FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADHURÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. Adhurim, të adhuruarit e dikujt a e diçkaje. Adhuresë e tepruar. Adhuresë ndaj jetës.
✱Sin.: pëlqim, admirim, hyjnizim.

ADHURÍM,~I m., libr. 1. Veprimi kur adhuroj ose kur adhurohem.
2. Ndjenjë e thellë pëlqimi, vlerësimi, nderimi, përkushtimi e tërheqjeje ndaj dikujt a ndaj diçkaje. Adhurim i natyrës. Adhurim ndaj prindërve. Ndjenjë adhurimi. Në shenjë adhurimi. Flas me adhurim. Ngjall adhurim. Kam adhurim për diçka (për dikë).
3. fig. Hyjnizim.
4. fig. Përgjërim.
✱Sin.: adhuresë, pëlqim, pëlqesë, admirim, hyjnizim, përgjërim.

ADHURIMTARÍ,~A f. Ndjenjë e fuqishme dashurie, pëlqimi a nderimi për dikë a për diçka; të qenët i adhuruar së tepërmi. Adhurimtari ndaj atdheut. Adhurimtari ndaj Krijuesit. Adhurimtari ndaj së bukurës. Adhurimtari e madhe (e thellë, e zjarrtë, e vërtetë etj.). Adhurimtari për prindin (për vëllanë).
✱Sin.: adhurimësi, adhurim, pëlqim, admirim, hyjnizim.

ADHURIMËSÍ,~A f. sh. ~, ~TË libr. Adhurimtari.
✱Sin.: adhurim, adhuresë, të adhuruar, pëlqesë, admirim, idhujtari, hyjnizim, përgjërim.

ADHURUESHMËRÍ,~A f., libr. Të qenët i adhurueshëm, i pëlqyeshëm. Adhurueshmëri e jashtëzakonshme. Adhurueshmëri e tepërt.
✱Sin.: adhurimtari, adhurimësi, admirim, pëlqim, dashuri, himnizim.

ADMIRÍM,~I m., libr. 1. Veprimi kur admiroj ose kur admirohet dikush a diçka.
2. Ndjenja e respektit të thellë, e vlerësimit ose e tërheqjes ndaj një personi, një veprimi, një objekti ose një ideje; vlerësimi i lartë e mirëdashës i punës e i veprave të dikujt. Admirim për bukurinë e vajzës. Admirim për guximin e tij. Admirim për artin piktural. Admirim për natyrën. Kam admirim për qëndrimin e tij. Fitoi admirimin tim.
3. Ndjenja e këndshme që kemi kur duam a kur pëlqejmë dikë a diçka. Kam admirim. Ngjall admirim. Flet me admirim. E shikoj me admirim. Fitoi admirimin e të gjithëve.
✱Sin.: adhurim, pëlqim, dashuri, tërheqje, afinitet.

ADMIRÚES,~E mb., libr. Që shpreh admirim a pëlqim për dikë a diçka; adhurues. Pikturë admiruese. Sjellje admiruese. Punë admiruese.
✱Sin.: adhurues, pëlqyes.

HÁJDE,~NI pasth., bised., vet. v. II1. Eja. Hajde ditën! Hajde në mbrëmje! Hajde me makinë! Hajdeni të gjithë! Hajdeni pas meje!
2. Përdoret kur thërresim, kur ftojmë, kur nxitim dikë për të nisur një punë, për të bërë diçka etj.; eja! jepi! Hajdeni, more vëllezër! Hajde të shkojmë. Hajde të bisedojmë! Hajdeni të këndojmë (të vallëzojmë, të shëtitim)! Hajde, gështenja të pjekura! Hajde, mos ki gajle! Hajde, se nuk të lëmë vetëm!
3. Përdoret kur shprehim miratim, admirim, habi, urim, pakënaqësi, mospërfillje ose ndonjë ndjenjë tjetër. Hajde, t'ju rrojë! Hajde ç'vajzë që është! Hajde ç'mësues ka qenë! Hajde përgatitje, hajde! Hajde mendje, hajde! Hajde, hajde, ç'paska këtej!
4. Përdoret kur flasim për diçka që nuk mund të kundërshtohet, që duhet bërë patjetër ose kur flasim për diçka që është shumë e vështirë të bëhet, për shkak të një kundërshtimi, të pasojave të këqija etj. Hajde ta urdhërosh atë! Hajde t'i lëshosh ato! Hajde mos e pastro! Hajde mos e qep po deshe! Hajde bëje, po të duash! Hajde merre, po të ta mbajë!
♦ Hajde *mendje, hajde! iron.

HÉU pasth. 1. Përdoret kur shprehim dhembje të madhe ose keqardhje të thellë për dikë a për diçka; në pasthirrma oh, ah. Heu, ç'e paska gjetur! Heu, i shkreti ai!
2. Përdoret kur shprehim një habi të madhe para një të papriture ose për diçka jo të zakonshme. Heu, sa shpejt erdhi! Heu, ç'male të larta!
3. Përdoret kur shprehim gëzim të madh ose admirim të thellë për diçka. Heu, ç'na kënaqi!

HÍJSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që ka tipare shumë të rregullta ose gërshetim të këndshëm përmasash, përpjesëtimesh e ngjyrash dhe të kënaq kur e shikon, që është i pashëm; i bukur; kund. i shëmtuar. Djalë (burrë) i hijshëm. Grua (vajzë) e hijshme. Me trup të hijshëm. Pamje e hijshme. Është i hijshëm.
2. Që është në pajtim me kërkesat e shijet e përgjithshme të njerëzve, që pëlqehet; që ngjall kënaqësi të madhe dhe admirim; kund. i pahijshëm. Sjellje e hijshme. Fjalë të hijshme. Qëndrim i hijshëm. Në mënyrë të hijshme.

LÚMTË (të) pasth. Përdoret kur i shprehim dikujt pëlqimin, miratimin e përgëzimin për diçka ose kur shprehim admirim a një lëvdatë për dikë. Të lumtë dora! Të lumtë goja! I lumtë pushka! Të lumshin krahët! Ju lumshin këmbët! Të lumtë, o djalë! Ju lumtë, sa mirë e keni bërë!
✱Sin.: rrofsh, të paça, qofsh, bravo, aferim.
♦ Të lumtë *goja! ur. Të lumshin *këmbët! ur.

MASHALLÁ pasth., bised. Përdoret me kuptimin ‘E ruajttë Zoti! E faltë Zoti! Mos e gjettë asgjë e keqe!’ kur shprehim admirim e kënaqësi për dikë a për diçka të bukur, të mirë e të fortë me besimin se kështu e ruan nga syri i keq. Mashalla, çfarë djali (çfarë vajze)! Mashalla, sa nuse e bukur! Mashalla, sa qenkan rritur! Të mirë e paske këtë tufë dhensh, mashalla! Mashalla, sa shumë kokrra paska bërë molla! Nuk tha as ‘mashalla’.

MOLÍSËS,~E mb. Që të molis. Ia mori një kënge të zgjatur, molisëse. Kasneci na la një brengë molisëse. Ndiente një admirim molisës ndaj saj.

MËSÝSH ndajf. Duke besuar se dikush të vështron me admirim të tepruar ose me sytë plot xhelozi dhe në këtë mënyrë ka fuqinë të të bëjë keq. E morën mësysh dikë e sëmurën ose e dëmtuan, duke e parë me sy të keq (sipas besëtytnive). Ra mësysh nuk i shkon mbarë diçka, sepse dikush e pa me sy të keq (sipas besëtytnive).

MËSÝSH vep., ~A, ~UR kal. E vështroj me admirim të tepruar a me xhelozi dhe kështu e bëj të sëmuret a t’i ndodhë diçka e keqe, e marr mësysh; kund. çmësysh. E mësyshi fëmijën (lopën).

NARCÍZ/ËM,~MI m., psikol. Çrregullim që ka të bëjë me adhurim ekstrem të vetvetes për pamjen fizike, për rëndësinë, për cilësitë morale, si dhe që karakterizohet nga nevoja e tepruar për admirim dhe nga mungesa e empatisë për të tjerët. Vuan nga narcizmi.

NGUL vep., ~A, ~UR kal. 1. Bëj që diçka (zakonisht me majë) të hyjë në një trup (në tokë, në mur, në dërrasë etj.) duke e goditur ose duke i rënduar me forcë; kund. shkul, çngul. Ngul gozhdën. Ngul shtyllat. Ngul një hu. Ngul kazmën. Ngul në dhe (në dërrasë). E nguli thellë. Ngul hunjtë e domateve në arë. - Ia ngulsha gurin (e varrit) mbi krye! mallk. Ngul gozhdë në pikë të sabahut e filloj ditën mbrapsht, me ngatërresa. Nuk ia ngul kush dhëmbin dikujt është i fortë, i zoti.
2. Fut diçka të hollë e të mprehtë në një send etj. Ngul gjilpërën. I nguli thikën (shpatën). Ngul pirunin. Ngul sfurkun. I nguli dhëmbët. I ngul thimthin. I nguli thonjtë (kthetrat).
3. Mbjell një bimë a një pemë. Ngul hardhi. Ngul fidanë. Ngul qepë e shkul hudhra 1. Bën një punë të padobishme, krejt të kotë, bën më shumë dëm sesa punë të vlefshme. 2. Ai tani po ngul e shkul hudhra ka kohë që ka vdekur. 3. Ngul qepë në njërën anë e shkul hudhra në anën tjetër çalon.
4. Vendos diku për të mos e lëvizur për një kohë; e vë diku, duke e mbajtur fort që të mos luajë nga vendi. Ngulën çadrat vendosën, hapën çadrat. Ngulën kampin. Ngulën vathën. Nguli cak zuri vend për të jetuar. Ngul këmbët pas dheut. Ngul flamurin vë, ngre flamurin në një vend.
5. fig. Shikoj me vëmendje të përqendruar. Ia nguli sytë me plot admirim. Nguli vështrimin.
6. fig. Bëj që të zërë vend për shumë kohë në mendje a në kujtesë diçka. E nguli në kokë (në mendje, në kujtesë). Ngule mirë në kokë këtë këshillë.
7. jokal. Zë vend diku për të banuar; qëndroj në një vend, ndalem diku, ngulem. Nguli në fshat. Nguli i pari në atë vend. - Ngul aty e mos lëviz!
8. Thumboj, tall. Vetëm të ngulë di ai!
9. Ia hedh dikujt; i bëj një të keqe dikujt. Ai ta ngul pa e marrë vesh.
✱Sin.: rras, fut, citos, vë, shpoj, zë, mbjell, vendos, shikoj, vështroj, fiksoj, mbërthej, rrënjos, gdhend, hedh, shartoj, tipos, skalit, thadroj, ngulit, përqendroj, ndalem, vendosem, ngulem, thumboj, tall.
♦ *Ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët (dikush). I nguli brirët (dikush) përb. Ngul *cakun (diku). Ngul *gozhdë (dikush). Ngul *këmbë. Ngul *këmbët në akull (dikush). E ngul (e ngulit) në *kokë (diçka). E ngul (e ngulit) në krye (*kokë) (diçka). I ka ngulur kthetrat (dikujt a diçkaje). E ngul (e ngulit) në *mendje (diçka). Ia ngul (ia ngulit) në *mendje (diçka). Ia ngul *sytë (dikujt a diçkaje). Ngul shkul (dikush) thotë a bën të njëjtën gjë, kthehet e rikthehet po aty, në një vend mbetet; ngre e ul; ngreh e shkreh₂; bjer e çohu. Ia ngul (ia ngulit) në *tru (diçka). Ngul *thembrat.

NJË pacak. 1. Njëri, njëra, dikush, ndokush, njeri i pacaktuar (përdoret në vend të fjalës që shënon njeriun, kafshën, sendin a dukurinë, kur i veçojmë nga klasa, nga grupi a nga radha e vet). Ka ardhur një nga fshati. - Ishte me një që s’e njihja. - Të vijë një tjetër. Një për shtëpi. U mundën (u kapën) një për një. Punon një sa për dhjetë. Një nga më të diturit. Një nga më të rëndësishmet (nga më të mëdhatë). Erdhi një nga tanët. I vë një mbi një i vë njërin mbi tjetrin. M’i jep një nga një. Si një një (bised.) siç është njëri, ashtu është edhe tjetri. Një për të gjithë, të gjithë për një. (fj. u).
2. Po ai, po ajo gjë, i njëjtë. Thotë gjithnjë një fjalë. Rri në një vend. Arritën në një kohë. Janë në një klasë. Banojnë në një lagje. Janë në një moshë. Jemi në një mendje. Ligji është një për të gjithë. Flasin një gjuhë. Këto rrugë në një qafë dalin.
3. Diçka, gjë e papërcaktuar mirë, që i ngjan diçkaje (së bashku me lidhëzën si dhe një emër). E ka zënë një si grip. Dëgjohej një si gjëmim i largët. Kam një si shqetësim. Ndiej një si të mekur. M’u bë një si lëmsh në grykë. Atje tej dukej një si shtëpi.
4. I vetëm, i tërë e i pandashëm; i bashkuar në diçka të vetme. Janë bërë një trup. Dy fshatra u bënë një. Me një zë njëzëri.
5. I tillë (si kallëzues emëror, i ndjekur nga një fjali e nënrenditur). Është një që s’bëhet dy është i tillë, që s’gjen të dytë si ai.
6. Përdoret para emrit të një frymori ose të një sendi kur folësi shpreh një fare habie, admirim a përçmim. Kishte një kalë të shpejtë, që s’e kishte askush. Është një që s’e ka shoqen. Është një dhelpër ai, që s’e ka shokun.
✱Sin.: njëri, njëra, dikush, njëfarë.
♦ Bëhem një (*njësh). Është bërë një (me dikë) keq. është lidhur shumë ngushtë me dikë dhe bashkëpunon me të; është njësoj si ai. S’ia bëri as një as dy (dikujt) iu përgjigj a kundërveproi menjëherë, nuk ia zgjati; s’ia bëri të gjatë; ia preu shkurt. I bie një (po atij) *avazi. I bie *daulles në një vend (dikush). I bie *fyellit në një vrimë (dikush). I bie *jongarit në një tel (dikush). Bie në një *fjalë (me dikë). I bie një *kambane (dikush). Del (të nxjerr) në një (po në atë) *qafë (diçka). Di një më tepër (dikush) është më i zoti, ka përvojë më shumë. *Dorë me një. * E bëri të kërcejë me një *këmbë (në njërën këmbë) (dikush). Fle në një *krah (dikush). E fut në një *thes (me dikë a me diçka) keq. I fut në një *zdrukth. Futet (hyn) në një *thes (me dikë a me diçka) keq. (Të gjithë) me një *zë. Ha (e pi) në një *çanak (me dikë) keq. Kam ngrënë me një *lugë (me dikë). Ha në një *sofër (me dikë) keq. Jemi një me një (me dikë) jemi barabar, asnjeri s’ka fituar më shumë; njësoj kemi dalë ose njësoj jemi. (Është) një me një (diçka) shih (është) dorë me një (diçka). Jam në një *mendje (i një mendjeje) (me dikë). (Është) ora me një (*ora me dorë) (diçka). Janë të një *oxhaku. Janë të një *sahani keq. Janë të një *sharre. Kam një *mendje (me dikë). I kanë lidhur *pizgat (në një) mospërf. Mbështetet në (me) një *këmbë (dikush a diçka). Nget në një *krah (dikush). Ngrihet (çohet) me një *gisht (diçka). Jam ngrohur në një *vatër (me dikë). I ngjit *shkallët një nga një. Ka ngjyer në një *sahan (me dikë) keq. Një *kokë kanë. Një dhe *i pandarë. I ka prerë një *sharrë. Një *rrugë (një udhë) e dy punë. Vlojnë në një *tenxhere keq. Shtrohem (ulem) në një *tryezë (me dikë). Tërheq në një *krah (dikush). Vë në një *radhë (në një rresht) (me dikë a me diçka). Vihem në një *radhë (në një rresht) (me dikë). Me një *gojë.

O pasth. 1. Përdoret kur shprehim dhimbje ose keqardhje për dikë a për diçka; oh. O, ç’më vrave në këmbë! O, unë i mjeri (i ziu, i gjori)! O, ku ta dija unë i shkreti!
2. Përdoret kur shprehim habi para një të papriture ose për diçka jo të zakonshme. O, po ç’është kështu me ty?! O, gjallë qenka ai?!
3. Përdoret kur shprehim gëzim, kënaqësi a admirim për diçka; oh. O, sa mirë që erdhët! O, sa shpejt e paskeni kryer! O, sa e bukur qenka!

ORÉ pasth., bised. 1. Përdoret kur thërresim dikë a i drejtohemi dikujt për t’i folur. Ore, juve ju them! Ore, ç’flet kështu? Ore, pa eja këtu! Ore, a dëgjon ç’të thonë?
2. Përdoret kur shprehim habi, admirim a një ndjenjë tjetër. Ore, ore, ke parë ti kështu! Ore, ç’vete! O po ky, ore! Ore, po sa mirë e ditka! Ore, sa i madh qenka!
✱ Sin.: o, or, more, bre.