FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

MËZ,~I m. sh. ~A, ~AT Pjella e pelës; kalë i ri dy a tre vjeç. Polli (bëri) pela një mëz. Mëz i bardhë (balash). Kërcen si mëz.
✱Sin.: kalush, çuk.
♦ E bën mushkën me mëz (dikush) tall. Shih e bën kaun me viç (dikush). Del si mëzi para hamshorëve (dikush) keq. Shih del si mëzi para pelës (dikush). Del si mëzi para pelës (dikush) keq. Nuk përmbahet sipas rendit që i takon; flet pa radhë, para se të flasin të mëdhenjtë; del si kërriçi para gomarit tall.; del si boshti para furkës. (E do) si mëzi samarin (dikë) iron. Nuk e do fare, e urren, s’e duron dot; (e do) si akullin në gji tall.; (e do) si djalin e shemrës; (e do) si zjarrin në gji iron.; (e do) si prushin në gji iron.

PICK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I kap mishin dikujt me gishtin e madh të dorës e me treguesin dhe ia shtrëngoj deri sa t’i dhembë; ia shtrëngoj fort mishin me diçka (me darë, me pincë etj.). E pickoi lehtë. E pickoi në krah.
2. E shpoj me një send me majë të mprehtë, e thumboj. E pickoi me gjilpërë. E pickoi bleta (mushkonja, grerëza). E pickoi gjarpri. Të pickon me sqep.
3. muz. E bëj të dridhet një tel violine, mandoline etj. duke e kapur me gishtin e madh dhe me treguesin.
✱Sin.: pisk, cimbidh, cimb, nduk, kaçanduk, përqok, ngjok, thumbon, quk, çukit, ha, kafshon, përqok, shpoj, kap, ngacmoj, çaj, çuk, cimbis, çmorris, zë, dredh.

PËR/ZÍEJ vep., ~ZJÉVA, ~ZÍER kal. 1. Hedh a vë bashkë në një vend gjëra të ndryshme a lloje të ndryshme të një lënde etj., i tund, i trazoj, i ngatërroj etj. deri sa të dalë prej tyre një masë pak a shumë e njëllojtë. Përziej dy ngjyra. Përziej të kuqen me të verdhën. Përziej disa pije bëj koktej. Mos e përziej miellin me krundet! Bota është helm e mjaltë përzier. (fj. u.).
2. Vë bashkë sende të ndryshme pa rend e pa rregull; ndryshoj radhën e vendosjes së gjërave; bëj bashkë, ngatërroj. Përziej letrat. Përziej gurët e dominosë. Përziej librat. I përzjenë nxënësit e klasave të ndryshme. Mos i përziej drutë e thata me drutë e njoma! Gjella (jeta) na ndan e varri na përzien. (fj. u.).
3. Trazoj me dorë, me këmbë, me një vegël etj. diçka në një enë a në një gropë që të bëhet e tëra njëlloj. Përziej gjellën me lugë.
4. fig. Vë bashkë gjëra që nuk mund a nuk duhet të bashkohen, bashkoj dy a më shumë gjëra të ndryshme në mënyrë të parregullt, ngatërroj. Përzien fjalët e autorit me fjalët e veta.
5. Lëroj tokën për së dyti. E thyejnë tokën dhe e përziejnë.
6. fig., keq. Shtie në grindje e në ngatërresa njerëzit që janë bashkë ose afër njëri-tjetrit, ngatërroj. Përzjeu një lagje (një mëhallë). Përzjeu tërë dynjanë (botën).
7. fig. E fut a e ngatërroj dikë në një punë të papëlqyer ose me të tjerë. Mos më përziej në atë punë! E kishte përzier me ca rrugaçë.
✱Sin.: trazoj, nakatos, shkartis, karashtis, tollovit, bashkoj, tok, ngatërroj, gramshalesh, pështjelloj, tutëloj, tretoj, llokoçis, çuk, çrregulloj, lëroj, lëvroj, grind.

SHI/J vep., ~VA (u), ~RË 1. kal. I ndaj nga kalliri kokrrat e të lashtave me makineri apo me një kafshë pune; shkoq. Shij grurin në lëmë. Shij drithërat. Ka shirë 3 ha tokë të mbjellë me grurë. Shijnë lëmin (vrahun) e parë. Shij me qe (me kalë). Shij me makinë shirëse (me autokombajnë). - Shij shpejt dhe pa humbje!
2. kal. Shkokëloj kokrrat e misrit, rrah me dru mbi një lesë kallinjtë e zhveshur për të veçuar kokrrat; shkoq fasulet duke i rrahur bishtajat me shkop. Shij misrin. I shiu fasulet me kujdes.
3. kal., krahin. Thërrmoj, shtyp duke e rrahur me diçka. Shij kripën. Shij plisat (tokën).
4. jokal., fig., keq. Veproj si të dua vetë, pa pyetur për asgjë dhe pa përfillur askënd, livadhis. Shin si do vetë (sipas qejfit). Është mësuar të shijë. Shin si kali në lëmë.
✱Sin.: shkoq, zhgoglit, çuk, thërrmoj, shkrifëroj.

SHKUND vep., ~A, ~UR kal. 1. Tund me forcë një pemë ose godas me shkop degët e saj që të bien kokrrat e pjekura. Shkund manin (dardhën). Shkund ullinjtë. Shkund me purtekë. I ka shkundur era.
2. Tund me forcë rrobat, qilimat etj. ose i rrah me shkop a me diçka tjetër që t'u ikë pluhuri e t'u bien papastërtitë; bëj që të shkëputet e të bjerë diçka nga një send, duke e tundur këtë me forcë. Shkund rrobat (çarçafët, qilimin, mbulesën e tryezës). Shkund thesin. Shkund shportën e bukës. Shkund llullën (çibukun). Shkund hirin e cigares. Shkund thërrimet nga përparësja. Tjetër i shkund, tjetër i ha. (fj. u.).
3. E kthej menjëherë dhe e pi deri në fund, s'lë asnjë pikë, e shkulloj, e shpik, e përmbys (zakonisht për gotën a shishen me pije alkoolike). E shkundi gotën menjëherë. I shkundën shishet.
4. fig., bised. I marr e i harxhoj a i shpërndaj të gjitha ç'ka brenda një send, një enë, një vend etj. ose marr a harxhoj një sasi shumë të madhe prej tyre; e zbraz fare diçka, e lë pa gjë (zakonisht për paratë, për plaçkat e mallin e shtëpisë etj.); e detyroj dikë që të harxhojë shumë të holla a ushqime për mua. E shkundi qesen (kuletën). I shkundi xhepat. E shkundi shtëpinë. E shkundi hambarin. I shkundën dyqanet blenë shumë gjëra. Na shkundi fare.
5. fig. Rrëzoj me forcë një pushtet shtypës a një sundim të huaj; përmbys. E shkundën zgjedhën e huaj (robërinë).
6. fig. E gjallëroj dikë, e vë në lëvizje, e bëj të mendojë e të veprojë duke e nxjerrë nga plogështia e nga mefshtësia; e bëj të vetëdijshëm për përgjegjësinë që ka, e sjell në vete, e bëj që të heqë dorë nga pikëpamjet, qëndrimet e sjelljet e gabuara. E shkundi kritika (fletërrufeja). E shkundi nga gjumi (nga plogështia). Duhen shkundur mirë burokratët.
✱Sin.: trand, tund, lëkund, shpluhuroj, pastroj, shkundulloj, shungulloj; shkulloj, shkurroj, shpik, kthej, zbraz, përmbys, rrëkëllej, boshatis,cirkoj; çuk, përmbledh; rrëzoj, çndryshk, gjallëroj, përtërij.
♦Është shkund e pa mbledhur (dikush) keq. nuk është në rregull nga mendja, ka shkarë, nuk është në vete; është i marrë, është budalla; është shkundur nga trutë; ka një dërrasë mangët; ka një vidhë (një burgji) mangët; s’është tamam (nga koka). Sa *munda (aq) shkunda. I peshon *arrat pa i shkundur (dikush). Ia ka shkundur era *trutë (dikujt) mospërf. Shkund *pemët e të tjerëve (dikush). I shkund (i heq) *pluhurin (diçkaje). E shkundi (e thau, e vrau) *qesen (dikush). E shkundi *thesin (dikush). I shkundi (i zbrazi) *xhepat (dikush). *Tund e mos shkund (dikush).

ÇAK onom. Përdoret si imitim për të shënuar tingullin e dobët që del kur goditet diçka e fortë. Bën çak. Troket çak e çuk. Po bëra çak në portë, ti ngrihu.
♦ Nuk e ka bërë çak (dikush). 1. Nuk e ka shkrehur asnjëherë armën, nuk ka luftuar fare. 2. Nuk ka bërë asnjë përpjekje për diçka, s’ka lëvizur fare; s’e ka vënë ujin në zjarr (për diçka). Pa çak e pa bam (pa bërë as çak e as bam). 1. Pa shkrehur asnjë pushkë, pa luftë. 2. Pa ndonjë mundim, pa përpjekje.

ÇUK,~U_I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. 1. krahin. Mëz. Çuku i pelës. Kishte bërë pela një çuk të larmë. Del si çuku para pelës flet pa iu mbajtur radhës sipas moshës.
2. Kërriç, pulisht. Çuku i gomarit. Sëmundja e çukut.

ÇUK,~U_II m. sh. ~A, ~AT Strofull. Çuk lepuri. E futi kokën në çuk.

ÇUK,~Ë mb. Që i ka veshët të shkurtër. Dash çuk. Dele çukë.

ÇUK vep., ~A, ~UR kal. 1. I bie fort diçkaje me një vegël a me një mjet. E çuknin misrin me rrahës (me shkop). Çuk misrin shij misrin. Çuk pemën shkund pemën me shkop. Çuk gëlqeren rrah e përziej gëlqeren për ta gatuar. Çuk baltën rrah e përziej baltën për ta ngjeshur mirë.
2. Çukit. Çuk kokrrat e rrushit. Çuk në derë.
3. Quk. E çuku gjarpri. E çuku në këmbë me sfurk. Më çuku në dorë.
✱Sin.: godas, rrah, shkund, çukit, quk.

ÇÚKJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur çuk diçka ose kur çukem. Çukja e grurit. Çukja e luleve është problem kur ke shpendë. Procesi i çukjes së fasuleve.
2. Prekje, cekje.
✱Sin.: çukitje, qukje, prekje, cekje.