FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGULÍÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Primula veris, Primula vulgaris, Primula grandiflores) Bimë barishtore shumëvjeçare, me kërcell të hollë, me gjethe vezake, me lule të verdha, që rritet në livadhe dhe që çel në fillim të pranverës; lule pranvere. Aguliçja e parë. Çelin (dalin) aguliçet. Mbledh aguliçe.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje aguliçesh: Aguliçja alpine (lat. Primula auricula, Primula farinos) aguliçe me veti kuruese e shëruese, që përdoret si çaj dhe për të nxjerrë vaj për industrinë kozmetike, ndaj është nën mbrojtje ligjore; çaj mali, bjeshke. Aguliçja e artë (lat. Oenathera brevipes, Canissonia brevipes) aguliçe kërcellgjatë me qime, me gjethe bazale të përbëra nga disa gjethe dhe një lule që ka disa të tjera në të, me ngjyrë të verdhë të ndezur me njolla të kuqërremta në bazën e çdo petali, me një pistil me antenë në qendër të lules; që lidh fruta si kapsula të varura. Aguliçja e dhëmbëzuar (lat. Primula denticulata) aguliçe e rajoneve e lagështa alpine, me rozeta gjethesh vezake me kërcell të fortë, që çel lule të rrumbullakëta e të varura me ngjyrë vjollcë a me ngjyrë të bardhë. Aguliçja me erë (lat. Primula officinalis) aguliçe e zonave kodrinore malore, lulet e së cilës formohen në majë të një kërcelli, i cili ngrihet nga mesi i rozetës së gjetheve, me lule ngjyrë të verdhë dhe me erë të fortë mjalti, që ka veti shëruese; aguliçja e malit, aguliçja e kopshteve. Aguliçja hibride (lat. Primula grandiflora) aguliçe zbukuruese, me kërcell të gjatë e të fortë, me lule shumë të bukura në ngjyrë rozë e me erë të mirë, që rritet në hije e në toka të kulluara mirë e që lulëzon nga fundi i pranverës deri në fillim të verës. Aguliçja e kopshteve (lat. Primula elatior) aguliçe që rritet nën shkurre në shpatet e maleve dhe në livadhe, me ngjyrë të verdhë të çelët dhe që mban erë të dobët. Aguliçja kineze (lat. Primula sinensis) aguliçe e mbuluar me qime të shumta, me gjethe të radhitura si një rozetë, me lule të bukura në ngjyrë rozë dhe në ngjyrë jargavani. Aguliçja e malit aguliçja alpine. Aguliçja e rreme e kopshteve (lat. Primula vulgaris veris) aguliçe me një rozetë gjethesh të gjera e të gjata, me lule të verdha në të mbyllët, por edhe të kuqe e rozë, që lulëzon në tufë me 10-30 lule në një kërcell. Aguliçja e mbrëmjes (lat. Oenothera biennis, Oenothera amarchiana, Onagra biennis) aguliçe dyvjeçare e qëndrueshme ndaj thatësirës, me gjethe gjembore të mëdha si rripa në bazë, me më pak gjethe në kurorë, e cila mban lule të verdha me erë të këndshme limoni që hapen në mbrëmje, që lulëzon në korrik e gusht e rritet mirë në tokë ranore. Aguliçja e bardhë e mbrëmjes (lat. Oenothera albicaulis, Onagra albicaulis) aguliçe njëvjeçare vetëpjalmuese, që rritet në lartësi të ulëta mbidetare, kryesisht në toka të thata, ranore, të shkrifëta, por jo në hije, me kërcell të gjatë me degëzime e të mbuluar me qime, me gjethe të lëmuara ose me push në shtratin e lules e me lule të bardha. Aguliçja perandorake (lat. Primula imperialis) aguliçe me lule të verdha në të artë të ndezur. Aguliçja e vogël (lat. Primula minima) aguliçe shumëvjeçare, zbukuruese e kuruese, që del në kaçuba kur fillon shkrirja e borës në pranverë dhe lulëzon deri në mesin e verës, me gjedhe të mbledhura si një buqetë e me lule shumëngjyrëshe, me erë të lehtë e të mirë.
✱Sin.: gorolule, gjerdan, lakërishtë, lejthici, lulekaçe, poleska, salepi, zgorofetë, lulevera, onagër.

AKTÍV,~E_I mb. 1. libr. Që është i gjallë, i palodhshëm, veprues; që vepron me gjallëri e shpejtësi, që nuk është pasiv, që merr pjesë vetë e me zell në një punë; që bëhet a që zhvillohet në mënyrë të gjallë e vepruese; kund. pasiv. Njeri aktiv. Jetë aktive. Punë aktive. Veprimtari aktive. Pjesëmarrës aktiv. Anëtar aktiv. Paraqitje aktive. Mbrojtje aktive. Pushim aktiv. Luan rol aktiv. Ndikim aktiv. Qëndrim aktiv. Tregohet aktiv. Bashkëpunim aktiv. Besueshmëri aktive. Adresë elektronike aktive. Faqe interneti aktive. Shpallje aktive. Fëmijë aktiv. Popullsi aktive popullsi në gjendje pune.
2. spec. Që merr pjesë dhe vepron në një proces; që vazhdon të veprojë, që nuk është shuar; që rrezaton ose jep një energji të caktuar. Përbërës aktiv. Thëngjill aktiv. Lëndë aktive. Pus aktiv. Vullkan aktiv. Sëmundje aktive. Shtresa aktive e tokës. Oksigjen aktiv. Krem aktiv. Formë aktive (pasive). Imunitet aktiv. Antenë aktive. Karrocë invalidore aktive.
3. libr. Që zotërohet dhe që vihet në përdorim të gjallë. Përvetësim (zotërim) aktiv. Fjalori aktiv. Zotëroj në mënyrë aktive një gjuhë. Leksiku aktiv (pasiv).
4. usht. Që është në shërbimin e rregullt e të vazhdueshëm. Oficer aktiv. Shërbimi ushtarak aktiv.
5. gjuh. Që tregon gjendje veprimi; veprore; kund. pasive. Folje aktive (pasive). Formë aktive foljore. Gjendje aktive foljore. E tashme aktive. Fjali aktive (veprore).
✱Sin.: veprues, zelltar, i gjallë, energjik, i përkushtuar.

ANTÉN/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT tek. Përçues i lidhur me radion, me kompjuterin, me televizorin a me një pajisje tjetër, i cili shërben për të përhapur ose për të kapur valë elektromagnetike. Antenë marrëse (dhënëse). Antenë e jashtme (e brendshme). Antenë radioje (televizori). Radio pa antenë. Vë (ngre) antenën. Emetim përmes një antene. Antena satelitore. Antenë e brendshme e telefonit. Antenë digjitale. Sinjal ose impuls nga antena.
♦ I ngriti antenat (dikush) libr. shih ngriti veshët (dikush).

ANTÉNËZ,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Brirth; prekël e shkurtër, antenë.

BRIRTH,~I m. kryes. sh. ~Ë, ~ËT 1. zool. Secili nga dy zgjatimet si fije të mishta a të brirta, që kanë në krye kërmijtë, disa kandrra, molusqe e gaforre dhe që shërbejnë si organe ndijimi; prekël. Brirthët e kërmillit. Bleta ka një çift brirthësh përpara kokës.
2. mjek. I thatë, çiban.
✱Sin.: prekël, antenë, çiban, i thatë, thacë, dalë, e dalë, lungë, rrëcok, fshikëzezë, ndryshkull.

DREJTUESHMËRÍ,~A f., spec. Të qenët i drejtueshëm. Antena me drejtueshmëri antenë që drejtohet për të rrezatuar energji në një drejtim të caktuar në transmetim ose për të marrë energji më mirë nga një drejtim i caktuar në marrje.

MÁRRËS,~E mb. 1. Që merr; pritës; kund. dërgues. Pala marrëse. Posta marrëse. Zyra marrëse.
2. tek. Që shërben për të kapur a për të marrë një formë të caktuar energjie; kund. dhënës. Stacion marrës. Aparat marrës. Antenë marrëse.

PARABOLÍK,~E mb. 1. Që ka formën e një parabole. Lakore parabolike (gjeom.). Antenë (pasqyrë) parabolike. Lëvizje parabolike (fiz.).
2. Që ka të bëjë me parabolën. Gjeometri parabolike (mat.).

PRÉK/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. zool. Brirth, antenë.
2. muz. Tast i pianos, i fizarmonikës etj.

PËRFORCÚES,~E mb. 1. Që shërben për ta bërë më të fortë e më të qëndrueshme diçka, që përforcon. Tra përforcues. Shtyllë përforcuese.
2. fig. Që shërben për të ngulitur më mirë në mendje dijet. Ushtrime (pyetje) përforcuese. Mësim përforcues.
3. fiz., elektr. Që e bën më të ndjeshëm, më të dukshëm a më të kapshëm një sinjal etj.; që shërben për t’i rritur fuqinë një rryme elektrike a një dukurie fizike në përgjithësi; që shton shkallën e intensitetit. Antenë përforcuese.
4. gjuh. Që shërben për të theksuar a për të vënë në dukje më mirë një kuptim a një ngjyrim të një fjale. Me kuptim përforcues. Pjesëz (parashtesë) përforcuese. Fjalë përforcuese fjalë që ndihmon për të theksuar kuptimin e asaj gjymtyre të fjalisë mbi të cilën bie theksi logjik (p.sh. Na ndihmuan të gjithë, edhe të moshuarit.).
✱Sin.: i forcuar, i fortë, i qëndrueshëm, i pajisur, i theksuar.

RÁDIO,~JA f. sh. ~, ~T 1. Aparat i posaçëm për të marrë ose për të dërguar në largësi tinguj, fjalë a sinjale, duke i kthyer në valë elektromagnetike. Radio marrëse (dhënëse). Radio me bateri (me vajguri). Llambë radioje. Mikrofoni i radios. Antenë radioje. Ndez (hap) radion. Shuaj (mbyll) radion.
2. Dhënia dhe marrja e tingujve, e fjalëve dhe e sinjaleve në largësi me anë të valëve elektromagnetike, që përhapen në hapësirë me antenë; përdorimi i valëve elektromagnetike për të dërguar dhe për të kapur në largësi tingujt, fjalët dhe sinjalet. Valët e radios. Zbulimi i radios.
3. Qendër e pajisur me aparatura të posaçme që përgatit dhe përhap programe ose emisione të ndryshme për dëgjuesit; emisionet e kësaj qendre; ndërtesa e kësaj qendre. Radio Tirana. Programet (emisionet) e radios. Dëgjuesit e radios. Folësit e radios. Punonjësit e radios. Dëgjoj radion. Punoj në radio.

RITRANSMETÚES,~E mb., radio. Që shërben për të ritransmetuar; që bën ritransmetim. Aparat ritransmetues. Antenë ritransmetuese.

SATELITÓR,~E mb. Që lidhet me satelitin, i satelitit. Valë satelitore. Instaloj një antenë satelitore. Mundësonin transmetime satelitore.

SAÇ,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Fletë hekuri e rrumbullakët, e ngritur si gungë dhe me dorezë sipër, që pasi nxehet mirë mbi zjarr, mbulohet me shpuzë e me prush dhe i vihet përsipër lakrorit, bukës, kulaçit etj. për ta pjekur. Saçi i bukës. Ngroh saçin. E poqi lakrorin në saç. Bukë e pjekur në saç. Fli tradicionale me saç. Dielli djeg si saç. E kishte rruar kokën si saç e kishte rruar kokën tullë, e kishte flokun zero.
2. bised. Antenë satelitore. E vuri saçin në ballkon. E ktheu saçin nga perëndimi.
✱Sin.: kakin, çerep, gjoc, qaz, hipës, brahom.
♦ Bëhet saç për lakrorin e botës përçm. vepron si shërbëtor i bindur i dikujt, i shërben me përulësi e verbërisht dikujt; rron me lëmoshën e tij dhe bën çfarë të kërkojë ai; lëpin sahanët (çanakët) (e dikujt) keq. Ka gjetur çerepi saçin keq. shih gjeti tenxhereja kapakun keq. Saç pa prush. 1. Diçka që nuk ka vlerë të plotë, sepse i mungon një gjë e domosdoshme. Dikush që nuk të mbaron punë, megjithëse ka mundësi; pemë pa kokrra. Saç pa vegjë shih saç pa prush. I vë *veglën saçit (dikush) iron.

SHARP,~I_II m. sh ~E, ~ET elektr. Antenë satelitore, saç. Kishte blerë një sharp të ri. Sharpi kishte shumë kanale. Stuhia e kishte dëmtuar sharpin.
✱Sin.: antenë, saç, përçues, përcjellës.

T 1. Një nga bashkëtingëlloret e gjuhës shqipe dhe shkronja e njëzetetetë e alfabetit të saj, e cila shënon këtë bashkëtingëllore. Bashkëtingëllorja t. Tingulli t. Shkronja t.
2. si em. Tingulli dhe shkronja t. T-ja (e madhe, e vogël). T-ja e dorës (e shtypit). Antenë në trajtë T-je. Në alfabetin tonë t-ja ndodhet midis sh-së dhe th-së. Në shqipe, tingulli [t] transkriptohet me ndihmën e shkronjës t.
3. Shkurtim dhe simbol i disa fjalëve (nuk ndiqen nga pikë (.), me përjashtim të rasteve kur mbaron fjalia). T (Tera-). T (tesla). T (ton, njësi peshe). 50 t grurë (misër, oriz).

TELEVIZIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Transmetim në mënyrë kabllore ose me valë radioelektrike, i drejtpërdrejtë ose i regjistruar për t’u riprodhuar më vonë i pamjeve dhe e figurave të ndryshme në largësi me një aparat të posaçëm, i cili ka ekran, antenë dhe pajisje zëri. Programi i televizionit. Përhap (njofton, jep) me televizion.
2. Institucion me mjetet e pajisjet e nevojshme teknike dhe me specialistët e punonjësit përkatës, që përgatit programet për këtë lloj dhënieje. Televizioni shqiptar. Qendra e televizionit. Orkestra e televizionit. Televizion publik. Televizion privat. Televizion lokal. Televizion kabllor. Televizion digjital tokësor. Televizion numerik hercian (tokësor) sistem televizioni në të cilin sinjalet shpërndahen në formë digjitale (numerike), në rrugë herciane.
3. Ndërtesa e këtij institucioni. U takuan pranë televizionit.

TELEVIZÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Aparat i posaçëm elektronik me ekran, me pajisje për zërin, me ose pa antenë, që shërben për të dhënë pamje e figura të ndryshme. Ndez (fik) televizorin. Nuk merr televizori. Është prishur (rregulluar) televizori. Televizor me gjysmëpërçues. Ekrani i televizorit. Antena e televizorit. Llambat e televizorit. E pamë në televizor. Televizor me ekran të sheshtë.

TRÁJT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tërësi e kufijve, e vijave dhe e caqeve të dukshme të një sendi që na japin pamjen; pamje e diçkaje, pavarësisht nga lënda përbërëse; tipare të jashtme të njeriut a të kafshës; formë, figurë. Me trajtë katrore (trekëndëshe, rrumbullake). Trajta e sendit. Trajta e gjethes. Trajta e vetullave. Trajta e kokës. Në trajtë kryqi (zemre, bajameje). Ka një trajtë të caktuar. Qelq në trajtë thjerrëze. Antenë në trajtë T-je. Gjethe (këmbë) në trajtë pëllëmbe.
2. gjuh. Mjet gjuhësor, që shpreh kategoritë gramatikore të një fjale dhe lidhjet midis fjalëve e fjalive; formë në të cilën shprehet kuptimi gramatikor i një fjale; formë. Trajta e shquar (e pashquar) e emrit. Trajtë e rregullt (e parregullt). Trajtë vetore (jovetore) e foljes. Trajtë supletive. Trajtë e plotë. Trajta e shkurtër e përemrit vetor. Trajtat e njëjësit (e shumësit).
✱Sin.: formë, figurë, pamje.

VENDÓS vep., ~A, ~UR 1. kal. Vë dikë a diçka në një vend të caktuar; vë diçka në vendin e vet; vë. Vendosi librin në raft. Vendose në (mbi) tryezë! I vendosi njërën mbi tjetrën. Vendosën kurora në varret e dëshmorëve. Vendosi librin në raft pas leximit. Vendosi shishen në frigorifer.
2. kal. E çoj dhe e lë dikë a diçka në një vend të caktuar ose në vendin që duhet; e vë në një vend a në një gjendje të caktuar; i gjej vendin e përshtatshëm, e rregulloj si duhet; vë. I vendosi drutë stivë. I vendosi të ardhurit nëpër dhoma. I vendosi nxënësit në rresht i rreshtoi nxënësit. E vuri beben në gjumë.
3. E vë (dikë) në një vend me punë a detyrë. I vendosi djemtë në punë. E vendosën drejtor.
4. kal. Bëj një shenjë me laps a me bojë në diçka, shënoj; shkruaj; vë. Vendos shenjat e pikësimit. Vendos theksin. Vendosi nënshkrimin (firmën).
5. kal. Ngre në një vend një aparat, një makinë etj. dhe e bëj të punojë, e mbërthej a e lidh si duhet, në mënyrë që të punojë; vë; instaloj. Vendosën një skaner në qendrën shëndetësore. Vendosën një aparat (një makineri). Vendosi kamerat e sigurisë. Vendosi antenat e valëve televizive. Vendosi një antenë të brendshme televizive.
6. kal. Bëj që diçka të vejë ashtu si duhet, ndërhyj e krijoj kushte të përshtatshme për diçka (për rregull, për disiplinë etj.); vë. Vendos rregull (disiplinë). Policia bashkiake vendosi ndalimin e qarkullimit të automjeteve në pedonalen e qytetit. Vendos një rregullore të brendshme.
7. kal. Vë themelet e diçkaje; vë në fuqi, i jap fuqi; nis, filloj një veprim; kryej a mbaroj diçka. Shembën sistemin totalitar dhe vendosën rendin demokratik. Vendosën ekonominë e tregut. Vendosën marrëdhënie diplomatike. Vendosi lidhje me të.
8. kal. Arrij, siguroj diçka. Vendosi një rekord të ri (sport). Vendosi një rekord të ri në peshëngritje (sport.). Atleti i sporteve ekstreme vendosi një rekord të ri botëror (sport). Vendosi një rekord të ri me golin e 900-të si futbollist profesionist (sport).
9. kal. Caktoj përfundimisht diçka, përcaktoj; vë në jetë a në praktikë diçka; zbatoj. Vendosën çmime të reja. Vendosi norma të reja (më të larta). Vendosën dispozita normative për arsimin parauniversitar.
10. kal. Bëj të mundshëm zhvillimin e mëtejshëm të diçkaje, ndikoj shumë për përfundimin e diçkaje, përcaktoj. Ngjarje që do të vendosë për të ardhmen. Vendos fatin tim përcakton të ardhmen time. Vendos fatin e diçkaje ndikon në mënyrë të theksuar, vendimtare për përfundimin e saj.
11. let., kal. Bëj që të veprojë në një mjedis të caktuar (në romane, në drama etj.). E ka vendosur heroin e tij në rrethana tipike. E ka vendosur ngjarjen në vitet tridhjetë. Në roman për temë ka vendosur besën, hakmarrjen dhe kanunin në krahinat malore.
12. jokal. Kam të drejtë të jap një vendim, një zgjidhje a një mendim përfundimtar për diçka; marr një vendim në lidhje me dikë a me diçka, jap vendimin. Vendos vota apo paraja? Vendos gjykata. Vendosi të ikte.
13. kal. Arrij të zgjidh një çështje a të përfundoj një punë, pasi e kam menduar mirë, e kam shqyrtuar ose e kam rrahur me të tjerë; i gjej zgjidhje një çështjeje. Më në fund vendosën për atë çështje. Për këtë s'kemi vendosur ende.
14. jokal., vet. v. III Përcakton, është shkaku kryesor, ndikon shumë për të zgjidhur përfundimisht ose për të arritur në një përfundim. Në luftë nuk vendos arma, por njeriu. Vendos ligji.
✱Sin.: vendoj, rëndoj, radhis, zë, caktoj, kandis, këpus, shortoj, ndaj.