis) ambruk me degë të trasha me gjethe të gjelbra në tufa të dendura me nuanca të kuqe ose të purpurta në vjeshtë, me lule të vogla të fshehura që lidhin farëza të vogla dhe që rritet në toka me kripë, në zona bregdetare si ligatina, moçale etj.; samfira pesëlulëshe.
✱Sin.: artroknemë, drokth, salikorni, samfirë.

AMÓN,~I_II m., bot., etnogr. (lat. Lapsana communis) Lloj bari me të cilin ushqehen bagëtitë në Ditën e Shëngjergjit që të mos nuhasin kudo; bari i gjirit, blushtër, ballkot. Amoni i egër.

ANGJELÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Angelica) Shkurre e vendeve të ngrohta mesdhetare, me degë të holla e të gjata, me gjethe treshe të vogla e vezake, me lule të verdha në trajtën e një fluture që lidhin bishtaja të gjata e të fryra; drokth, karthpulë, fshikartë, vjegjës.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjelikash: Angjelika e butë (lat. Angelica archangelica, Archangelica officinalis) bimë barishtore dyvjeçare e ngrënshme, me kërcell të shkurtër mishtor dhe të mbuluar dendur me rrënjë të gjata, me gjethe të mëdha që rrethojnë kërcellin me një flutur në majë, me lule të gjelbra e të verdha, me fryt vezak, të sheshtë në ngjyrë të verdhë e të bardhë e që përdoret në mjekësinë popullore; drokthi i bardhë, kukuda e butë, angjelika mjekësore. Angjelika e përgjunjur (lat. Angelica genuflexa) angjelikë që rritet mbi dy metër lartësi, me gjethe të mëdha të dhëmbëzuara, me kërcell të rrumbullakët, të drejtë, të zbrazët dhe të degëzuar në majë, me lule të verdha e të bardha që lulëzojnë në korrik e gusht, që përdoret edhe në mjekësinë popullore; angjelika kënetore; angjelika ligatinore, angjelika mjekësore, gjemb gomari, bari i shpirtit të shenjtë. Angjelika e purpurt (lat. Angelica atropurpurea, Archangelica atropurpurea) angjelikë që rritet deri në 1.80 cm në lartësi, me kërcell të lëmuar, të zbrazët e të degëzuar në ngjyrë vjollce, me gjethe vezake me skaje të dhëmbëzuara, të çara me lobe të cekëta e të thella, me lule të bardha në të gjelbër në formë ombrelle. Angjelika e pyllit (lat. Angelica sylvestris, A. illyrica, A. montana) angjelikë që rritet deri në dy metër lartësi, me gjethe të gjelbra në të errët, me lule të vogla të bardha erëkëndshme, që rritet në hapësira të lagështa pyjore, në brigjet e përrenjve dhe të kanaleve, esenca vajore e së cilës përdoret në mjekësi, kurse frytet e bluara përdoren si insekticide; angjelika e egër; kukuda e bjeshkës, kukuda e kuqe.
✱Sin.: drokthi, karthpulë, fshikartë, vjegjës, shtogiq, rrëfeshk, ferreckë, gjembaç, kukudë.

ANTH,~I_I m., krahin. 1. Sanë e imët, byku i sanës. Fshij anthin.
2. Fundërria që mbetet në tokë nga bari i thatë; kashtabyk.
✱Sin.: endëz, endth.

APLIKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprim kur aplikoj ose kur aplikohet diku a për diçka.
2. Zbatim.
3. Paraqitje e kërkesës për diçka (për punësim, për pozicion pune, për të ndjekur një program studimi në një institucion arsimor ose shkencor, për pranim si anëtar në ndonjë institucion të lartë kombëtar ose ndërkombëtar, për mjete financiare (grante) te ndonjë fondacion, për një leje, për një kurs ose për çështje të tjera administrative etj.). Aplikim në konkursin për punësim. I plotësova kushtet për aplikim. Aplikim për marrje të patentës. Aplikim për pjesëmarrje në festival. Aplikoi për ambasador.
4. Vënie në përdorim (e një metode, një mjeti), vë në funksion (një aparat, një makinë, etj.); vënie në fuqi (e një ligji, e një rregulloreje, e një vendimi, e një urdhri etj.). Aplikim i metodës me elektricitet. Aplikimi i urdhërarrestit. Vendosën për aplikim.
5. Përdorim i diçkaje (i një bari mbi lëkurë, i pikave në sy, etj.). Aplikimi i ilaçit mbi lëkurë. Aplikimi i hidratimit. Nuk bëri punë aplikimi i yndyrës.

APSÍTH,~I m., krahin., bot. Pelin; bari i rreve, bari i shenjanit, fshesa e arave, fshesa e egër, fshesa krahnjerr, lule korculla. Erë apsithi. Shije apsithi. I ithët si apsithi. Apsithi i bardhë. Apsithi i egër.

ARAJÉT,~I m., krahin. Mpirje e muskujve të gjymtyrëve të trupit si pasojë e kushteve të papërshtatshme, kur flemë në tokë, në një vend me lagështirë. E zuri arajeti. Mos fli te bari, të kapë arajeti.

ARAPLÍ,~U m., krahin. (lat. Plantago) bot. Dejëz; gjethe delli, gjethja e dellit, bari me dej, bari i dorës, bari i mazës, fletë arapliu, fleta e dellit.
✱Sin.: dejëz, dejç, dellës.

ARÍTH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT krahin., bot. (lat. Equisetum arvense) Bimë barishtore e egër e ligatinave, në dukje si fieri, me gjethe të holla e të lëmuara si hala pishe, që këputen lehtë, këputja; bari i argjendit, grethi i arave.
✱Sin.: këputje, barxhan, bishtmi, heqëse, hjekëse, këputkë, koblar, krispë, krizëm, mjekëse, vgjedhë, vgjer.

ÁRRËS,~I m. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Teucrium chamaedrys, T. officinalis) 1. Bimë barishtore ose gjysmëshkurre gjetherënëse e shumëvjeçare, e përhapur sidomos në vendet e Mesdheut, me gjethe të vogla, të dhëmbëzuara, vezake, me aromë karakteristike, me lule në trajtë vile ngjyrë vjollce, që përdoret si bimë aromatike dhe në mjekësi.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme arrësi: Arrësi i akmes (lat. Teucrium scordium) arrësi hidhës. Arrësi amerikan (lat. Teucrium canadense) bimë shumëvjeçare kërcelldrejtë, me një sistem rrënjor fibroz e me rizoma, që formon tufa deri në një metër të larta, me gjethet janë të përkundërta vezake ose heshtore, me damarë të thellë dhe me dhëmbë të trashë. Arrësi hidhës (lat. Teucrium scordium) bimë barishtore zbukuruese me kërcell të degëzuar, me gjethe të ngushta e të gjata dhe me lule tufa-tufa me ngjyrë të verdhë, të kuqërremtë a në kafe, që e ka erën si të vjollcës; shebojë. Arrësi i malit (lat. Teucrium montanum) bimë shumëvjeçare e përhapur në zonat malore, me gjethe të vogla, të ngushta e me skaje të valëzuara e të gjelbra, me lule të vogla, të bardha ose të verdha, të grumbulluara në tufëza në majat e kërcellit, që përdoret në mjekësinë popullore për trajtimin e problemeve të tretjes, të inflamacionit dhe të sëmundjeve të frymëmarrjes; sherbela e malit. Arrësi i micës (lat. Teucrium marum, T. maritimus, Chamaedrys marum) shkurre e vogël, e përhapur kryesisht në zona shkëmbore mesdhetare, me kërcell të hollë e të përkulur, të mbuluar me qime të imëta, me gjethe të vogla, të ngushta dhe të gjelbra në të errët, me skaje të lëmuara e me aromë të veçantë, me lule të vogla, të purpurta ose rozë, të grumbulluara në tufëza në majat e kërcellit; bari i zonjës. Arrësi shkurrak (lat. Teucrium fruticans) shkurre shumëvjeçare e përhapur kryesisht në rajonet shkëmbore mesdhetare, me kërcell e gjethe të gjelbra, të vogla, vezake, të mbuluara me shtresë të dendur qimesh të bardha ose të argjendta, me aromë të lehtë e të këndshme si dhe me lule të vogla, ngjyrë të kaltër ose të kaltër-vjollcë, që shfaqen në tufëza të vogla në majat e degëve; gryka e Teutës, bajamja e kafshëve. Arrësi i verdhë (lat. Teucrium flavum, Chamaedrys flava) shkurre e vogël me gjelbërim të përhershëm, e përhapur kryesisht në rajonet shkëmbore mesdhetare, me kërcell drunor të mbuluar me qime të dendura, me gjethe të gjelbra të zbehta, si dhe me lule të vogla, të verdha, që shfaqen në tufëza në majat e degëve, që përdoret në mjekësinë popullore për vetitë shëruese e në parqe për zbukurim; ndërfandën.

ÁTHJEZ,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Ononis spinosa, O. procurrens) Bimë barishtore njëvjeçare, me trup të vogël e të degëzuar, me lule ngjyrë trëndafili, të verdha a të kaltra dhe me gjemba të mprehtë e të helmët; bari i lugatit, ferra e nuses. Rrënjët e athjezës. Zë athjeza gruri.
✱Sin.: athje, cabokth, delmuth, ferrënuse, nuskë, kolmuth, pashkullizë.

ATKÓS/Ë,~A f., bujq., krahin. 1. Bari i kositur i hedhur në njërën anë, në njërin drejtim; bari i kositur e i tharë, sanë.
2. Bar i rritur mirë dhe i dendur, që është gati për t’u kositur.