FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKORÍ,~A f., mjek. Pangopësi, panginjësi, gjendje kur i sëmuri nuk e ndien veten asnjëherë të ngopur; inoreksi. Kam akori. Vuan nga akoria. Shenjat e akorisë.

ANËMBÁNA,~T f. kryes. sh. Ndihmë, mbështetje, përkrahje. U rrit me anëmbana. U mësua me anëmbana. Anëmbanat nuk iu ndalën asnjëherë.

ARMËPATHÝER mb., poet. Që nuk ka pësuar asnjëherë humbje në beteja, që nuk është thyer asnjëherë në luftë, që ka dalë fitimtar përherë. Trim armëpathyer.
✱Sin.: trim, guximtar, i patrembur, i pamposhtur.

ÁRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. (lat. Juglans regia) bot. Pemë frutore me trup të lartë e të trashë, me dru të fortë e shumë të mirë për orendi etj., me lëvore të lëmuar ngjyrë hiri, me gjethe të mëdha e me lule si vile, që bën kokrra me lëvozhgë të fortë, me shark të gjelbër e me thelb të ushqyeshëm, të ndarë në katër pjesë; kokrra e kësaj peme; çaçaniku, kaçka. Arrë gungë. Arrë gajgë (rukë). Dru arre. Kllapesh arre lëvorja e njomë që vesh arrën. Si arrë i terur, i thatë (dru arrë). Qëroj arra. Arrë bukje arrë me thelb të madh, të plotë e që del lehtë. Arrë mishje arrë së cilës nuk i del thelbi lehtë. Arrë pjeshke arrë që i ndahet lehtë thelbi. Arrë vajëse. Arrë fyçkë (fyrbë). Arrë bukje. Arë dheu. Dru arre. Gjethe arre. Vaj arre. Thelbi i arrës. Ngjyrë arre ngjyrë kafe e murrme. Bojë arre lëng i nxjerrë nga gjethet e arrës për të ngjyrosur flokët. Thyej (çaj) arra. I ushqyer me thelpinj arre i ushqyer mirë, me gjëra të mira.
2. si mb. Me koren të pjekur mirë dhe brenda e butë (për bukën).
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje arrash: Arra akazhuje (lat. Anacardium occidentale) pemë tropikale me fruta dhe fara të ngrënshme të ëmbla e të lëngshme, që rriten jashtë frytit në një si shpretkë të veçantë, lëvorja e së cilës përmban një lëndë të helmuese Arra amerikane (lat. Juglans cinerea, Caryocar nuciferumi) lloj arre me lëvozhgë të trashë e të mbuluar me një lëng ngjitës, me fryta të ëmbla yndyrore, që përdoren në ushqime të ndryshme; arra e hirtë. Arra e Australisë (lat. Macadamia integrifolia, M. ternifolia) lloj arre me dru të fortë, që rritet në rajonet subtropikale, me bërthamë të bardhë e të butë e të ngrënshme. Arra e bardhë (lat. Juglans alba) pemë arrore me drurin të fortë, ngjyrë kafe që përdoret në prodhimin e mobilieve të cilësisë së lartë e që lidh arra të shijshme me vlerave të mëdha ushqyese e mjekësore; arra mbretërore. Arra e Brazilit (lat. Bertholletia excelsa) pemë e madhe tropikale e njohur për frytet e saj të mëdha, të rrumbullakëta, me një lëvozhgë të trashë dhe të fortë, të pasur me lëndë ushqyese; arra braziliane. Arra e butë arra gjethefrashër. Arra e derrave (lat. Juglans glabra, Carya glabra C. porcina) arrë e kultivuar gjerësisht në shumë rajone të botës, me lëvozhgë të fortë dhe të drunjtë që mbron bërthamën e ngrënshme. Arra dushkvogël (lat. Carya laciniosa) lloj peme e madhe, e fortë dhe e qëndrueshme, që rritet mirë në klimë të ngrohtë dhe të butë, me fara të ngrënshme që përdoren gjerësisht në gatime (ëmbëlsira, biskota, akullore etj.). Arra e dheut kikiriku. Arra gjethefrashër (lat. Juglans fraxinifolia) arrë e përhapur në shumë vende të botës, me fryt të ngrënshëm, që përdoret gjerësisht në kuzhinë dhe për prodhimin e vajit të arrës; arra e butë. Arra fyçkë (lat. Juglans regia) pemë e lartë arrore me gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, me fryt që përbëhet nga një mbështjellës i fortë brenda të cilit gjendet fara e ngrënshme e ndarë në dy ose katër thela, që përdoret gjerësisht në gatimet dhe në prodhimet kozmetike. Arra gungë (lat. Juglans cinerea) pemë arrore lartësia e së cilës arrin deri njëzet metër, me kurorë të gjerë me degë të përhapura, me gjethe të gjata, të vogla të vendosura përballë njëra-tjetrës që lidh fryte që nuk çahen lehtë; arra e hirrës. Arra e hidhur (lat. Carya cordiformis) pemë arrore e lartë, me cilësi të mira, që përdoret për prodhimin e mobilieve, të instrumenteve muzikore, të veglave të ndryshme, që arrin lartësinë deri 30 m; arra e hidhur. Arra e Hindit (lat. Ailantus allissima) dru i egër, i ngjashëm me arrën e zakonshme, me lëvore të murrme, me gjethe që kanë një erë të rëndë, me lule të vogla të bardha e me frytin si bishtajë ngjyrëkafe. Arra e hirrës arra gungë. Arra japoneze (lat. Juglans ailanthifolia) arrë me lartësi deri në njëzet metër me gjethe të mëdha me fletëza, q[ lidh arra të mëdha me mbështjellës të fortë e të qëndrueshëm. Arra kaliforniane e myshkut (lat. Torreya californica, T. myristica) arrë me gjelbërim të përhershëm, që mund të arrijë lartësi prej deri në njëzet e pesë metër, me trung të drejtë e të mbuluar gjethe të errëta e të ngushta, të gjata e të verdha në të gjelbër, që që lidh me fryte kokërrvogla e të verdha. Arra e Kalifornisë (lat. Carya californica, Juglans californica) arrë që arrin lartësinë deri në njëzet metër, me gjethe me fletëza të gjata e të ngushta, të mbuluara me fije të holla e të veshura me një mbulesë të verdhë, që lidh kokrra me mbështjellës të hollë, që shpërbëhet kur arrin pjekurinë, duke zbuluar frytin e ngrënshëm. Arra kineze (lat. Juglans sinense) arrë që rritet deri njëzet metër, me gjethe të mëdha e me fletëza të gjata e të ngushta, me fryt të veshur me kllapesh a gëzhojë të trashë e të fortë. Arra kineze e myshkut (lat. Torreya grandis) pemë e lartë që përdoret në mjekësi, në ndërtimtari dhe për zbukurim, që ka trung të drejtë e të fortë, me lëvore të trashë e të zakonshme, me gjethe të ngushta, të gjata e të dendura me ngjyrë të errët të gjelbër dhe të renditura në mënyrë të rregullt, që lidh fryte si kokrra të ngushta. Arra kokërrmadhe (lat. Juglans major) arrë me gjethe të mëdha të përbëra nga fletëza të gjata e të ngushta, të veshura me një mbulesë të butë, që lidh kokrra të mëdha të veshura me kllapesh të trashë e të fortë, i cili shpërbëhet kur kokrra arrin pjekurinë. Arra kokërrzemër (lat. Juglans ailanthifolia cordiformis) Arrë që arrin lartësinë deri në njëzet e pesë metër, me gjethe të përbëra nga fletëza të mëdha e të ngushta me një mbulesë të butë dhe të verdhë. që lidh kokrra në trajtën e zemrës e të veshura me një kllapesh të trashë që shpërbëhet kur arrin pjekurinë. Arra e kokosit (lat. Cocos nucifera) palma e kokosit. Arra kola (lat. Cola acuminata, C. vera) pemë me lartësi deri njëzet metër, me kurorë të gjerë e gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, që lidh fryte si kapsulë që përmban farat e kolës me përmbajtje kafeine, të cilat përdoren për përgatitjen e një pijeje. Arra mbretërore arra e bardhë. Arra e myshkut (lat. Myristica fragrans) pemë e lartë tropikale që mund të arrijë deri në njëzet metër lartësi, me gjethe të mëdha e të ndritshme, që lidh një kokërr që çliron erëzën e moskatit dhe të miskut; arra e moskatit. Arra pekan hikorja. Arra spanjolle (lat. Gynandriris sinyrinechium, Iris sisyrinchium) irisi; lilaku gjethehollë. Arra e Teksasit (lat. Juglans microcarpa, J. rupestrig) arrë me kurorë të gjerë, me degë të përhapura e me gjethe të gjata, të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla, që lidh fruta të vogla me lëvore të trashë, të ngrënshme e që mund të përdoret dhe si dru zbukurues në një park. Arra e ujit (lat. Juglans aquatica, Trapa natans) arrë me trung të drejtë dhe me kurorë të rrumbullakët ose të zgjatur, me lëvore të trashë e të plasaritur me një ngjyrë gri në kafe ose të zezë, me gjethe të gjata të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla formash të ndryshme, që lidh fryte me një bërthamë të vogël e të hidhur; gështenja ujëse. Arra e vajit (lat. Pyrularia pubera) lloj bime gjysmëparazitare, si një shkurre ose pemë e vogël, me gjethe të gjelbra, të gjera e me shkëlqim të lehtë, që lidh një fryt bërthamëmadh që përmban një lëng të hidhur helmues. Arra e zezë (lat. Juglans nigra) arrë me trungun në ngjyrë të errët e me cilësi të lartë, që përdoret gjerësisht në mobilieri, që lidh fryte të ngrënshme. Arra e bajames (lat. Prunus dulcis) arrë që rritet mirë në vende të ngrohta dhe me diell, që lidh fryte të shijshme vajore, që përdoren gjerësisht në gatime e si një përbërës i rëndësishëm në industrinë ushqimore e në kozmetikë. Arra lazate (lat. Pinus pinea) pishë mesdhetare, me fara të shijshme, që përdoren për të përgatitur ëmbëlsira, sallata, salca etj.; arra e pishës.
✱Sin.: qiqërviqër, kikirik, aringë, arxheviz, arrëmizë, moskoarrë, kacimare, kaciram.
♦ Arrë pa bukë mospërf. njeri pa vlerë, që nuk të bën punë; njeri që nuk është i zoti e i zgjuar; pemë pa kokrra. Arrë (kaçkë) e fortë njeri të cilin s’e thyen a s’e mund dot; njeri që nuk mposhtet e nuk nënshtrohet; arrë (kaçkë) gungë. Arrë fyçkë keq. njeri mendjelehtë; njeri kokëbosh. Arrë në gojë diçka që nuk kapërcehet, nuk gëlltitet lehtë; dikush a diçka që nuk mposhtet lehtë, kockë në fyt. Arrë (kaçkë) gungë njeri kokëfortë; njeri që s’thyhet lehtë; kockë e fortë; arrë (kaçkë) e fortë. Arra pa thelb fjalë boshe, muhabet pa brumë a punë pa vlerë; gjëra të kota, gjëra pa bukë. I bëhet arra *gogël (dikujt). I bëjnë degët arra (dikujt) shih i bën dushku arra (dikujt). I bën dushku arra (dikujt) i shkojnë punët shumë mirë, i vete çdo gjë vetëm mbarë; i pjell edhe gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); i pjell edhe mushka; i pjell edhe viçi. Kur të bëjë qarri arra iron. kurrë, asnjëherë; kur të hipë derri në fik; kur të bëhen dy ditë bashkë; kur të bëjë larushku rrush; kur të pjellë gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); kur të pjellë mushka. Kur të bëjë verri arra shih kur të bëjë qarri arra iron. I derdhen arrat (dikujt) nuk di (nuk mundet) të mbajë gjë të fshehtë, i nxjerr të gjitha të fshehtat jashtë; nuk i mban barku; nuk mban gjë në bark (dikush); kund. e hedh fjalën në pus (dikush). *Dru arre. T’i ha arrat (dikush) është shumë i fortë; ta mbledh, ta bën gjëmën; të qëron të bardhën e syrit. Nuk ia ha dot arrat (dikujt) është shumë i zgjuar, nuk ia hedh dot, s’gënjehet lehtë, nuk ia kalon kush; të thyen arrën në dorë; të merr gjak në vetull; të lan në shpatull. Të ha arrat e të bën varrat (dikush) keq. shih të ha shalqirin e të rreh me lëkura (dikush). (Janë) si arra e verri nuk shkojnë mirë me njëri-tjetrin, janë në grindje të vazhdueshme; (janë) si gjilpërat majë më majë; janë gur e uror (si guri me urorin)₁; kund. (shkojnë) si fiku me arrën. Ka (në dorë) edhe *gurin edhe arrën (dikush). Ta merr arrën nga dhëmbët (dikush) keq. ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja. S’i mban goja arra (dikujt) keq. nuk mban dot asnjë të fshehtë, i tregon të gjitha; i derdhen arrat; e ka gjuhën lopatë (dikush) tall.; e ka sqepin të gjatë (dikush); s’i vë fre gojës (gjuhës) (dikush). I peshon arrat pa i shkundur (dikush) flet pa u menduar, ia fut kot; vendos para kohe për diçka, është i rrëmbyer; e shkund arrrën që në korrik; e shkund manin në prill. T’i shet goglat për arra (dikush) shih ta shet sapunin për djathë (dikush). (Shkojnë) si arra me palën shih (shkojnë) si fiku me arrën. (Shkojnë) si *fiku me arrën. E shkund arrën që në korrik (dikush) thotë fjalë të papjekura a bën punë të pamenduara mirë; e bën diçka para kohe, jo në kohën e vet; e shkund manin në prill; i peshon arrat pa i shkundur. *Shtagë arrash. I than arrat mbi çati (dikush) nuk ka besim tek askush, ka frikë se e vjedhin a ia hedhin, ruhet a e ruan çdo gjë me merak. Të thyen arrën në dorë (dikush). 1. Është shumë i zoti; ia del çdo gjëje; s’ia ha qeni shkopin (dikujt); të merr gjak në vetull. 2. keq. Ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja; ta merr arrën nga dhëmbët. 3. keq. shih të ha (të qëron) të bardhën e syrit (dikush). I theu arra në kokë (dikujt) e qortoi ashpër, e goditi rëndë (me fjalë).

AS- fjalëform. Pjesë e parë me kuptim mohues ose përforcues e disa përemrave të përngjitur dhe e disa ndajfoljeve të përngjitura (p.sh. askush, asgjë, asnjëherë, aspak, askund etj.)

ASIMPTÓT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT gjeom. Vijë e drejtë ose e lakuar (A) së cilës një vijë tjetër lakore (B), edhe nëse afrohet në drejtim të saj, nuk do të mund ta prekë asnjëherë. Asimptota vertikale (horizontale). Asimptota e pjerrët (diagonale). Asimptotat kurbore. Asimptota e funksioneve eksponenciale. Funksioni i asimptotës.

ASKURRNJËHÉRË ndajf. Asnjëherë, kurrë, kurrnjëherë. Askurrnjëherë s’erdhi në shtëpinë tonë.

ASKÚRRË ndajf. Kurrë ndonjëherë, asnjëherë tjetër. Si askurrë. Askurrë më nuk u pa.
✱Sin.: kurrnjëherë, asnjëherë, kurrë, askurrnjëherë, askurraj.

ASNDONJËHÉRË ndajf. Kurrë ndonjëherë. Si asndonjëherë tjetër.
✱Sin.: asnjëherë, kurrë, kurrnjëherë.

ASNJËHÉRË ndajf. Në asnjë kohë, kurrë ndonjëherë; në asnjë rrethanë, në asnjë rast. Asnjëherë nuk e ka parë. Si asnjëherë tjetër.
✱Sin.: kurrnjëherë, kurrë, fare, hiç.

ASNJËHÉRËNDÓDHUR (i, e) mb., libr. Që s’ka ndodhur asnjëherë, e pandodhur kurrë. Fatkeqësi e asnjëherëndodhur.

ASNJËÇÁSTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që nuk mund të ndodhë në asnjë çast, asnjëherë, kurrë; që është i pamundshëm. Ndjenjë (përjetim, ndjesi) e asnjëçastshme.

ASTENJËHÉRË ndajf., krahin. As edhe një herë, asnjëherë, kurrë. Astenjëherë s’mblodhi mend.

ATDHEHÚMBUR mb. Që ka humbur të drejtën për të jetuar në atdheun e vet; që ka braktisur atdheun e nuk është kthyer asnjëherë në atdhe, atdhehumbës. Grua atdhehumbur.

ATDHEHÚMBUR,~I m. sh. ~, ~IT Ai që ka humbur të drejtën për të jetuar në atdheun e vet; ai që ka braktisur atdheun e nuk është kthyer asnjëherë në atdhe, atdhehumbës. Ai është atdhehumbur.

ATDHEHÚMBUR,~A f. sh. ~A, ~AT Ajo që ka humbur të drejtën për të jetuar në atdheun e vet; ajo që ka braktisur atdheun e nuk është kthyer asnjëherë në atdhe, atdhehumbëse. Doli në dritë atdhehumbura.

BESNÍK,~E mb. 1. Që e mban besën e dhënë; që e mban deri në fund zotimin ose që nuk i shmanget asnjëherë detyrës së marrë përsipër; që ndjek pa u lëkundur një tjetër me të cilin është lidhur nga një ideal a nga një qëllim i përbashkët; që nuk tradhton; që nuk i ndryshon ndjenjat dhe qëndrimin kundrejt dikujt a diçkaje, që e ruan deri në fund dashurinë për të ose që e ndjek dhe e mbron atë deri në fund, i besuar; kund. i pabesë. Luftëtar (ushtar, shok, mik) besnik. Shoqe besnike. Grua besnike. Rojë besnike. Doli besnik. Bir besnik i popullit. I qëndroj (i rri, i mbetem) besnik. Më foli si shok i vjetër e besnik. Qeni është një kafshë besnike. Njeriu besnik gjen shok e mik. (fj. u.).
2. Që e pasqyron diçka me vërtetësi e përpikëri, që nuk largohet nga e vërteta, që përputhet plotësisht me diçka tjetër, që mund t’i besohet; i përpiktë. Përkthim (riprodhim, përshkrim) besnik. Kopje besnike. Pasqyrë besnike e diçkaje. Historian besnik. Pasqyrim besnik i realitetit. U qëndron besnik porosive të të atit.
3. Besimtar; që ndjek me përpikëri ritet dhe kërkesat e një feje.
✱Sin.: i besuar, besar, besëtar (besatar), besimtar, besëmirë, shtyllak, i përpiktë, i ngushtë.
♦ *Qen besnik (rojë) (i dikujt) përb.

BILBÍL,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Erithacus luscinia; Luscinia megarhynchos; Sylvia luscinia) Zog i vogël shtegtar me pupla të përhime në bark dhe të murrme te krahët, që njihet si këngëtari më i mirë ndër gjithë zogjtë. Zë bilbili. Kënga e bilbilit. Foleja e bilbilit. Fabula e bilbilit dhe e thëllëzës. Këndon si bilbil. O bilbil ta bëra benë, / Në ta gjetsha dot folenë.... (folk.). Nga një thellësirë, ta dëgjova zërin, / Ti ishe bilbil, më dole thëllëzë. (folk.). Fëmija është bilbili i shtëpisë. (fj. u.). Nuk këndon bilbili kur i vë galën (sorrën) pranë (në kuvli). (fj. u.). Bilbili te kafazi nuk këndon nga qejfi, po nga marazi. (fj. u.). Nuk vishet korbi me pendët e bilbilit. (fj. u.). Kur hyn sorra në trëndafil, i duket vetja bilbil. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij zogu. Bilbil kallmishtash (i kallmishtave) (lat. Acrocephalus arundinaceus) një nga zogjtë këngëtarë më të përhapur, që dallohet nga bilbili i zakonshëm për nga gjatësia e trupit dhe mënyra si këndon. Bilbil kënete (i kënetave) (lat. Cettia cetti) zog i vogël këngëtar i viseve me klimë të butë a të ngrohtë. Bilbil uji (i ujit) (lat. Alcedo atthis) shpend me këmbë pa membranë, që kridhet në ujëra të cekëta dhe ecën në fund të tyre për të gjuajtur; bilbil peshkatar.
3. Mjet i vogël me një pip, të cilit i fryjmë për të nxjerrë fërshëllimë. Bilbil druri. Bilbili i gjyqtarit të lojës (i policit, i rojës). Bilbil fëmijësh. Fërshëllima e bilbilit. Lugë me bilbil. I ra (i fryu) bilbilit. - Bjeri bilbilit të mblidhen!
4. fig., poet. Trim; luftëtar. Nëpër shekuj krahëndritur / Trembëdhjetë bilbilat vijnë. (folk.).
♦ U bë bilbil (dikush) u ndreq, u bë si duhet, sillet mirë (për njerëz që nuk kanë qenë të rregullt); u bë lule; u bë nuse. Kur të bëhet laraska bilbil kurrë, asnjëherë; kur të bëhet grerëza bletë; kur të këndojë sorra si bilbili. Bilbil gjyzari figurë e përrallave popullore: bilbil me zë shumë të bukur, që paraqitet sikur bën çudira; fig. këngëtar me zë të bukur. (Është) bilbil nga goja (dikush) flet lirshëm e bukur, është i zoti i gojës; e ka gojën bilbil. Bilbil në kafaz njeri i mirë e i zoti, që i ka të gjitha për të jetuar, por nuk ka liri; është pa liri e pa shpresë. E ka gojën bilbil (dikush) shih është bilbil nga goja (dikush). I ka veshët bilbil (dikush) dëgjon shumë mirë, është i mprehtë nga veshët; i ka veshët pipëz. Më këndojnë bilbilat iron. kam shumë halle a telashe e nuk di ç’të bëj; më zien (më mizëron) koka; më këndojnë dyzet gjela (mbi kokë).

BLÉT/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. zool. (lat. Apis mellifica) Mizë me krahë, me trup të vogël e të murrmë, të mbuluar me push të verdhë, e cila mbledh nektarin dhe polenin e luleve dhe bën mjaltin e dyllin. Bashi i bletës ama e bletës, matka. Mizë blete. Mbretëresha e bletëve. Meshkujt e bletëve. Familje bletësh. Thumbi i bletës. Zgjua (koshere) bletësh. Hoje bletësh. Bar blete (bot.). Bukë blete pite dylli. Qumështi i bletëve lëng shumë i ushqyeshëm që nxjerrin bletët punëtore nga disa gjëndra të posaçme dhe që ua japin larvave të tyre. Lule blete (bot.). Zog blete (zool.). Rritja e bletëve. Zukasin bletët. Bletë e egër bletë e pazbutur ose bletë e ikur nga zgjoi që vendoset në ndonjë zgavër druri ose shkëmbi. Bletë mjaltëse bletë e zbutur që prodhon mjaltë dhe dyllë. Bletë punëtore bletë shterpë që mbledh ushqim dhe mirëmban zgjoin. Bletë bij, bletë, bij, / Hajde hyrë në zgjua të ri. (folk.). Ai që ka mizën në kësulë, ka vjedhur bletën. (fj. u). Miza nuk bëhet bletë. (fj. u). Edhe bleta është mizë, po bën mjaltë. (fj. u). Bleta, para se të bëjë mjaltin, bën dyllin. (fj. u.).
2. përmb. Tërësia e këtyre mizave që rrojnë si familje në një zgjua; zgjoi ku rrinë këto miza. Lëshon (roit, hedh) bleta. Pres (mbyt, vras, qeth) bletën. Gumëzhijnë si bleta. Vjen si bletë e plotë.
✱Sin.: mjalcë, mjaltëz, zgjua.
♦ Kur të bëhet grerëza bletë kurrë, asnjëherë; kur të bëhen dy ditë bashkë. Ia bëri bletë (dikujt) e trullosi, duke ia ngatërruar keq diçka; ia mori mendtë; ia bëri lëmsh. Bletë e plotë. 1. Plot, me të gjithë ata që duhen; së bashku dhe të pasur e të lumtur (për një familje etj.). 2. Me shumicë; me bollëk të mirash. Bletë shkëmbi njeri i padobishëm, që nuk jep fryte në punë; kalli pa bukë. Bletë e vjetër njeri me përvojë të madhe në jetë, njeri që vepron me maturi e pjekuri; (burrë) katërqind dërhemë. Bletë e vulosur njeri në gjendje shumë të mirë ekonomike, me shumë kamje, i pasur e i sigurt. Sa çon bleta me flatër shumë pak; sa mban miza me dy krahë; ç’mban gallofi me dy krahë. *Koshere (zgjua) bletësh. S’e marr arëzën për bletë s’e ngatërroj të ligun me të mirin; s’e marr të keqen për të mirë; nuk ma hedh dot dikush, nuk mashtrohem nga diçka; s’e ha (s’e marr) sapunin për djathë. Mbledh me *bar blete. *Zgjua (koshere) bletësh.

BÓR/Ë,~A_I f. kryes. nj. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Reshje atmosferike që bie nga retë flokë-flokë në trajtë kristalesh të bardha; shtresa e bardhë e këtyre flokëve, që mbulojnë vendin aty ku bien; dëborë; bardhole, bardhoshe. Borë e madhe (e dendur). Borë e imët (e ngrirë, e qullët). Borë e thatë. Borë e kuqe borë që ka marrë ngjyrën e kuqe për shkak të disa mikroorganizmave të atmosferës. Bora e parë. Borë e vonë. Borë e përhershme (e përjetshme, shekullore). Bora e pleqërisë (poet.) thinjat e pleqërisë. Shi me borë. Flokë (fije, kristale, fjolla) bore. Lule bore (bot.). Top (shuk, lëmsh) bore. Ortek bore. Shtresë bore. Re bore. Shtrat bore llohë. Pah (endë) bore. Ujë bore. Kodër bore. Tufan bore. Vija e borës kufiri deri ku qëndron bora edhe në verë. Zog bore (zool.). Ana e borës ana e veriut. Mal me borë. Bie (hedh) borë. Çaj borën. Ngjit (zë) bora. Zbardhi bora. Zuri bora borën. Shkas në borë. Shkrin si bora në diell. I bardhë si bora. Shkëlqen si bora. Si duroj, veç unë e di, / tretem si bora në shi. (folk.). Mali më i madh ka borë më shumë. (fj. u.). Malet e larta mbajnë borën në kurriz. (fj. u.). Vera me lule, dimri me borë. (fj. u.). Bora është jorgani i bimës. (fj. u.). Bora e bardhë është, por e dhjesin qentë. (fj. u.).
2. meteo. Erë e fortë dhe e ftohtë e veriperëndimit, që fryn nga Adriatiku.
✱Sin.: dëborë, bardhole, bardhoshe.
♦ U bëra borë shih u bëra akull₁. M’u bë zemra borë shih m’u bë zemra akull. Më ka rënë bora në krye jam thinjur (nga pleqëria). Kur të bjerë bora e kuqe kurrë, asnjëherë; kur të pjellë mushka; kur të bjerë shi i kuq; kur të bëhet ylli hënë. Borë në maj (në diell) diçka e papritur e që kalon shpejt, që nuk zgjat; diçka pa jetë të gjatë, që zhduket brenda një kohe të shkurtër. *Mal me borë. Si të marrë bora si të vijnë rrethanat, si të jetë puna, merr për mirë a për keq. E nxin edhe borën (dikush) përb. është shpirtlig, është zemërzi, u do të keqen të tjerëve; e ka zemrën (shpirtin) katran; e ka zemrën të zezë; e ka shpirtin të zi.