FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AHÉRE ndajf., bised. Atëherë.

ASHTÚ ndajf. 1. Në atë mënyrë (për mënyrën se si kryhet veprimi); si mendohet a si dëshirohet, si është pranuar më parë ose si presim të jetë. Ashtu sillet. Ashtu thonë. Nuk ecet më ashtu. Nuk është ashtu. Ashtu e ka bërë. Ashtu deshi. Ashtu duhej. Ashtu u bëftë! Ashtu qoftë! dua me gjithë zemër që të jetë a të bëhet në atë mënyrë.
2. Në po atë mënyrë, në po atë gjendje, njësoj (përdoret si fjalë e bashkëlidhur në fjalinë kryesore edhe me lidhëza të tjera në krahasime). Ashtu... ashtu... Si... ashtu... Si... ashtu edhe... Ashtu si... ashtu (edhe)... Ashtu si kujtoja, ashtu ju gjeta. Ashtu si ishte, ashtu mbeti.
3. As mirë, as keq, çka, disi; në një farë mënyre, njëfarësoj (zakonisht në përgjigje).
4. Në atë gjendje, si është; aq (për të shënuar shkallën e një cilësie, një veprimi a një gjendjeje; aq mirë, aq bukur, aq keq etj.) E pa ashtu të shtrirë. Ashtu i zemëruar siç qe. Ashtu siç qe erdhi.
5. Pa ndonjë qëllim të caktuar, pa një pikësynim të qartë, kot. Ashtu kot. Ashtu pa dashur. Ashtu vetë. Ashtu ndodhi.
6. Përdoret në fillim të fjalive pyetëse ose si përgjigje për të shprehur habi a kundërshtim për atë që na kumtohet. Ashtu, ë? Ashtu thua?
7. Siç duhet të jetë, shumë mirë, në rregull. Ashtu, shumë mirë! Ashtu, të lumtë! Ashtu, më rrofsh!
8. si fj. ndërm., bised. Përdoret në fillim të fjalive që përmbyllin një mendim, me kuptimin: kështu, atëherë. Ashtu, u ngrit e hapi derën. Ashtu, foli e u nis.
9. si lidh. Përdoret për të lidhur një fjali të varur krahasore ose mënyrore me fjalinë drejtuese. Fliste ashtu siç kishte folur i ati.
10. si pj., bised. Afërsisht, rreth, pothuajse. Ashtu si nga mbrëmja. Ashtu si dje. Ashtu nga maji.

ASIKÓHE ndajf. Në atë kohë, atëherë, motit. Asikohe binte shumë borë. Asikohe luanim të tjera lojëra.
✱Sin.: atëherë, motit, qëmoti, kaherë, asokohe, asohere, kaherë, kryehere.

ASIMÓTI ndajf. Në atë kohë, në kohë të shkuara. Asimoti jetohej ndryshe. Eh, si ishte asimoti!
✱Sin.: atëherë, motit, qëmoti, asokohe, asobote, asohere.

ASOBÓTE ndajf., krahin. Atëherë, në atë kohë, motit, së lashti. Asobote jetohej ndryshe. Njësoj si asobote.

ASOHÉRE ndajf. Në atë kohë. Ndodhi asohere.
✱Sin.: atëherë, asokohe, kryehere, motit, qëmoti, dikur.

ASOKÓHE ndajf. Në atë kohë, atëherë, dikur, motit. Asokohe ishin pak.
✱Sin.: atëherë, asokohe, kryehere, moti, qëmoti, dikur.

ATÝ ndajf. 1. Në një vend të caktuar larg meje, po afër bashkëbiseduesit; në një vend të caktuar pranë një vendi tjetër të njohur; kund. këtu. Që këtu deri aty. Aty rri. E ke aty. Po vij aty. Mbeti aty. Po aty.
2. Në po atë vend ku kryhet edhe një veprim tjetër (e përsëritur në krye të fjalive); kund. këtu. Aty gatuante, aty lante.
3. Përdoret në fjalinë kryesore me kuptimin “në atë vend”, kur fjalia e varur fillon me ku, te; atje; kund. këtu. Do të kthehemi përsëri aty ku ishim. U shtri aty ku nuk e zinte era.
4. Rreth asaj kohe, afërsisht në atë kohë, atëherë. Aty nga shtatori. Aty nga dreka. Aty nga ora pesë. Aty nga mesi i natës. Aty lashti. bised. shumë kohë më parë. Aty shpejti. bised. ca kohë më parë, para pak kohësh. Aty e prapa që nga ajo kohë, që atëherë e paskëtaj.
5. Në të njëjtën kohë, po atëherë, herë... herë (e përsëritur në krye të fjalive). Aty skuqej, aty zverdhej. Aty qante, aty qeshte.
6. Përdoret bashkë me një emër me parafjalë a me një ndajfolje për të treguar në mënyrë më të përcaktuar vendin larg nesh, po afër një vendi të njohur, në të cilin është diçka a kryhet një veprim; përdoret para një ndajfoljeje për të përforcuar kuptimin e saj. Aty në dhomë. Aty te muri. Aty brenda. Aty pranë (lart).
♦ Aty për aty menjëherë sa ka ndodhur diçka, po në atë çast; shpejt e shpejt, sakaq; pa e zgjatur fare; flakë për (më) flakë; në flakë të pushkës (të agzotit); fill e flakë; zjarr për zjarr. Aty ta kam (fjalën, llafin)! pikërisht për këtë gjë po flas; pikërisht për atë çështje e kam; edhe unë për atë po mendoj. *Leu e mbiu aty (dikush). Aty i rreh *çekani (dikujt). Aty më rri! ndalu në atë çështje, mos u largo nga ajo pikë; ajo ka rëndësi, dole aty ku duhet, e the tamam; këtu të dua.

ATËBÓTË ndajf. Në të shkuarën, në atë kohë. Atëbotë isha i ri. Atëbotë e kisha nënën gjallë. Atëbotë shkruaja me makinë shkrimi.
✱Sin.: atëherë, motit, dikur, asokohe.

ATËHÉRSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që ka qenë atëherë, i asaj kohe. Koha e atëhershme. Jeta e atëhershme. Në kushtet e atëhershme.
✱Sin.: i asokohshëm, i atëkohshëm, i moçëm, i qëmotshëm, i dikurshëm, i asohershëm.

ATËHÉRË ndajf. 1. Në një kohë të caktuar në të shkuarën ose në të ardhmen, në atë kohë kur ka ndodhur ose do të ndodhë diçka, jo tashti; në atë çast, në atë kohë; asokohe, motit. Që atëherë. Deri atëherë. Atëherë u kujtova. Atëherë ia nisën punës. Njësoj si atëherë. Ashtu ishte atëherë. Tash (sot) e atëherë.
2. Në atë rast; kështu, pra (përdoret me kuptim përmbyllës ose për të pyetur se ç’duhet bërë a ç’pritet të ndodhë). Atëherë, u morëm vesh. Atëherë, ikim. E çfarë, atëherë? Atëherë, ç’thua? Atëherë, shkruaj!
3. Si rrjedhim, si pasojë (përdoret në fjalinë kryesore si fjalë e bashkëlidhur, kur në fjalinë e varur ka një lidhëz kushtore). Po të shkosh ti, atëherë do të shkoj edhe unë. Meqë e kuptove gabimin, atëherë po ta fal.
✱Sin.: asokohe, motit, qëmoti, dikur, asohere, asimoti.

ATËKÓHË ndajf. Atëherë₁. Atëkohë isha maturant. Atëkohë erdhe ti.

BALÁNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. 1. Peshore. Vë (peshoj) në balancë.
2. spec. Gjendje në prehje e një trupi kur mbi të veprojnë forca të kundërta të barabarta; ekuilibër. Kur ingranazhi vjen në balancë, atëherë mbi të veprojnë forca të njëjta.
3. fig. Masë, mjet a mënyrë për vlerësimin ose për gjykimin e një çështjeje a të një njeriu. Balancë delikate. Peshon (rëndon) në balancë. Nga anon balanca.
4. edhe fig. Peshë e barabartë në dy a më shumë anë; baraspeshë, përpjesëtim i njëjtë i forcave në të dyja anët. Balanca e forcave. Ruan balancën. Krijuan një balancë të re.
♦ Me balancën (me *peshoren, me kandarin) e farmacistit. Shkon nga anon balanca (dikush) shkon nga vlerësohet më shumë, nga e gjykon më të drejtë a më të rëndësishme; priret nga ana që merr për mbarë. Është në balancë (diçka) libr. kërkohet një zgjidhje për diçka, po peshohet; po vendoset për diçka. Vë në balancë (në *peshore) (diçka).

BJÉSHK/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Mal i lartë me kullota verore; alpe. Bjeshkë të larta. Bjeshkë me dëborë. Bjeshkët e Nemuna. Bari i bjeshkës. Ujë bjeshke. Ngjitem në bjeshkë. Zbritën nga bjeshka. Verojnë në bjeshkë. Është si bjeshka është e bëshme e plot shëndet (zakonisht për vajzat). Të rrojë sa bjeshkët! (ur.). Çaj bjeshke (bot.). Hithër bjeshke (bot.). Lëpjetë bjeshke (bot.). Sapun bjeshke (bot.). Atëherë gjokun trimi e paska shtrënguar, / Në majë të bjeshkës trimi paska dalë. (folk.). Na u mbushën bjeshkët, / Me dhen e me shqerra. (folk.). Nuk shtyhet bjeshka me gjoks. (fj. u.).
2. Tokë gurishte e jopjellore në vend të thepisur; bjeshkëz.
♦ Ma bëri zemrën bjeshkë (*mal) (dikush). Më ra bjeshka në krye e ndjeva veten shumë ngushtë, nuk dija ku të futesha nga turpi, nga një e papritur etj.; më ra çatia në kokë; më ra tavani në kokë; më ra qielli në kokë. *Erë bjeshke. Sheh përtej bjeshke (dikush) sheh larg, është largpamës, parashikon mirë; sheh prapa malit; sheh larg. Ka bjeshkën në shpinë (dikush) e ndien veten shumë keq, është në një gjendje të rëndë, ka shumë halle e kokëçarje.

CFUNGJÍ,~A f. sh. ~, ~TË vjet. Syngji; bajonetë, kacaturë. Ushtarët turq bënin luftë me cfungji. Atëherë e kishin zakon që kokat t’i vinin në cfungji.

DALLDÍS vep., ~A, ~UR jokal. 1. Bie në dalldi. Dalldisi në ëndrra. Dalldisi fare nga ato fjalë. Dalldisi nga të mirat. I ligu kur dalldis posi pjergulla lis më lis; po kru bie në kurriz, atëherë inandis. (fj. u.).
2. Jepem aq shumë pas dikujt a pas diçkaje saqë harroj gjithçka rreth vetes, e humbas mendjen pas dikujt a pas diçkaje. Dalldisi pas punës. Dalldisi pas pëllumbave. Dalldisi pas fëmijëve. Dalldisi pas asaj. I dalldisi ndjekësit në internet.
3. vet. v. III Hidhet përpjetë me vrull. Dalldisi flaka përpjetë.
4. vet. v. III Fryhet shumë. Dalldisi rrushi në kade.
5. vet. v. III Rritet me vrull e i fuqishëm (për bimët); shpërthen. Misri ka dalldisur sivjet. I dalldisi plaga iu mahis shumë plaga.
6. Më mbushet mendja dhe marr guximin për të bërë diçka, vendos me guxim, kuturis. Dalldisi e takoi. Fama i dalldis njerëzit.
✱Sin.: trullos, përhumb, hutoj, shastis, harlis, harloj, hardallos, shfrej, shpërthej, vendos, kuturis, guxoj.

DÁNE,~T f. vet. sh., krahin. Mbathje të gjata; të linjta. Atëherë i kanë pasur danet e gjera.
✱Sin.: mbathje, të mbathura, brekë, të paana, të linjta, ndërresa.

DEMÉK pj., bised. 1. Përdoret për të shprehur habi ose dyshim ndaj asaj që thotë dikush. -Demek, ai ishte! - Demek se paske ditur ti! - Demek, s’dashka ai!
2. Përdoret për të përforcuar atë që thuhet, duke shprehur edhe një qëndrim ironik a mospërfillës. - Dembel që është, demek. - Qenka një i pagdhendur ky, demek.
3. Gjoja, kinse. - E bëri, demek, për hatër. - Ia dha, demek, si për mik. - Bënte, demek, sikur s’dinte gjë.
4. si fj. ndërm. Domethënë; pra (përdoret zakonisht në fillim të një fjalie për të përmbledhur atë që ka thënë dikush më përpara). - Demek, ne nisemi nesër. - Demek, i mbarove të gjitha. - Demek, kështu thua ti!
✱Sin.: atëherë, kështu, ashtu, pra, gjoja, kinse, domethënë.

DÉRI parafj. (r. kallëzore) Së bashku me një ndajfolje, me një emër, me një numëror a me një përemër të pacaktuar tregon pikën e fundit ku arrin dikush a deri ku shtrihet diçka, cakun kohor kur kryhet një veprim, kohën sa zgjat diçka ose kufirin e fundit të madhësisë a të sasisë së sendeve, të frymorëve etj. Deri këtu. Deri sot (atëherë). Deri natën vonë. Deri kur? Deri dy metra borë. Deri diku. Deri në njëfarë mase.

DI vep., ~TA, ~TUR kal. 1. Kam njohuri pak a shumë të plota ose të veçanta për diçka, e njoh mirë diçka pasi e kam parë, e kam dëgjuar, e kam studiuar etj.; e kam mësuar diçka, e zotëroj. Di dy gjuhë. E di drejtshkrimin. E di mirë shqipen (frëngjishten, anglishten...). E di mirë rolin. E di zanatin e vet. E di përmendsh (ujë, për fije, në majë të gishtave, me sy mbyllur) e di shumë mirë. S’e di si duhet. Aq di, aq bën. Më mirë të dish se të kesh. (fj. u.). E di gomari ku e vret samari. (fj. u.). E di mesi se ç'ka thesi. (fj. u.). Njeriu që nuk di, turbullon ujin që pi. (fj. u.). E di mirë se kush është. S’di gjë ende. Se di pse u zemërua. Do të dijë gjithçka. E di gjendjen. Siç e di... S’di ç'të them. S'e di ç'kanë vendosur. Me sa di unë nga të dhënat a njoftimet që kam unë, nga ç'kam dëgjuar e ç'kam marrë vesh unë. - E di rrugën? - Di ndonjë mënyrë tjetër?

2. Jam i zoti për të bërë diçka, kam aftësitë e shprehitë e nevojshme për t'i dalë në krye një pune (me një folje në mënyrën lidhore). Di të lexojë (të shkruajë, të vizatojë). Di të notojë. Di t'i bjerë violinës (çiftelisë, pianos...). Di ta rregulloj (ta ndreq). Di të drejtojë (të udhëheqë). Di të sillet. Di të jetojë. Di të arsyetojë. Di ta përmbajë veten. Nuk di të lidhë dy fjalë (bashkë) s'është i aftë t'i shprehë qartë mendimet, mezi flet.

3. Jam i vetëdijshëm për diçka, e kuptoj mirë diçka, ia njoh vlerën e rëndësinë, e çmoj; ruaj masën a kufijtë. Di se ç’bën. E di detyrën time. Ia di vlerën. E di vendin tim. E di masën. As vetë s'e di se ç'kërkon. E di, ai ka shumë punë, por... Kur s’e ke një gjë, atëherë ia di kimetin. (fj. u.).

4. E njoh, e kam provuar a e kam përjetuar diçka. S’e di ç’është rakia (duhani). E di ai ç’është varfëria (uria). S’dinte ç’ishin përkëdheljet. S’dinte të ngopur nuk ngopej kurrë.

5. edhe jokal. Jam në gjendje të kuptoj diçka, marr vesh; kuptoj. Di diçka nga muzika (nga piktura). E bëri pa e ditur. S’ditën nga ikën ikën të shpërndarë. -E di ç’të bëj unë?

6. zakon. moh. (edhe me foljen dua). Nuk i nënshtrohem diçkaje a dikujt, nuk pyes për të, nuk e përfill, nuk trembem, nuk thyhem; nuk merrem kurrë me diçka, nuk e bëj asnjëherë diçka. Nuk di ç’është frika nuk ka frikë fare. S’di ç’është rreziku. Nuk di ç'është gënjeshtra nuk gënjen kurrë. Nuk di ç’është pushimi nuk pushon asnjëherë. Nuk do t’ia dijë nga të ftohtët (nga shiu, nga dëbora, nga balta). S’donin t’ia dinin. Ku do t'ia dijë ai!

7. Pandeh, kujtoj; besoj; mendoj. E dinin njëri-tjetrin të vrarë. E kam ditur njeri me mend. E dinim për njeri të mirë. Unë kështu e dija.

8. Ngulit në mend; mësoj. - Dije mirë. – T’i dish numrat përmendsh. - Dije se ai është shoku im.

✱Sin.: njoh, çmoj, kuptoj, pandeh, kujtoj, besoj, mendoj, mësoj.

♦ Një *avaz di (dikush). S’di tjetër *avaz (dikush). E di edhe *bufi! (diçka) tall. Ia di (ia njoh) *burmat (dikujt a diçkaje). I di *bytha (dikujt) tall. vulg. Ia di *çarkun (dikujt). Nuk di *fjalë (dikush). Ia di *gjuhën (dikujt). E di Gjoni çfarë ka *trasta (thesi). S’di *këngë tjetër (dikush). Ia di *kimetin (dikujt a diçkaje). Kjo *kockë e di! I di *koka (dikujt). Ia di *kokën (dikujt). S’di *ku të futet (dikush). Nuk di (nuk njeh, nuk ka) *kufi (dikush a diçka). I di *lëkura (dikujt). Ku ta dish? ndoshta, mbase. Di ku *shkel (dikush). E ku di unë … mospërf. e të tjera të tilla; e plot të tjera, që s’kanë rëndësi, që s’më interesojnë. E di ç’ke ti? fj. ndërm. përdoret për t’i tërhequr vëmendjen bashkëbiseduesit, kur i themi për një punë a kur e këshillojmë për diçka. *Djalli (dreqi) e di (e merr vesh)! bised. Dreqi (*djalli) e di (e merr vesh)! bised. Nuk *do t’ia dijë (dikush a diçka). S’do t’ia dijë (s’dëgjon) nga ajo *anë (dikush). E di edhe *lopa (diçka) tall. Nuk di *llafe. Ia di për *të mirë (dikujt). Ia di për *nder (dikujt). Ia di *pirrën (dikujt). I di *rradakja (dikujt) bised. Nuk ia di *skajin (diçkaje). Di ku *shkel (dikush). Ia di mirë *shtegun (shtigjet) (diçkaje). Nuk ia di *tymin (dikujt a diçkaje). Ia di (ia njoh) *vidhat (dikujt a diçkaje). Ia di *vlerën (dikujt a diçkaje). Një *Zot e di!