FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABLLÁN/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET Pjesë e përparme e diçkaje, ballësor; kaptelli i samarit, kaptelli i shalës. Abllangu i parmë. Mos u mbaj për abllangu!
✱Sin.: ballë, balle, ballnik, ballor, balluk, ballinë, kaptell.

BALLNÍK,~E mb. Që ka lindur i pari, i parë. Djalë ballnik.

BALLNÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ballë_{I, 2}. Muri i ballnikut. Ballnikët e vozës.
2. Copë toke përpara shtëpisë. Perimet i mbjell në ballnik.
3. vjet. Pjesë e përkrenares që mbronte ballin e luftëtarit (në kohë të vjetra). Ballniku i kaskës.
4. vjet. Pararojë. Doli në ballnik. Nxori ballnik.
5. Djali që ka lindur i pari në një familje a në një farefis. Ballniku i fisit (i familjes).

BÁLL/Ë,~I_I m. 1. Pjesa e sipërme e fytyrës së njeriut midis syve dhe flokëve; pjesa e sipërme e turirit të shtazëve. Ballë i lartë (i gjerë, i ngushtë). Ballë i dalë (i futur). Me ballë të ngrysur (të vrenjtur). Shtegu (mesi) i ballit. Lulja e ballit. Damari (nervi) i ballit. Lëkura (kocka) e ballit. Rrudhat e ballit. Djersa e ballit. Rrudh ballin. Fshij ballin. E puth në ballë. Lëshoj flokët mbi ballë. I ra ballit me pëllëmbë. Mu në mes të ballit, / Varur një flori, / Mendja seç më luajti, / Ç’më panë ata sy! (folk.). S’ka lindur njeri me yll në ballë. (fj. u.). Derrit i bien me sëpatë në ballë. (fj. u.).
2. edhe sh. ~Ë, ~ËT Faqja e përparme dhe kryesore e një ndërtese, e një sendi etj.; pjesa që duket, ana që bie në sy. Balli i shtëpisë. Balli i anijes. Ballët e arkës anët më të ngushta të arkës. Ballët e krevatit kokat e krevatit. Balli i samarit. Balli i djepit. Ballët e vozës ballësoret. Ballët e dhomës dy faqet e ngushta të dhomës. Me ballë nga dielli. Në ballë të odës. Me ballë nga jugu.
3. Pjesa e fillimit të një sendi, fillimi i diçkaje, kreu; kund. fund; radhët e para, vendi që ndodhet në krye e më i rëndësishmi; kund. bisht. Balli i oxhakut qoshja. Balli i kolonës. Balli i kopesë. Balli i vendit. Balli i gazetës. Balli i ujit. Plaku e ka vendin në ballë të oxhakut (fj. u.).
4. min. Pjesa e përparme e një galerie, e një tuneli, e një pusi etj., ku bëhet gërmimi për të nxjerrë mineral; front. Ballë i verbët pjesë e galerisë a e tunelit me një dalje. Balli i galerisë (i tunelit, i pusit). Balli i punimeve. Ballë kërkimi.
5. Vija e ndeshjes me kundërshtarin, front. Balli i parë. Ballë i gjerë. Zunë ballin.
6. fig. Pjesa më e zgjedhur; ai që është më i mirë, lulja, ajka, bashi, maja, ballori; gjëja më e parë e më kryesore. Balli i djemve (i djalërisë, i burrave, i trimave). Balli i vajzave (i nuseve). Balli i miqve. Mori ballin e grurit. Balli i kuajve. Balli i gjellëve. Balli i rakisë. Marr ballin e ballin marr pjesën më të mirë.
7. fig. Ai që udhëheq një veprimtari; pjesa më e përparuar e një shtrese a e një grupi shoqëror; pararojë; kreu. Balli i shoqërisë. Në ballë në vijën e parë, në krye; në udhëheqje; në fillim, herën e parë. As në ballë, as në bisht as ndër të parët, as ndër të fundit, në mes. Kurdoherë në ballë e jo në fund.
8. Fillimi i një stine, i një kohe a i një pune. Në ballë të dimrit. Në ballë të të korrave.
✱Sin.: krye, fillim, lule, ajkë, pikë, majë, ballor, ballinë, ballnik, ballore, balluk, bash, parëse, faqe, fasadë, pararojë, mes, kulm, pik.
♦ Ballë për ballë. 1. Njëri kundrejt tjetrit, me fytyrë njëri përballë tjetrit, përballë, përkundrejt; sy për (më) sy; faqe më (për) faqe; fytyrë për fytyrë; hundë më hundë. 2. Njëri kundër tjetrit si kundërshtarë; në luftë të hapur me dikë a me diçka, pa iu fshehur, pa iu trembur e me guxim; në shesh të burrave (të mejdanit); gjoks për gjoks; me gjoks hapur. As ballë e as bisht nuk është as nga të parët, as nga të fundit, është i mesëm. Ballë e bisht shih kokë e këmbë. Me ballë çelur ballëçelur, ballëhapur. Ballë e fund shih fund e krye (e majë). Në ballë (në front) të gjerë në mënyrë ballore; në të gjithë vendin e me përmasa të mëdha. Me ballë hapur ballëhapur. Balli i kazanit (ballë kazani) rakia e parë dhe më e fortë që nxjerrim kur bëjmë raki; pika e parë. Me ballë (me ballin) lart ballëlart, krenar; me kokën lart; me faqe të bardhë. Me ballë të ndritur ballëndritur, shumë i bukur. I bëj ballë (dikujt a diçkaje). 1. I qëndroj pa u përkulur, e përballoj, ia dal e nuk tërhiqem. 2. Arrij të bëj diçka, mundem, e përballoj, ia dal; ia dal në krye (diçkaje). Bëri (dha) ballë (dikush) u duk nga larg, sapo doli, u shfaq; erdhi. I bie në ballë (punës etj.) e nis një punë siç duhet, e zë aty ku jep më shumë rezultat, kap pikën kryesore; e zë (e kap) demin për *brirësh (nga brirët). I ra ballit me dorë (dikush) shfaqi habinë, pendimin a zemërimin e vet për diçka të papritur; kujtohet befas për diçka. Të çan (ta jep) në ballë (diçka) të godit, e ndien menjëherë diçka shumë të ftohtë (për ujë e për lëngje); është shumë i fortë (për raki etj.). Me *djersën e ballit. I djersit balli (dikujt) punon shumë, punon ndershmërisht, nuk e kursen veten. (E dua, e ruaj) si sytë e *ballit (dikë). Për dy *gisht ballë. Nuk e fsheh ballin (dikush). 1. Është trim i madh; nuk i fshihet asnjë rreziku, i del ballas; s’i trembet (s’i fiket) syri (dikujt). 2. Është i çiltër e i sinqertë; është ballëlarë e nuk ka përse të turpërohet. Dha (bëri) ballë (dikush) u duk, zakonisht shpejt e papritur, erdhi, u shfaq. E kam ballin *të hapur. E kam ballin *të larë. E ka *dellin e marres në shteg të ballit (dikush) keq. E kam *sy në ballë (dikë). I kam sytë në ballë shoh vetë; e kam kujdes vetë; jam syhapët; hap sytë. E ka të shkruar në ballë (dikush) duket qartë, e sheh kushdo; nuk e fsheh dot diçka. I kërceu *delli (damari) (i ballit) (dikujt). Laj ballin (para dikujt) shlyej një njollë dhe mund të dal ballëhapur para dikujt; çnjollosem, i kthej nderin vetes. E mban ballin *lart (dikush). Ngre ballin lart fitoj besim në vetvete, bëhem i guximshëm; eci ballëlart në jetë. Ia numëroi (ia dha) në ballë (dikujt) shih ia numëroi (ia dha) në lule të ballit (dikujt). Ia numëroi (ia dha) në *lule të ballit (dikujt). S’i nxihet balli (dikujt) shih s’i nxihet faqja (dikujt). Me *njollë në ballë. I ka plasur (i ka dalë) *cipa (peta) (e ballit) (dikujt) keq. I ka plasur *delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. E puth dhe e vë në ballë (diçka) e pëlqej, e pranoj me kënaqësi, e pres me gjithë qejf diçka që është më e mirë se diçka tjetër më e keqe; ku ta gjej!; jam i kënaqur edhe me atë (kur nuk kam diçka më të mirë). Rrudhi (ngrysi) ballin (dikush) u vrenjt në fytyrë, u zymtua; u mërzit e u ngrys; rrudhi vetullat. Për *sytë e ballit! (për këta sy që kam në ballë!) bet. Mos t’i shoh *rrudhat në ballë (për diçka). Pash *sytë e ballit! bet. (E pashë) me *sytë e ballit (me këta dy sy) (dikë a diçka). Vë ballin nga thembrat (dikush) iron. shih vë majat nga thembrat (dikush) iron. E ka vënë *syrin e qenit në ballë (dikush) përçm. S’vë *shoshë në ballë (dikush). Me *yll në ballë.

PARARÓJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. usht. Repart a nënrepart ushtarak që nxirret në një largësi të caktuar përpara forcave kryesore në lëvizje dhe që ka për detyrë t’i ruajë këto nga goditjet e befasishme të armikut, të sulmojë armikun që takon dhe t’u sigurojë forcave kryesore kushte të përshtatshme për luftim. Pararoja anësore. Forcat e pararojës. Nxjerr pararojën.
2. fig. Pjesa më e përparuar e një grupi shoqëror a e një klase, që qëndron në ballë të luftës ose të veprimtarisë së saj.
3. fig. Pjesa e punonjësve që kanë arritjet më të mira në punë a në një fushë të veprimtarisë së tyre; vendi që zë kjo pjesë, krye, ballë. Njerëz të pararojës. Është (qëndron) në pararojë.
4. përd. mb. Sipas kuptimeve të emrit. Punëtor pararojë. Luftëtar pararojë. Repart (kolektiv, ndërmarrje) pararojë. Rol pararojë.
✱Sin.: ballë, aradhe, ballnik, krye.