FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANTIPATRIÓT,~E mb. Që vepron kundër interesave të atdheut, që nuk ka ndjenja atdhedashurie ose që kundërshton patriotizmin; kund. patriot, atdhetar, mëmëdhetar. Program antipatriot. Njeri antipatriot. Veprim antipatriot. Lëvizje antipatriote. Fjalim antipatriot.
✱Sin.: kundëratdhetar, joatdhetar, antiatdhetar, kundërpatriot, jopatriot.

ANTIPATRIÓT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që vepron kundër interesave të atdheut; ai që nuk ka ndjenja atdhedashurie ose që kundërshton patriotizmin; kund. patriot, atdhetar, mëmëdhetar. Ata u quajtën antipatriotë. Asokohe u konsiderua antipatriot.
✱Sin.: kundëratdhetar, joatdhetar, antiatdhetar, kundërpatriot, jopatriot.

ATDHEDÁSHËS,~E mb. Që e do atdheun, që frymëzohet nga atdhedashuria. Njeri atdhedashës. Ndjenja atdhedashëse. Veprim atdhedashës. Kontribut atdhedashës.
✱Sin.: atdhetar, mëmëdhetar, patriot.

ATDHEDÁSHËS,~I m. sh. ~, ~IT Ai që e do atdheun, ai që frymëzohet nga atdhedashuria. Flijimi i atdhedashësit.
✱Sin.: atdhetar, mëmëdhetar, patriot.

ATDHESÓR,~E mb., vjet. Atdhetar. Ndjenja atdhesore. Zjarri atdhesor.

ATDHETÁR,~E mb., libr. Që do atdheun dhe popullin e vet, që mbron me vetëmohim interesat e vendit të vet, që shpreh dashuri për atdheun ose që frymëzohet nga dashuria për vendin e lindjes. Njeri atdhetar. Ndjenjë (frymë) atdhetare. Detyrë (vepër) atdhetare. Përpjekje atdhetare. Këngë atdhetare.
✱Sin.: mëmëdhetar, atdhedashës, patriot, atdhesor.

ATDHETÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që e do atdheun dhe popullin e vet dhe që u shërben atyre me besnikëri, ai që lufton me vetëmohim për të mbrojtur interesat e vendit të vet; mëmëdhetar, atdhedashës, patriot. Atdhetar i kulluar. Atdhetar i madh (i flaktë).
✱Sin.: mëmëdhetar, atdhedashës, patriot, atdhesor.

ATDHETARÍSHT ndajf. Me dashuri për atdheun e për popullin e vet; me frymë atdhedashurie, me ndjenjën e atdhetarit, si atdhetar; në mënyrë atdhetare. Punoj (veproj) atdhetarisht. Sillet atdhetarisht. Flet atdhetarisht.

EMËRNDRÍTUR mb., lart. 1. Që ka emër të ndritur; emërmadh; kund. emërlig. Atdhetar emërndritur. Përvjetor emërndritur. Dy dëshmorë emërndritur. Krahina emërndritur.
2. si em. Ai që ka emër të ndritur. Të shkruash për emërndriturin Sami Frashëri, nuk është aspak e lehtë. Emërndriturit e historisë së krahinës.
✱Sin.: famëmadh, emërmadh, emërbardhë, emërmirë.

HÚMB (HUMBÁS) vep., ~A, ~UR 1. kal. dhe jokal. Mbetem pa diçka a pa dikë që e kam pasur më parë dhe nuk e di më se ku është; nuk e kam më diçka, ngaqë e kam harruar diku a më ka rënë diku pa e vënë re; nuk e kam më pranë dikë, sepse është ndarë prej meje dhe nuk e di ku ndodhet; më zhduket nga sytë diçka a dikush dhe nuk e di se ku është a s'e gjej dot; kund. gjej. Humbi çelësin (çadrën, paratë). Humbi biletën (dokumentet). Humbi dhitë (lopët, qetë). I humbi shokët. E humbi në rrugë. I humbi lapsi (kapela). I humbi letërnjoftimi. I humbi një dele. I humbi fëmija. Ka humbur një fëmijë. Mos ju ka humbur gjë? Në humbi unazat, gishtërinjtë i ka.(fj.u.).
2. kal. Ma merr një gjë dikush tjetër, nuk është më imja, s'e kam më pronë a pasuri timen; kund. fitoj. Humbnin paratë në bixhoz. Humbnin shtëpinë (pasurinë) në kumar. Humbiste shpesh në lojë.
3. kal. dhe jokal. Mbetem pa një pjesë të trupit, nuk e kam më një pjesë a një organ të tij; më ikën a më prishet fare diçka, që ka lidhje me trupin. Humbi krahun (këmbën) në luftë. Humbi një sy. Humbi shumë gjak. Humbi shëndetin u dobësua.
4. kal. dhe jokal. Më ikën fare një shprehi a aftësi, nuk e kam më një veti ose cilësi trupore a shpirtërore, mbetem pa një tipar a veçori që kam pasur; bie a ulet krejt shkalla e forca e diçkaje; dobësohet a shuhet diçka dalëngadalë. Humbi zërin (shikimin). I humbi të parët (dëgjimi). Humbi sytë u verbua, u qorrua, nuk sheh më. I humbi ngjyra (era). Humbi bukurinë (gjallërinë, shpejtësinë). Humbi forcën (fuqinë, peshën, lartësinë). Ka humbur në peshë. Humbi kujtesën (arsyen, gjykimin). I humbi vrulli (gjallëria, shpejtësia, forca, fuqia). Humbi shijen për diçka. Humbi durimin (gjakftohtësinë). Humbi guximin (trimërinë, besimin). Humbi nderin. Humbi vigjilencën. Nuk i ka humbur besimi në vetvete. Kënga humbi dalëngadalë në largësi. Ka humbur në përkthim një vepër.
5. kal. Nuk kam më diçka që është e mirë për mua e që më shërben; nuk kam më të drejtë për diçka, më hiqet diçka që gëzoja më parë; kund. fitoj. Humbi dashurinë (miqësinë, besimin, nderimin) e të tjerëve. E humbi autoritetin. I humbi të drejtat. Humbi shtetësinë. Humbi lirinë. Humbi punën.
6. jokal. Zhytem brenda në diçka, futem diku a pas diçkaje, fshihem dhe nuk dukem më. Humbi në ujë (në det, në rërë, në dhe). Humbi në bar (në kashtë, në mes të grurit). Humbi në mjegull (në errësirë, nëpër natë). Humbi midis njerëzve (midis turmës). Humbi në pyll. Humbi këmba në baltë (në llucë). Burimi humb në tokë (nën shkëmb). Humbi pas kodrës (pas bregut, pas qafës). Humbi dielli (bised.) perëndoi dielli.
7. jokal. Zhdukem, nuk dukem gjëkundi; nuk shkoj tek të tjerët, nuk dal ndër njerëz. Na humbi nga sytë. Ku humbe kështu? Ku ke humbur kaq ditë? Na ke humbur fare. Humbi si kripa në ujë (pa nam e pa nishan).
8. jokal., vet. v. III. Ka dalë diçka nga përdorimi, nga qarkullimi, nga shitja etj., nuk gjendet më, nuk është më sot; nuk përdoret më; pushon së qeni, nuk është më në jetë. Humbën ato lloje këpucësh. Humbi ajo veshje. Humbi ai zakon. Nuk humb folklori. Kjo fjalë (kjo shprehje, ky kuptim) ka humbur. Kjo gjuhë ka humbur. Ka humbur në shekuj (në errësirën e kohës).
9. kal. dhe jokal. Më vdes dikush, ndahem nga dikush përgjithnjë; nuk e kam më një të afërm ose një mik; vdes a vritet dikush duke i lënë të tjerët në pikëllim. E humbi babanë (nënën). I humbi fëmijët (të afërmit). E humbi burrin në luftë. E humbi shokun (mikun). Humbi një trim i rrallë (një luftëtar, një atdhetar). Humbi një poet i madh (një burrë i shquar).
10. bised., kal. E vras dikë, e asgjësoj; e zhduk dikë a diçka nga faqja e dheut. Donin ta humbnin mësuesin liridashës. Çoi njerëzit e vet për ta humbur djalin. E humbën fare malarien.
11. kal. dhe jokal. Lë të më shkojë kot; kalon kot, vete dëm; më ikën pa e shfrytëzuar fare ose pa e përdorur sa duhet, më shpëton; e çoj dëm, e harxhoj kot. Humb kohën (ditën). Humbi vite të tëra. Pa humbur asnjë çast. S'kemi kohë të humbim. Humbi vitin (klasën, provimin) nuk e fitoi vitin (klasën...). Humb topin (golin). sport. E dëgjonte pa humbur asnjë fjalë. E humbi fjalën kot. E humbi jetën kot. I humbi koha (dita) kot. I humbi një javë. I humbi një rast i mirë.
12. jokal., kryes. v. III Vete dëm nga pakujdesia a nga shpërdorimi; dëmtohet, prishet, shkon kot; më ikën nga duart. Humbi kot gjithë kjo letër. Humbën gjithë ato tulla në shi. Humbi duhani (pambuku, misri) sivjet. Humbi ai njeri. Humbi për mendtë e kokës. Humbi si sëpata pa bisht. Për një gozhdë humb potkoi.(fj. u.).
13. edhe fig., kal. edhe jokal. Ngatërroj rrugën a gaboj drejtimin, nuk di nga të vete më tej; s’e gjej më a nuk e ndjek dot më tej një gjurmë, një shenjë etj. Humb udhën (rrugën, drejtimin).Humb gjurmët. Humb fillin e bisedës. Humbi në pyll (në qytet).
14. fig., kal. Largohem nga rruga e nisur, detyrohem të heq dorë nga synimet, nga ëndrrat etj.; nuk di më si të eci në jetë; privohem nga një shprehi a aftësi; më hiqet a më merret një e drejtë etj.; kund. zëvendësoj; fitoj. Humbi qëllimin (synimin). Humb ëndrrat (shpresat). Humbi drejtimin në jetë. I humbi paratë në kumar. Humbi dashurinë (nderimin, lirinë, shpresën, kujtesën, arsyen, gjakftohtësinë.
15. edhe fig., kal. dhe jokal. Dal i mundur në një luftë, në një ndeshje, në një lojë etj., nuk fitoj; dal me humbje, pësoj dëm; kund. fitoj. E humbi luftën (betejën). E humbi lojën (ndeshjen). E humbi bastin. E humbi gjyqin. Humbi skuadra kundërshtare. Humbi në llogari (në shitje, në pazar).
16. kal. Ma merr kundërshtari, më del jashtë loje. Humb një figurë (damën, kalanë, një ushtar).
17. fig., jokal. Jepem shumë pas diçkaje, përqendrohem i tëri në diçka dhe s'kujtohem më për asgjë tjetër; zhytem tërësisht në diçka dhe s'di ç'bëhet përreth. Humbi pas punës (në punë). Humbi pas lojës (në lojë). Humbi pas librave (pas studimit). Humbi në mendime (në ëndërrime). Humbi në gjumë ra në gjumë të thellë.
18. kal. Bie në një gjendje, në të cilën nuk më bën përshtypje asgjë e nuk kundërveproj, s'di si të sillem a nuk e përmbaj dot veten (nga hutimi, nga frika, nga dëshpërimi, nga një tronditje shpirtërore, nga uria a nga ndonjë vuajtje e madhe trupore etj.). E humbi fare (krejt). Pse e ke humbur kështu? E humb për hiçmosgjë. S'e humb kurrë ai.
✱Sin.: humbas, zhdukem, përhumbem, harroj, bjerr, birrem, mundem, zhdukem, fundos, tretet, shter, humbullon.
♦ I humbi *batha (dikujt). Ka humbur *biblën (dikush) libr. I humbi (nuk i duket) *boja (diçkaje). E humb *busullën. I ka humbur *çetelja (dikujt). E humbi *davanë (dikush). I humbi (iu shua, iu harrua) *emri (dikujt). I humbi (iu shua) *fara (dikujt a diçkaje). Ia humbi (ia shoi) *farën (dikujt a diçkaje). E humb *fillin. Më humb *filli. Humbi *fiqirin (dikush). I humbi *fjala (dikujt). E humbi *gojën (dikush). I ka humbur *guri (dikujt). I humb (i mbulon, i fsheh) *gjurmët (dikush). I humbi *gjurma (dikujt a diçkaje). Më ka humbur (më ka ikur) *kandari. E humba *kokën. I kam humbur (i kam prerë) *lidhjet (me dikë) libr. E humbi *lojën (dikush). I kanë humbur *lopët (dikujt) tall. Humbi *mendtë (e kokës) (dikush). Humbi *mendjen (dikush). I humbi (s’i gjendet) *nishani (diçkaje). I humbi *pikët (dikush) libr. Humb *terren (diçka) libr. Humb *tokë (diçka). E humb *toruan. I humbi *traga (dikujt a diçkaje). E humbi *udhën (dikush). I humbi *varri (dikujt). Humbi *vetëdijen (dikush) libr. E humbi *vulën (dikush). I humbi *vula (dikujt) shpërf. E humbi *zemrën (dikush). I humbi *zëri (dikujt).

LÍNDUR (i, e) mb. 1. Që ka lindur diku dhe është vendës po aty. Banor (vendës) i lindur.
2. edhe fig. Që e ka diçka që kur ka lindur e nuk e ka fituar më vonë gjatë jetës. Shtrembërim i lindur (anat.). Reflekse të lindura.
3. I vërtetë; i kulluar; që ka veti të tilla, të cilat e bëjnë shumë të aftë për një punë, që ka prirje të veçanta për diçka, shumë i zoti, shumë i aftë. Atdhetar i lindur. Lojtar (artist) i lindur. Bujk (kopshtar, blegtor) i lindur.
✱Sin.: vendës, i vërtetë, i kulluar, i zoti, i aftë.

MASAKRÚAR (i, e) mb. 1. Që është therur, gjymtuar a vrarë mizorisht, që është masakruar në masë. Atdhetar i masakruar. Trup i masakruar.
2. Që është dëmtuar rëndë, që është shkatërruar. Bulevard i masakruar.

MËMËDHETÁR,~E mb., lart. Që e do atdheun dhe lufton për të, atdhetar. Njeri i ndershëm mëmëdhetar. Burrë mëmëdhetar nga të paktët. Gra të ndershme mëmëdhetare.
✱Sin.: atdhetar, atdhedashës, patriot, patriotik, atdhesor, vatanli.

MËMËDHETÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që e do atdheun dhe lufton për të, atdhetar. Mëmëdhetar i flaktë. Mëmëdhetarë të dashur!
✱Sin.: atdhetar, atdhedashës, patriot, vatanli.

NACIONALÍST,~E mb. Që lidhet me nacionalizmin, i nacionalizmit; që përshkohet nga fryma e nacionalizmit; atdhetar. Politikë nacionaliste. Frymë nacionaliste. Fjalime nacionaliste. Nota të theksuara nacionaliste. Thirrje nacionaliste.

NACIONALÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ithtar i nacionalizmit; atdhetar. Ishte nacionalist.
2. Atdhetar që kërkon çlirimin e vendit nga pushtuesit e huaj. Nacionalistët shqiptarë. Nacionalistë të rrymave të ndryshme. Nacionalistë të ndershëm.

NDRÍTUR (i, e) mb. 1. Që ka ose që lëshon dritë, që shkëlqen; i ndriçuar. I ka sytë të ndritur.
2. fig., lart. Që shquhet për veti, cilësi e merita të larta; që është shumë i ngritur e i ditur; i shquar, i shkëlqyer. Atdhetar i ndritur. Mendje e ndritur. Figura të ndritura të Rilindjes Kombëtare. Shembull i ndritur. Faqe e ndritur e historisë.
3. fig., lart. Që mbështetet në dije të thella dhe ka synime të larta e të menduara mirë; i lartë e fisnik. Ide të ndritura. Këshilla të ndritura.
4. fig., lart. Që është i mbushur me gëzim e lumturi, që sjell të mira e mbarësi; i shkëlqyer; kund. i errët. Një e ardhme e ndritur e pret. Perspektiva të ndritura. Periudhë e ndritur.
5. si em. Ai që është shquar për veti, cilësi e merita të larta; ai që është shumë i ngritur e i ditur. Të ndriturit e historisë sonë.
✱Sin.: i ndriçuar, vezullues, i përndritur, i përndritshëm, i ditur, i shkëlqyer, i shquar, i famshëm, i përmendur, i lartë, i lavdishëm, dritëplotë, dritëmadh, famëmadh, zulmëmadh, i ndritshëm, fisnik.
♦ Me *ballë të ndritur. *Mendje e ndritur lart. Me *mendje të ndritur (të ndriçuar). Shkroi një *faqe të ndritur (dikush a diçka) libr.

PATRÉMBSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që nuk trembet; që nuk mund të trembet. Njeri gjakftohtë e i patrembshëm. Atdhetar (luftëtar) i patrembshëm.

PATRIÓT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që do atdheun dhe popullin e vet dhe që u shërben atyre me besnikëri, ai që lufton me vetëmohim për të mbrojtur interesat e vendit e të popullit të vet; atdhetar. Patriot i vërtetë (i ndershëm, i shquar, i flaktë). Gjaku i patriotëve. Lufta (përpjekjet) e patriotëve.
2. bised. Ai që ka të njëjtin atdhe me një tjetër; ai që është nga e njëjta krahinë me një tjetër ose me të tjerë; bashkatdhetar. Patriotët tanë jashtë atdheut. Është një patrioti im.
✱Sin.: atdhetar, bashkatdhetar, atdhedashës, mëmëdhetar.

PATRIÓT,~E mb. Atdhetar. Burrë patriot. Grua patriote. Familje patriote. Qëndrim patriot. Veprimtari patriote.
✱Sin.: atdhetar, atdhedashës, mëmëdhetar.