FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BAJÁT,~E mb., bised. 1. Që është prodhuar ose është vjelë me kohë dhe ka humbur shijen, freskinë dhe cilësitë e tjera të mira; i ndenjur, i ndiçëm; kund. i freskët; i proshkët. Pemë (perime) bajate. Bukë bajate. Mish bajat. Gjellë bajate. Ushqime gjysmë bajate. U bë bajat. Kur vjetrohet buka bëhet bajate.
2. fig., keq. Që i ka dalë boja, i vjetruar; që ka humbur vlerën nga përdorimi i tepruar dhe është bërë i mërzitshëm nga përsëritja e shpeshtë e pa vend, banal. Refren bajat. Arsyetime (argumente) bajate. Shpifje (akuza) bajate. Shaka (narrativa, deklarime) bajate. Demagogji (propagandë) bajate. Këngë (muzikë) bajate. Mitingje bajate. U bë bajat. Fjalime (diskutime) plot me slogane e ide bajate.
3. mospërf. Që e ka humbur nderin e respektin; që nuk i ka më vlerat e dikurshme. Njeri bajat. Mania për të krijuar personazhe bajate në letërsi.
✱Sin.: i bajatosur, i pashije, i bujtur, i përbujtur, i ndiçëm, i ndenjur, i motuar, i mëllënkshur, i hupët, i pakripë, i dalëboje, i vjetruar.
♦ U bë bajat (dikush) shih i doli boja (dikujt).

BAJÁT vep., ~A, ~UR bised., kal. 1. E lodh shumë dikë, e kapit, e dërrmoj. E bajati në punë të rënda.
2. Dobësoj, lig, tret, bëshnjak. E bajati gripi.
3. E teproj, e kaloj masën e duhur në të ngrënë etj.; libr. abuzoj. E bajat me alkoolin. Gjellët e rënda të bajatin. E bajat me të ndenjur këtu.
✱Sin.: lodh, kapit, këput, rraskapit, mundoj, sqaq, dërrmoj.

►BAJÁT/ET jovep., ~(u), ~UR bised., vetv., vet. v. III Bëhet i ndiçëm, nis të prishet; ndiçet, bajatoset. Është bajatur gjella. U bajat pjepri në diell. Buka ishte duke u bajatur.
✱Sin.: motohet, mëllënkshet, ndiçet, bajatoset.

►BAJAT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv., vet. v. III Bëhet bajat (buka etj.).
2. fig., vetv. Turpërohem, bajatisem.
3. pës. e BAJATÓJ.

BAJAT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Bajatis₂. E bajatoi në valle të burrave.

BAJATÓS vep., ~A, ~UR kal. E lë të bëhet bajat. E bajatosi bukën.

►BAJATÓS/ET jovep., ~(u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Bëhet bajat, bajatet. Kjo bukë është bajatosur.
2. pës. e BAJATÓS.

BANÁL,~E mb. 1. Që ka humbur forcën shprehëse për shkak të përsëritjes së shpeshtë, që është bërë bajat e pa shije; tepër i përdorur dhe i njohur prej të gjithëve; i pakripë, i dalëboje. Mendime (thënie, bisedë) banale. Krahasim banal. Është bërë banal. Ngjarje (skenë) banale. Zhargon banal. Në mënyrë banale.
2. keq. I pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm (për fjalët etj.); që përdor fjalë të ndyra e sillet në mënyrë të shëmtuar. Fjalë (shprehje) banale. Shaka (anekdotë) banale. Sharje (shpifje) nga më banalet. Batuta (nofka) banale.
3. Që nuk ka ideale të larta; që ka shije të ulët. Njeri banal.
✱Sin.: bajat, i pakripë, i dalëboje, i pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm.

BOJÁK,~E_II mb. Që e ka humbur freskinë, shumë i ndenjur, bajat.

BÓJ/Ë,~A_I f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Lëndë e lëngshme ose në trajtë pluhuri të tretshëm, që përdoret për të ngjyer rroba, për të lyer sende të ndryshme, për të shkruar, për të pikturuar etj.; shtresa e kësaj lënde në sendet e lyera me të. Bojë e kuqe (e zezë). Bojë leshi (pambuku). Bojë këpucësh. Bojë shkrimi. Bojë flokësh. Bojë vaji. Shishja e bojës. Kuti bojërash. Lapsa me bojëra. Njollë boje. Lyej (bëj) me bojë. I jap bojë e bojatis. Ngjyen me bojë. S'merr bojë. I ra boja. - Ruhuni nga boja!
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të kësaj lënde ose për ngjyrat e tyre. Bojë aniline bojë sintetike e prodhuar nga anilina. Bojë arre bojë për lyerjen e mobilieve, me nuanca të ndryshme të ngjyrës kafe. Bojë flokësh lëndë për ngjyrosjen e flokëve. Bojë kine bojë e zezë, kryesisht për të shkruar e për të vizatuar. Bojë këpucësh bojë për lyerjen e këpucëve. Bojë kopjativ bojë që përdoret kryesisht për lagien e vulave. Bojë maskimi (ind.) bojë mbrojtëse. Bojë e padukshme (bojë simpatike) bojë shkrimi që mund të lexohet kur letra ngrohet ose trajtohet me kimikate. Bojë smalti (ind.) lëndë e qelqtë, e tejdukshme ose gjysmë e tejdukshme, që përdoret për të veshur sipërfaqet metalike ose qeramike për zbukurim dhe mbrojtje; bojë vaji me shkëlqim, që formon një cipë të fortë e që thahet shpejt. Bojë tipografike (bojë shtypi) (shtypshkr.) bojë gjysmë e lëngët që thahet shpejt dhe përdoret për shtyp. Bojëra uji (art.) bojë me pigmente të tretshme në ujë; punim me këtë bojë; teknikë e pikturës me këtë bojë. Bojë zjarrduruese (ind.) bojë që u qëndron temperaturave të larta.
3. Ngjyrë. Bojë argjendi. Bojë hiri. Bojë qielli. Bojë limoni. Në bojë të verdhë (të kuqe, të gjelbër...). Bojë bari ngjyrë e blertë si e barit; pigment me këtë ngjyrë. Bojë bizele ngjyrë e blertë e ndritshme si kokrrat e bizeles; bojë a pigment me këtë ngjyrë. Bojë deti ngjyrë e kaltër në jeshile; ngjyrë e detit në një mot pa re; bojë a pigment me këtë ngjyrë. Bojë dheu ngjyrë kafe ose kafe e errët; pigment ngjyrëkafe me bazë dheu. Bojë mishi (art.) ngjyrë lejla e çelët.
4. bised. Ngjyra e fytyrës ose pamja e përgjithshme e njeriut, çehre; keq. fytyra. I mirë nga boja. Iu prish boja. I iku (i ndryshoi) boja. I erdhi boja në vend. Ia tregon boja. E ka ruajtur (e ka mbajtur) bojën e ka ruajtur bukurinë e njomësinë e fytyrës (thuhet zakonisht për gratë në moshë mesatare a të thyer). Malli i keq shihet në bojë dhe njeriu i keq njihet nga fytyra. (fj. u.).
5. Vrug që u bie bimëve kur ka lagështirë të tepërt dhe që i mbulon gjethet me një shtresë të hollë pluhuri të kuq. U ka rënë boja.
♦ U bë bojë (dikush) u prish në fytyrë, u pre e u nxi në fytyrë nga një lajm i papritur, nga zemërimi, nga frika etj.; i iku boja. I ra boja përtokë (dikujt) shih i iku boja (dikujt). I doli boja (dikujt a diçkaje) keq. 1. U zbulua se kush ishte a çfarë ishte, iu zbulua fytyra e vërtetë, iu hoq ajo që mbulonte të metat e dobësitë, doli në shesh si është në të vërtetë; i doli kallaji; i doli bakri. 2. I iku vlera, u vjetrua, doli jashtë përdorimit; humbi emrin e mirë ose nderimin nga të përsëriturit e dendur; u bë bozë; u bë bajat. 3. S’ka më pikë turpi; i ka plasur cipa (e ballit). I iku boja (dikujt) u zverdh e u shpërfytyrua (nga frika, nga turpi etj.); u bë bojë; i iku (iu prish) çehrja; kund. i erdhi boja (në vend). I jap një bojë (diçkaje) e zbukuroj nga jashtë, e lustroj për të fshehur thelbin e vërtetë; i vë bojë. S’merr bojë (diçka) nuk është mirë të veprohet në atë mënyrë, nuk ka hije ashtu; prapëseprapë e keqja nuk zbukurohet dot. U nxi me bojë (dikush). 1. E zuri e keqja, e gjeti e zeza, i ra një fatkeqësi e madhe. 2. U turpërua keq, u bë me turp; iu nxi faqja. Ia nxori bojën (dikujt) keq. e zbuloi se kush është, ia nxori të palarat në shesh, ia zbuloi fytyrën e vërtetë para të gjithëve; ia nxori kallajin; e bëri për një lek (dikë); e uli (e rrëzoi) përtokë (dikë); ia grisi cipën; s’i la din e iman bised. I shuari (i nxiri) me bojë! i shkreti!, i mjeri!, fatkeqi ai! *Tartakut me bojë. Pa u tharë boja libr. pa kaluar shumë kohë, shpejt, menjëherë (për punë që bëhen pas një vendimi). I vë bojë (dikujt a diçkaje). 1. Ia prish përshtypjen e mirë që kanë të tjerët për dikë a për diçka, ia mbuloj vlerat, bukurinë etj.; e fëlliq, e njollos; i vë njollë. 2. Ia mbuloj të metat e dobësitë para të tjerëve, ia fsheh me një cipë duke i përligjur; i jap një bojë. Iu vë *njollë me bojë (dikujt). Një bojë i ikte, një bojë i vinte (dikujt) ishte në gjendje shumë të vështirë, nuk dinte nga t’ia mbante a çfarë të thoshte; u turpërua shumë; i ra boja përtokë; i iku boja; e ndien veten ngushtë. I erdhi boja në vend (dikujt) e mblodhi veten, erdhi në gjendje normale (pas një frike etj.); i erdhi çehrja në vend; kund. i iku boja.

BÚJTUR (i, e)_I mb. 1. I ndenjur, i fjetur. Uji i pellgut është i bujtur.
2. Që ka qëndruar ca kohë pasi është gatuar ose pasi është prodhuar dhe që zakonisht ka humbur cilësitë si ushqim (për një gjellë etj.); bajat; që është lënë ca kohë, i ndenjur (për ujin etj.). Bukë e bujtur. Ujë i bujtur.
✱Sin.: i ndenjur, i ndiçëm, i motuar, i përbujtur, i pashije, bajat, i mëllënkshur, cangër.
♦ *Lakër e bujtur shpërf.

►BË/HEM jovep., ~RA (u), ~RË 1. vetv. Ndryshoj përbërjen, përmasat, trajtën etj., kaloj në një gjendje tjetër; filloj të jem...; edhe fig. kthehem, shndërrohem; fitoj cilësi a tipare të tjera, jetoj e veproj si i tillë; kund. zhbëhet. Bëhet i butë (i fortë, i lehtë, i lëmuar). Bëhet i bardhë (i zi, i kuq). Bëhet i ëmbël (i hidhur, i kripur). Bëhet i gjatë (i madh, i hollë, i gjerë). Bëhem i mirë (i urtë, i zellshëm, i shkathët, i bukur). U bë i pasur (i varfër). U bë i njohur (i famshëm, i fortë). U bë trim (hero). U bë i mërzitshëm (rrugaç). U bë budalla (qesharak). U bë qull. Bëhet akull. U bë një metër. Bëhet palë. U bë copë-copë (retra). U bë vrima-vrima (shoshë, shportë). U bë vendi gropë (breg, rrafsh). U bë qumështi hirrë. U bë dhëndër (nuse). U bë nënë. Bëhet shprehi (zakon, ligj, rregull). U bë brumë. U bë lopë (lundër) u shëndosh shumë, u fry. U bë flakë (prush, spec, lulëkuqe) u skuq shumë në fytyrë. U bë lis u rrit shumë nga shtati. Bëhet kështjellë (kala, shkëmb graniti). U bë lolo (qole, palaço, brashnjë, leckë). U bë gogol (bubë). U bë pengesë (gardh, mburojë, barrikadë, prag, shteg). U bë simbol (flamur). U bë shembull. Të bëhet mësim! Bëhem shkak. U bë vegël e dikujt. U bë finjë toka u varfërua. U bë varr për dikë. Iu bë barku daulle (hambar, lodër) iu fry shumë barku. Iu bë qafa palë-palë. M'u bë goja helm (pleh, shkrumb). Iu bë jeta pus (skëterrë, varr). U bëftë gur! (mallk.). Arbri do të bëhet e do të zhbëhet shumë herë, gjersa të mbetet i ngulitur përjetë mbi fytyrë të dheut. Themeli çati s'bëhet. (fj. u.). Të ligut mos ia ushqe fjalën, se bëhesh shok i tij. (fj. u.). Mashë e tjetrit mos u bëj. (fj. u.). Bëhu trim të të dojë gjithë bota. (fj. u.). Njeriut iu bëj njeri, ariut iu bëj ari. (fj. u.).
2. vetv., vet. v. III Rritet dhe piqet, arrihet (për pemët, për perimet); jep prodhim të mbarë, rritet e jep prodhim; vjen. U bë gruri. U bënë shpejt qershitë (fiqtë, manat). U bë rrushi. U bënë bathët (bizelet, kungujt, pjeprat). Nuk u bë misri atë vit. Bostanet janë bërë dhe mund t'i këputim.
3. vetv. Zhvillohem, rritem ose arrij në një gjendje a në një moshë të caktuar; vet. v. III është koha, është e domosdoshme a është e nevojshme për të kryer një veprim me diçka a me dikë ose për të marrë masa; rritet, shkoj, jokal. vete. U bë burrë (plak). M'u bë mjekra. Iu bë djali shok (vëlla) iu rrit i biri e u bë burrë. U bë gruri për të korrur. Iu bë vajza për martesë (për nuse). U bë kali për shalë. U bë djali për shkollë. U bë demi për zgjedhë. U bë buka për të hedhur në furrë. Është bërë dhoma për të fshirë. U bë toka për të mbjellë. Iu bënë flokët për të qethur. Është bërë për t'u rruar. U bëfsh njëqind vjeç! (ur.). Mos u bëftë të bëhet! (mallk.).
4. vetv., vet. v. III Përgatitet; është bërë gati, përfundon, mbaron, kryhet. Po bëhet gjella. U bë dreka (darka). U bë kafeja. U bë shtëpia. Detyra u bë. Bëhem gati përgatitem. Gur, gur bëhet mur. (fj. u.) S'bëhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. ( fj. u.). Punën, po s'e bëre, s'bëhet. (fj.u.).
5. edhe fig., vetv., vet. v. III Formohet, krijohet, ngrihet; më shfaqet diçka në trup etj.; më del, më kthehet në diçka, më shndërrohet; mblidhet, ngrihet. U bë një vrimë e madhe. U bë rrugë (shteg). U bë një vijë. U bë gropë. Iu bë koka me xhunga. Iu bënë buzët me plagë. Iu bë fytyra me puçrra. M'u bënë duart me kallo. Iu bë një gungë (një plagë). Iu bë lëkura pulla-pulla.
6. vetv., vet. v. III Ndodh, ngjan, zhvillohet, mbahet; veprohet në një mënyrë të caktuar. U bë një mbledhje. Ndeshja nuk u bë. Sot nuk u bë mësim. U bë dasmë e madhe. U bë konferenca (kongresi). U bë një demonstratë (një grevë, një manifestim). Bëhet një parakalim (një paradë). Gjyqi u bë. U bë luftë (kasaphanë). - Ç'u bë me të? - Si i bëhet? - Ç'po bëhet aty? - Edhe kjo do të bëhet!
7. fig., vetv. Vij në gjendje shpirtërore a shëndetësore të caktuar. U bë i lumtur (i pakënaqur). U bë me inat (me qejf). U bë helm (vrer, pikë e vrer). Bëhem merak merakosem, shqetësohem. Bëhem shend e verë. U bë keq u sëmur rëndë. U bë më mirë u përmirësua nga shëndeti.
8. vetv., vet. v. III Kthehet në pronë të dikujt, i përket, i takon; vlen si..., kthehet. Arti është bërë i të gjithëve. U bë qëllimi i jetës së tij. Disa pyje u bënë pronë private.
9. vetv. Fitoj një profesion, një mjeshtëri etj.; marr një gradë a një titull; caktohem, dal, emërohem në një punë a zgjidhem në një organ; marr përsipër një detyrë, kryej detyrën e... U bë mekanik (tornitor, traktorist, minator, mësues). U bë shkrimtar (piktor, muzikant). U bë mjek (inxhinier). U bë Artist i Popullit (Nderi i Kombit). U bë kryetar (drejtor, deputet). U bë dëshmitar (dorëzënës).
10. vetv. Merrem vesh a lidhem me dikë për një punë, hyj në marrëdhënie a në lidhje me të; pajtohem në mendime me dikë; bashkohem, shkoj me dikë, afrohem shumë. Bëhemi miq (shokë, krushq). U bë aleat. Bëhem me të. U bë kundër dikujt. Bëhem i shtëpisë familjarizohem. Nuk bëhen midis tyre nuk kanë marrëdhënie të mira, nuk japin e marrin, nuk hyjnë e dalin.
11. vetv. Lyhem me diçka; fëlliqem, përlyhem, ndotem, ndyhem, ndragem. Bëhem me shkumë. Bëhej me pudër (me të kuq). U bë me baltë (me pluhur, me bojë). U bë me njolla. U bënë me gjak.
12. vetv., bised. Pajisem me diçka që më mungonte; më shtohet në familje dikush që më mungonte; gjej për vete diçka, sigurohem. U bë me shtëpi. U bë me dru për dimër. U bë me orë (me biçikletë). U bë me nuse (me grua). U bë me djalë (me çupë, me fëmijë). U bë me nip (me mbesë). U bë me prindër (me baba, me nënë). U bë me vëlla (me motër). U bë me shokë.
13. vetv., vet. v. III Kalon një kohë e caktuar, mbushet një afat; arrin, është. U bënë dhjetë vjet. U bë viti (moti). Po bëhen tre muaj. U bënë tri orë. U bënë dy vjet. U bë ca kohë që... - Sa ditë u bënë? U bë një jetë e tërë. U bënë ditët. U bë koha për t'u nisur. U bë vonë.
14. mospërf., vetv., kryes. v. III Nuk është i asaj moshe a i asaj shkalle ose nuk ka atë vlerë që të krahasohet me mua; nuk është i denjë për t'u barazuar me dikë, nuk meriton të përfillet. - U bë dhe ai... - U bëtë dhe ju... - U bëre dhe ti... - U bë dhe koka e tij! - U bë veza të mësojë pulën! (iron.).
15. vetv., bised. Hiqem, mbahem si...; shtirem, shitem. Bëhej për i ditur (për i zgjuar). Bëhej për budalla (si i paditur). U bë i sëmurë (si i vdekur).
16. vetv., edhe njëvet. E shoh a e vlerësoj sipas përshtypjes sime; më duket, më del, më shfaqet, më ngjan si..., shihet, vjen. Më bëhet sikur... Më bëhet në ëndërr. M'u bë si im vëlla. M'u bë fytyra e nënës para syve. M’u bë siç e kisha përfytyruar.
17. vetv., fig., bised. Më del emri për diçka të keqe, fitoj nam të keq; më ngjitet diçka, krijohet mendim i keq rreth meje. U bë me fjalë (me llafe). U bë me njollë (me cen).
18. vetv., kryes. sh., bised. Arrijmë një sasi të caktuar, jemi (si numër); bashkohemi disa vetë, mblidhemi së bashku. Bëhemi tetë veta në shtëpi. U bëmë pesë shokë. U bënë dyqind kokë dele. - Sa thasë bëhen gjithsej? - Sa veta bëhen? Nuk bëhen shumë. U bënë njëqind lekë. Bëhen a s'bëhen dhjetë. Këtu bëhemi shumë nga fshati ynë.
19. bised., vetv. Ndodhem diku; vet. v. III gjendet, është. - Ç'u bëre? - Nga bëhet ai? Se nga bëhet. - Ç'u bënë këpucët? - Ç'm'u bë çadra?
20. bised., vetv. Lëviz, zhvendosem. Bëhu më tutje! Bëhem mënjanë. U përpoq të bëhej pak më larg.
21. bised., vetv., vet. v. III Përbëhet, ka. Fshati bëhej nga dyzet shtëpi.
22. kryes. moh., njëvet. S'kam dëshirë për diçka, nuk më pëlqen, nuk më vjen për mbarë. S'më bëhet të ngrihem. S'më bëhet të iki. S'më bëhet ta shoh. S'më bëhet të lexoj. S'më bëhet ta zë me dorë.
23. vet. v. III Vjen një mot i caktuar; krijohet një gjendje tjetër e kohës ose e mjedisit. U bë ditë (natë). Bëhet mëngjes. U bë vapë (nxehtë, zagushi, ftohtë, fresk). U bë thatësirë (lagështi). U bë mjegull. U bë errësirë (dritë). U bë qetësi (rrëmujë).
24. euf., vetv., vet. v. III Ndiqet, ethet, mbarset. Lopa bëhet.
25. vet. v. III sipas kuptimeve të foljes BËJ. S'ka si bëhet. Sipas vendit bëhet kuvendi. (fj. u.).
26. pës. e BËJ.
✱Sin.: afrohem, arrihet, arrin, bashkohem, caktohem, dal, emërohem, fëlliqem, gjendet, është, hiqem, ka, krijohet, kryhet, kthehem, lëviz, lidhem, lyhem, mbahem, mbaron, mblidhet, mbushet, ndodh, ndodhem, ndotem, ndyhem, ndragem, ngrihet, ngjet (ngjan), pajisem, përbëhet, përgatitet, përfundon, përlyhem, piqet, rritem, sigurohem, shitem, shkoj, shndërrohem, shtirem, vete, vjen, zhvendosem, zhvillohet.
♦ U bëra *akull. M’u bë *akrep (dikush). Është bërë për *arapash (dikush). Janë bërë *ashra. U bë *bajat (dikush). Iu bë *bajgë (dikujt) bised. U bë *bakër (diçka). U bëra *balonë tall. U bë *baltë (dikush). Iu bë *baltë (dikujt). U bë *barut. M’u bë *barrë (dikush). I bëhem *barrierë (dikujt a diçkaje). I bëhem *barrikadë (diçkaje) libr. U bë *batall (diçka). Është bërë *begun (dikush). U bë *behar (dikush). S’bëhet më për *bel (dikush). M’u bë (më ra) *bela (dikush). Të bëhet ç’të bëhet! le të ndodhë çdo gjë, edhe po të vejë puna keq, nuk do ta prish gjakun; tym të bëhet!; tym të dalë! (tymi le t’i dalë!); njëra të bëhet!; (edhe sikur) bota (qielli) të përmbyset!; (sikur) qeni qepën të hajë!; ku rafsha mos u vrafsha!; gjysma e mijës pesëqind!; ja hop, ja top. Mos u bëftë të bëhet! mallk. mos u rrittë a mos jetoftë gjatë! (për njerëz). U bë *bërnut (diçka). U bë *bërsi (dikush a diçka). U bë *bërryl (dikush). U bëra *bic. U bë *bilbil (dikush). U bë *bishë (dikush). U bë *bisht (i dikujt). U bë *bishtajë (diçka/dikush). U bë *blozë (dikush a diçka). U bë *bllok (me dikë) libr. U bë *bojë (dikush). U bë (doli) *bollë (diçka) krahin. U bëra *borë. Që kur është bërë *bota. Është bërë *botë (dikush). U bë *bozë (dikush a diçka) shpërf. Iu bë *brashnjë (dikujt) krahin. U bë *brez (dikush). U bë *brumë. T’u bëftë *brus! ur. U bëra *bunacë krahin. Iu bë *burg (jeta). Bëhem *burrë. U bë *byk (dikush a diçka). U bë *bythë (dikush) keq. vulg. U bëra *calik. U bë *cergë (dikush). I bëhet *cergë (dikujt). U bë *cingaridhe (dikush) krahin. U bë cipal (dikush) krahin. Është bërë *cingël (dikush). U bë *cironkë (dikush). *Copë të bëhet! U bë *cung (dikush). U bë *çeço (dikush). U bë *çengel (dikush). M’u bë *çiban (dikush) keq. M’u bë *çimkë (dikush). U bë *dangall (dikush). U bëra *daulle bised. U bë *def (dikush) keq. U bë *dele (dikush). U bëra *derr. M’u bë *derr (dikush a diçka). U bë *det. U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). Jam bërë *diell. T’u bëftë *diell! ur. U bë për *djall (për dreq) (dikush a diçka). U bë për dreq (për *djall) (dikush a diçka). U bë një *dorë (sa një dorë) (dikush). S’bëhet *dorë (dikush). Më është bërë *dregëz (dikush). U bë *dru (dikush a diçka). U bë *dry (dikush). I bëhem *dyshek (dikujt). U bë *dhe (dikush). Është bërë *dhe (dikush) mospërf. Bëhet *dhëndër (dikush). U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). U bë dhogë (*dërrasë) (dikush). U bë *erë (dikush). U bë *esëll (dikush). Është bërë *fare (dikush). Më bëhet *fat (diçka). M’u bë *ferrë (dikush) përb. U bë *feta (dikush a diçka). U bë *fërtele (dikush a diçka). U bë *finjë (dikush a diçka). Bëhet *fjalë (për dikë a për diçka). U bëra me *fletë. Bëhem (bie) *fli. U bë *fuçi (dikush). U bë fushë (dikush). U bë *furtunë (dikush). U bë *fyell (dikush). U bë *gangrenë (diçka) libr. Bëhemi *gardh (për diçka). U bë *gërmadhë (dikush a diçka). U bë *gisht (dikush). U bë *gogël (dikush). U bë *gogol (dikush a diçka). U bë *gorricë (dikush) bised. M’u bë *gorricë. U bë *grep (dikush). M’u bë *grep (dikush). U bë (një) *grusht (u bë sa grushti) (dikush). Bëhemi *grusht. U bë *gur (dikush a diçka). U bëfsh *gur! mallk. Është bërë *gjak (diçka a dikush). U bënë *gjak. U bë *gjalmë (dikush a diçka). S’bëhet *i gjallë (dikush). M’u bë *gjemb (diçka). I bëhet *halli (diçkaje). U bë (mori) *hamull (dikush). U bë *han (diku). U bë *haram (dikush). M’u bë *harrje (dikush) përb. M’u bë *havale (dikush a diçka). U bë për *hekura (dikush). U bë *hell (dikush). U bë *hije (dikush). Iu bë *hije (dikujt). U bë *hirrë (diçka). U bë *histori (diçka). U bë *hithërishte (dikush a diçka). Është bërë *hoshafkë (dikush) tall. Është bërë për me *hudhra (dikush). I bëhem *jastëk (dikujt). I bëhem *jorgan (dikujt). U bëra *kacek. U bë *kaçak (dikush). U bë *kaçamak. U bëra *kaçup. U bë *kala (një vend). U bë *kallam (dikush). U bëfsh *kallkan! mallk. U bëra *kallkan. Është bërë *kandil (dikush). U bë *karabojë (dikush). U bë *karroqe (dikush). Bëhem *katërsh. U bëfsh *katund! ur. Iu bë *këpucë (dikujt). M’u bë këpushë (*rriqër) (dikush) përb. U bëfsh *kërcure! mallk. U bëra *kërcu. Është bërë *kërrabë (dikush). Iu bë *kësmet (dikujt) vjet. S’u bë *kiameti! *Kiameti të bëhet! U bë *kockë (diçka). U bënë *kokrra-kokrra. M’u bë *konak (dikush). I bëhem (i dal) *krah (dikujt). U bëra me *krahë. U bëra *kripë. M’u bë (më doli) *kripë (diçka). U bë *labot (dikush) krahin. U bë *lakër (diçka a dikush). U bë *laskar (dikush) krahin. U bë *leckë (rreckë) (dikush). Iu bë *ledh (diçkaje). Është bërë *legen (dikush) përçm. U bë *legjendë (diçka) libr. Iu bë *lepitkë (dikujt). Është bërë *lepur (dikush). U bë *lesë (dikush). U bëra *lesh. U bë *lëmë (diçka). Është bërë *lëmsh (dikush a diçka). U bëfsh *lëmsh! mallk. U bë *lëndinë (diçka). Është bërë për *lëng (dikush). U bë *lëvere (dikush). Jam bërë *limë. U bë litar (*tërkuzë) (diçka). U bë *livadh (dikush). U bë *lojë (dikush). Është bërë *lugë (dikush). U bë *lule (dikush). U bë *lumë (dikush). U bë për *lumë (dikush a diçka). U bë *lundër (dikush). U bë *llucë (dikush). U bë *llum (dikush a diçka). U bë *mashë (e dikujt) keq. M’u bë *mbarë. I bëhet *mburojë (dikujt a diçkaje). U bë *mel (dikush). I është bërë *mendja... Bëhem *merak (për dikë a për diçka). Iu bë *mish (dikujt). M’u bë *molë (dikush). M’u bë *morr (dikush) përb. bised. S’u bë *nami! mospërf. U bë *narden (dikush) keq. U bë *nuse (dikush). M’u bë *njerk (dikush). Bëhem një (*njësh). Është bërë *një (me dikë) keq. Iu bëftë *njëra! (dikujt) mallk. *Njëra të bëhet! Bëhem *njësh (një). Iu bë *ombrellë (dikujt). Iu bë *opingë (dikujt). U bë *paçavure (dikush). M’u bë (më mbeti) *pajë (dikush a diçka). Bëhem *palë (me dikë). U bë *pasqyrë (diçka). U bënë *pastërma keq. Është bërë *pastërma (dikush). U bë *pazar (diku). U bë *pe (dikush a diçka). U bë *pelte (diçka). U bë *pellg (dikush a diçka). Janë bërë *pendë. U bëra *peronë. U bënë *pesë e pesë. U bë *petë (diçka a dikush). U bë *përshesh (diçka). U bë *përrallë (diçka a dikush). U bë *përrua (dikush). U bë (mbeti) *pilaf (dikush) iron. U bë piper (*spec) (dikush). Bëhem *pishman. Jam bërë *pleh. U bë *plumb (dikush). I bëhem *prag (dikujt a diçkaje). U bë *pre (dikush). U bë *pulë (dikush) mospërf. M’u bë *pullë (dikush) përb. Nuk është *punë që bëhet (diçka). U bë *pus. Më bëhet *pus (diçka). Është bërë për *pushkë (dikush). U bë *qengj (dikush). U bë *qime (dikush). U bë *qiqër (dikush). U bë *qiri (dikush). U bë *qojle (dikush) tall. U bë për (në) *qoshe (dikush). U bë *qull (dikush a diçka). U bë *qyqe (dikush). I bëhem *qyrk (dikujt). U bë *re (dikush). U bë *retra (diçka). M’u bë *retër (dikush). U bë rreckë (*leckë) (dikush). M’u bë *rrëfanë (dikush) përb. M’u bë *rriqër (këpushë) (dikush) përb. M’u bë *rrodhe (dikush) përb. U bë *rrogoz (diçka a dikush). U bë *rrugë (udhë) (për diçka). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *rrumbull (dikush). U bëmë *sardele. M’u bë *sebep (diçka). Është bërë *skelet (dikush). U bë *spec (piper) (dikush). U bë *sterrë (dikush). U bë *sukull (dikush) krahin. Bëhet me *sustë (diçka). U bëra *shakull. U bëra për *shami. Është bërë *shirit (dikush). Më bëhet *shirit (diçka). U bëra për *shkalc. U bë *shkarpë (dikush). Më bëhet *shkarpë (diçka). U bë *shkop (dikush). U bë për *shkop (dikush). U bë *shoshë (diçka). U bë *shportë (diçka). I është bërë *shtrat (dikujt a diçkaje) keq. U bë *shuk (dikush). M’u bë *shushunjë (dikush) përb. U bë *tapë (dikush). U bë për *tellall (dikush). U bë *tërkuzë (litar) (diçka). U bë *tjegull (diçka). Është bërë *trëndelinë (dikush). U bë *trokë (diçka a dikush). U bë *trung (dikush). U bë *tufan (dikush). U bë *turrë (dikush). U bë *tym (dikush). *Tym të bëhet! *U tha, u bë (diçka). U bë *theror (dikush). U bë *thëngjill (diçka). Ta bën nën *thua (dikush). U bë *thumb (dikush). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *ujë (dikush). U bë *ujk (dikush). M’u bë *ujk (dikush a diçka). U bë *uthull (dikush). U bë *vaj. U bë *vakëf (diku). Bëhet *varr. U bë *vegël (e dikujt). Iu bë *velenxë (dikujt) keq. Bën *vend ku s’bëhet (dikush). U bëra *verem vjet. U bë *veri (dikush). U bë (doli) më *vete (dikush). U bë *vezë (dikush). U bë për *vig (dikush). Nuk më bëhet *vonë. U bë vozë (*fuçi) (dikush). U bëra *vrer. I është bërë *xanxë (diçka). U bë *xurxull (dikush). Është bërë *xham (diçka). U bë *xhind (dikush). M’u bë *zorrë (dikush) përb. vulg. U bë *zhele (dikush). U bë *zhur (diçka).

CÁNGËR (i, e) mb. I ndenjur, bajat; i hupët. Bukë e cangër.

►CANGËR/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vet. v. III 1. vetv. Bëhet bajat. Buka cangërohet.
2. pës. e CANGËRÓJ.

CANGËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. E bëj bajat (diçka).

DALËBÓJE mb. 1. Që i ka dalë disi boja, që është zbërdhulur; që ka ngjyrë a bojë të zbërdhulët; i vjetruar a i dalë jashtë përdorimit. Pëlhurë dalëboje.
2. fig. Që ka humbur vetitë a cilësitë e mira; që i ka dalë në shesh fytyra e vërtetë; që s’ka pikë turpi; cipëplasur; i bërë bajat. Njeri dalëboje.
✱Sin.: i dalëboje, i zbërdhulët, i çngjyrosur, i zbardhur, i vjetruar, cipëplasur, i pacipë, turpemadh, i ulët, i paskrupull, i paturp, i pafytyrë, faqezi, bastard, i zvetënuar, i shthurur, i degjeneruar, i prishur, i zhvlerësuar, i shfytyruar, i përdhosur, i rëndomtë.

DÍTSH/ËM (i),~ME (e)_II mb. 1. I përditshëm; ditor; i ditës; i sotshëm. Bukë e ditshme.
2. I ndenjur, i ndiçëm; bajat. Kulaç i ditshëm.

HÚPËT (i, e)_I mb. 1. Që është gatuar e pjekur shumë kohë më parë, i ndenjur, bajat (zakonisht për bukën). Bukë e hupët. Kulaç i hupët. Simite të hupëta.
2. Që është e ngjeshur, e fortë, e ngurtë a e ngrirë (zakonisht për dëborën). Dëborë e hupët.
✱Sin.: i ndenjur, bajat, i ngjeshur, i fortë, i ngurtë, i ngrirë.

KALLÁJ,~I m. 1. kim. Metal në ngjyrë të argjendtë, i butë saqë mund të përkulet me dorë pa vështirësi, i petëzueshëm dhe i telëzueshëm, që i qëndron oksidimit në ujë a në ajër, që shkrin lehtë dhe përdoret veçanërisht për të kallajisur enët (simboli Sn). Ngjit (lyej) me kallaj. Oksid kallaji. Aliazhi i kallajit me bakrin është bronzi.

2. fig., mospërf. Shkëlqim i jashtëm, lustër për t’u dukur ose për të fshehur realitetin a një të vërtetë; mashtrim. I dha një kallaj i dha një pamje të jashtme sa për t’u dukur ose për të fshehur diçka. Ia nxori kallajin në shesh bëri që t’i dalë pamja e vërtetë dikujt; ia nxori kallajisjen ose lustrën.

✱Sin.: lustër, mashtrim.

♦ I doli kallaji keq. (dikujt a diçkaje). 1. I iku vlera dikujt, i doli fytyra e vërtetë; humbi emrin e mirë ose nderimin e të tjerëve; i doli bakri; i doli boja; u bë bajat. 2. Humbi vlerën diçka, u vjetrua nga përdorimi i dendur; u zbulua diçka, iu hoq ajo që e fshinte, e kanë marrë vesh të gjithë, nuk është më e fshehtë; i doli bakri; i doli boja; u bë bajat. Kaloi me kallaj mbi gunë (dikush a diçka) kaloi kot, pa bërë a pa ndodhur asgjë; nuk pati një qëllim që të ndiqej deri në fund; u bë diçka jo si duhej, me mënyra e me mjete që nuk shkonin ose në mënyrë të sipërfaqshme e për ta mbuluar. Ia nxori kallajin (dikujt) keq. ia zbuloi fytyrën e vërtetë, bëri që të dalë ashtu siç është, ia hoqi atë që e fshihte se si është në të vërtetë; ia nxori bojën. S’i zë kallaji në misur (në ibrik) (dikujt) shih nuk i shkon kali (gomari) në urë (dikujt).

MALL,~I_II m. sh. ~RA, ~RAT 1. ek. Produkt i punës që plotëson një nevojë të njeriut dhe që prodhohet për t’u këmbyer ose për t’u shitur; send i prodhuar për t’u shitur. Mall i mirë (i lirë, i shtrenjtë). Mallra ushqimore (industriale). Mall shqiptar (i huaj). Mallra të përdorimit të gjerë. Depo mallrash. Tren (vagon) mallrash. Agjencia e mallrave. Shitja (blerja) e mallrave. Prodhimi i mallrave. Sasia (cilësia) e mallrave.
2. bised. Pasuri, kryesisht e patundshme, që mund të shitet ose të blihet; pasuri private, shoqërore a shtetërore. Malli i shtëpisë. I zoti i mallit. Mall i trashëguar. Ka mall e gjë. Është malli i shtetit. Kishte shumë mall e para. E hëngri (e shtoi) mallin. Shinte në mallin e botës (si në mallin e vet, si në mallin e babait). Mall belik (vjet.) pasuri shtetërore.
3. bised. Njeri ose send pa vlerë a pa rëndësi. E njoh mirë se çfarë malli është ai. Këto fjalë s’janë të tuat, janë mall i tjetërkujt. Mall bajat.
♦ Ka mall e gjë (gjë e mall) (dikush) është shumë i pasur; ka të gjitha të mirat, asgjë s’i mungon; të thyen kokën (kryet) (me para, me të holla); nuk ia di skajin (diçkaje); të peshon me ar. Mall pa zot (belik) shpërf. diçka, për të cilën s’kujdeset askush, diçka me të cilën gjithkush mund të bëjë ç’të dojë; diçka e lënë në mëshirë të fatit.