FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARGÁNO,~JA f. sh. ~, ~T 1. tek. Lloj çikriku, i përbërë nga një cilindër që rrotullohet e mbledh një litar, i cili shërben për të ngritur a për të tërhequr pesha të rënda. Argano elektrike. Argano ngritëse (tërheqëse). Punëtori i arganos. Ngre me argano.
2. bujq. Lloj çikriku që përbëhet nga një tambur rreth të cilit mbështillet e çmbështillet një litar çeliku, që shërben për ngritjen e tërheqjen e lëndëve drusore në largësi të ndryshme.

►HÁP/EM jovep., ~A (u), ~ÚR 1. vetv., vet. v. III Lëviz dera, kanati etj. dhe krijohet vendkalim i lirë për të hyrë diku a për të dalë prej andej ose për t'u lidhur mjedisi i brendshëm me të jashtmin; çelet; kund. mbyllet. U hap dera. U hapën dritaret. Hapet nga jashtë (nga brenda). U hap vetë. U hap me vrull.

2. vetv., vet. v. III I hiqet tapa, mbyllësja a mbështjellja e diçkaje. U hap shishja. U hap karfica.

3. vetv., vet. v. III Çelet, zbërthehet a shqitet diçka e mbyllur, e mbërthyer ose e ngjitur. U hap zinxhiri i çantës. U hap zarfi.

4. vetv., vet. v. III Çlirohet nga pengesat, pastrohet; bëhet i tillë për të lënë të lirë kalimin; kund. zihet. U hap rruga nga bora. U hap gypi (qyngji) U hap pipthi. Iu hap fyti (gryka). M'u hapën veshët. U hap rruga (kalimi).

5. fig., vetv., vet. v. III Krijohet mundësia për të ecur përpara, mënjanohen pengesat ose vështirësitë për të arritur diçka; çelet. Hapen horizonte të reja (perspektiva të mëdha). U hapën rrugë të reja.

6. vetv., vet. v. III Shpaloset diçka e mbledhur a e mbyllur, shtrihet e drejtohet diçka e përthyer. U hap perdja. U hap çadra.

7. vetv., vet. v. III Ndahen e largohen dy gjëra ose anët e puthitura a të afruara të diçkaje, shkon mënjanë; kund. mbyllet. Nuk i hapen sytë (gishtat). Iu hap goja për gjumë. U hap thesi. U hap çanta. Është hapur muri. U hapën dërrasat.

8. vetv., vet. v. III Përhapet ose shpërndahet diçka e mbledhur a e grumbulluar. U hapën fletët nëpër oborr.

9. vetv., vet. v. III Shtrihet diçka ose një grumbull njerëzish a kafshësh. Ushtarët u hapën për luftë. U hapën njerëzit nëpër arë. U hapën lojtarët në fushë. U hap bagëtia nëpër livadhe.

10. vetv., vet. v. III Shprishet, lënuret (leshi etj.). Iu hapën flokët në erë. I hapej boja. Hapet lehtë. Ky lesh mezi hapet.

11. vetv., vet. v. III Shtrihet përpara a zgjerohet më tej; rritet, shtohet, zmadhohet diçka. Përpara hapej qyteti. Nga Veriu hapet fusha. Shtëpitë hapen në faqen e kodrës. Është hapur pjergulla. Hapet në të djathtë (në të majtë).

12. edhe fig., vetv., vet. v. III Shtohet, zmadhohet a përhapet diçka. U hap sëmundja (epidemia, gripi, kolera). U hap puna.

13. fig., vetv. Merrem me shumë punë njëherësh pa u përqendruar në njërën prej tyre a në një fushë të caktuar; e shtoj punën tej mundësive; përhapem. Është hapur shumë.

14. vetv. Largohem prej dikujt a mënjanohem në një vend për të lënë të lirë kalimin. Hapem mënjanë.

15. vetv., vet. v. III Lejohet kalimi, lihet i lirë një vend për të kaluar. U hap kufiri. U hap vendi. Hapet rruga. U hap shtegu.

16. fig., vetv. Bëhem më i gjallë e i zhdërvjellët në jetë; gëzohem, më qesh fytyra, çelem. Është hapur ca. U hapën njerëzit. U hap në fytyrë.

17. fig., vetv. Ia zbuloj një tjetri mendimet, ndjenjat, të fshehtat ose hallet e mia, i hap zemrën. Nuk hapet me këdo. S'më është hapur kurrë. S'hapet lehtë ai.

18. vetv., vet. v. III III Çel burbuqja, sythi etj.; shpalosen petlat ose gjethet duke u rritur; lëshon lule, lulëzon, çel. U hap trëndafili (zambaku). U hapën pemët.

19. vetv., vet. v. III Nis të zbardhë, agon (për dritën e ditës). U hap drita (dita). U hap mëngjesi (agimi).

20. vetv., vet. v. III Kthjellohet, pastrohet nga retë, çel. U hap moti.

21. vetv., vet. v. III Më vritet, më çahet a më ngacmohet; më dhemb shumë nga lodhja, nga një plagë etj. Iu hapën duart nga sapuni. Iu hap plaga.

22. pës. e HAP.

✱Sin.: çelet, zbërthehet, çlirohet, zbyllet, shkyçet, shtrihet, shpaloset, çmblidhet, çmbështillet, pastrohet, përhapet, shprishet, lënuret, zgjatet, zgjerohet, çahet, shtrohet, zmadhohet, rritet, largohet, gëzohet, lulëzon, agon, kthjellohet, pastrohet, zbërthehet, rrëfehet, zbrazet, shtyhet.

♦ M’u hap (më iku) *barku. Nuk më hapet *barku (për dikë) përçm. Iu hap *dera (dikujt). T’u haptë *dera! shaka. Iu hapën *dyert (dikujt). Iu hap (iu çel) *goja (dikujt). S’i hapet *goja (dikujt). Iu hap *gryka (dikujt) bised. U hap *koha shaka. M’u hap (m’u ça) *koka. Iu hap *oreksi (dikujt). U hap *qielli. M’u hapën *qiejt. M’u hap *syri (për diçka). Iu hap *syri (dikujt). Iu hapën (iu çelën) *sytë (dikujt). M’u hapën *shpatullat. M’u hap *toka (nën këmbë). M’u hapën *trutë. M’u hap *zemra. I thotë burgut hapu! (dikush) bised. vulg. nuk do t’ia dijë nga rreziqet që e presin; nuk mendon për pasojat e atyre që bën, nuk merr parasysh asgjë; është kokëkrisur.

►MBËSHT/ÍLLEM jovep., ~ÓLLA (u), ~JÉLLË 1. vetv., vet. v. III Mblidhet si lëmsh ose rreth e rrotull diçkaje; kund. çmbështillet; shtillet. U mbështoll filli (litari). Hardhia u mbështoll rreth pemës. Kungulli i mbështoll përgjatë gardhit.
2. vetv. Mbulohem rreth e rrotull me një rrobë; kund. çmbështillem. Mbështillem me pallto (me triko, me çarçaf, me batanije, me jorgan). Mbështillem me shall. Mbështillu mirë që të mos ftohesh!
3. vetv. Mbledh trupin e bëhem si grusht; mblidhem, kruspullohem. U mbështoll nga të ftohtët (nga frika). U mbështoll si lëmsh.
4. fig., bised., vetv., kryes. sh. Mblidhemi në një vend, grumbullohemi. U mbështollën në shtëpi. E gjithë rinia u mbështoll te sheshi. Iu mbështollën gardh iu mbështollën shtrënguar rreth e rrotull. Iu mbështollën përreth (rreth).
5. fig., bised., vetv. I hidhem dikujt me vrull, i turrem; i përmblidhem (përdoret me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në rasën dhanore). Qentë iu mbështollën egërsirës. Iu mbështoll me të shara.
6. vetv., vet. v. III Ngjizet, zihet, pikset (për qumështin); trashet (për hallvën).
7. pës. e MBËSHTJÉLL.
♦ M’u mbështoll (m’u mblodh) në *grykë. Iu mbështoll (iu mblodh) *kapistalli (dikujt). Iu mbështoll (iu mblodh) *lëmshi (dikujt). *U solla e u mbështolla.

SHTÍLLET jovep., SHTOLL (u), SHTJELLË 1. vetv. Shtrihet, hapet, çmbështillet (për diçka të mbështjellë a të mbledhur); kund. mbështillet. Gjarpri mblidhet kulaç e shtillet përpjetë. Shtillej vallja.
2. vetv. Lëviz duke u rrotulluar si një shtjellë, vjen rrotull si vorbull. Shtillet uji në gjeratore. Shtillet tymi.
3. fig., vetv. Zhvillohet shkallë-shkallë, rrjedh; shtjellohet. Shtillej kënga. Shtillej tregimi i gjyshes.
4. pës. e SHTJELL.

►SHTËLLÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Shpërndahet andej-këtej; ngrihet lart si shtëllungë që çmbështillet (për tymin).
2. vetv. Shtrihem sa gjatë e gjerë, ndehem. U shtëllit në bar (në dyshek).
3. fig., vetv., vet. v. III Shtjellohet; zhvillohet. Biseda u shtëllit për kohën e luftës.
4. pës. e SHTËLLÍT.

►ZGJÍDH/EM jovep. ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Lirohet nyja ose diçka tjetër e lidhur a e bashkuar; i lirohen e i bien lidhëset diçkaje të lidhur; kund. lidhet. Iu zgjidh gryka thesit. Iu zgjidh këpuca (opinga). U zgjidh litari. U zgjidh dengu. Era, ku zgjidhet, s’lidhet, ku mbillet, s’korret. (fj. u.).
2. vetv. Lirohem nga diçka që më mban të lidhur, lirohem nga lidhëset a nga diçka me të cilën më kanë lidhur; kund. lidhem. - Zgjidhu tani, po munde! - Tani nuk zgjidhesh dot.
3. fig., vetv. Lirohem nga një detyrim; bëhet i pavlefshëm detyrimi që kam ndaj dikujt; vet. v. III merr fund a ndërpritet diçka; kund. lidhet. Zgjidhem nga detyrimi që kisha. U zgjidh magjia (vjet.). Dhanë e morën nja dy sahat, njëri në një qoshe, tjetri matanë dhe sherri u zgjidh.
4. pës. e ZGJIDH.
✱Sin.: çlidhet, lirohet, shkolitet, shkokëlohet, çmbështillet, kullohet, sqarohet, shkoqet, shkoqitet, kthjellohet.
♦ As *lidhet e as zgjidhet (dikush). Iu zgjidh *gjuha (dikujt).

►ZHDRÍDHEM jovep., ZHDRÓDHA (u), ZHDRÉDHUR 1. vetv., vet. v. III Shthuret, shprishet vetë (për diçka të thurur a të dredhur); shpërdridhet. Litari u zhdrodh.
2. vetv. Kthehem menjëherë mbrapsht ose në një anë tjetër. Ai shkon duke u zhdredhur derisa humbet nga sytë e tyre. Zhdridhet e përdridhet. (fj. u).
3. fig., vetv., vet. v. III Prishet, merr një drejtim tjetër. Puna u zhdrodh keq. Dredha do të zhdridhet, rrjedha do të rrjedhë. (fj. u). Për darsëm vallen hidhe e hidhe, po mos e përdridh, se zhdridhet. (fj. u).
4. pës., vet. v. III e ZHDREDH.
✱Sin.: shprishet, shthuret, çmbështillet, kthehet, ndryshohet.

►ZHDRIVILL/ÓHEM jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR 1. vetv., vet. v. III Çmbështillet, shprishet, zhdridhet, a shthuret diçka. U zhdrivillua lëmshi. Iu zhdrivilluan gërshetat.
2. vetv. Përdridhem; lëviz duke bërë dredha të shumta.
3. vetv. Bëhem më i zhdërvjellët, shkathem, shkathtësohem. Është zhdrivilluar djali.
4. vetv.Zhvillohet, shtjellohet (diçka).
5. pës. e ZHDRIVILLÓJ.
✱Sin.: zhdërvillem, shtjellohet, zhvillohet.

►ZHDËRV/ÍLLEM jovep., ~ÓLLA (u), ~JÉLLË 1. vetv., vet. v. III Çmbështillet, shprishet (lëmshi a diçka tjetër e ngatërruar); zhdridhet; kund. mbështillet, dridhet. Litari u zhdërvoll. Iu zhdërvollën gërshetat. Lëmshi zhdërvillet nga kreu, trikoja nga fundi. (folk.).
2. vetv., vet. v. III Shthuret; kund. thuret, endet. Zhdërvillet gërsheti. U zhdërvoll trikoja se ishte e vjetër.
3. vetv. Eci duke përdredhur trupin, përdridhem; lëviz duke bërë dredha të shumta. Zhdërvillet si mace. Lumi zhdërvillej nëpër luginë. Retë zhdërvilleshin nëpër qiell.
4. vetv. Bëhem më i shkathët nga trupi, bëhem i zhdërvjellët, shkathem. Ka nisur të zhdërvillet.
5. fig., vetv. Zhvillohem e bëhem më i shkathët nga mendja; i kap e i zgjidh gjërat më shpejt, veproj me shkathtësi e me lehtësi, bëhem i zhdërvjellët, shkathtësohem. - Zhdërvillu pak, mor bir, - i tha i ati me merakun se kështu si ish i biri mund të mashtrohej edhe nga një budalla.
6. pës. e ZHDËRVJÉLL.
✱Sin.: çmbështillet, shprishet, zhdridhet, shthuret, zhdërjendet, shkathet, zhdrivillohet, zhdërvjelltësohem, shkathtësohem.

►ZHVÍSHEM jovep., ZHVÉSH (u), ZHVÉSHUR 1. vetv. Heq nga trupi një rrobë a rrobat që kam veshur; mbetem lakuriq; kund. vishem. U zhvesh fare. U zhvesh e u shtri. U zhvesh nga gjithë ato lecka e pecka.
2. vetv., vet. v. III I bien gjethet (një bime); mbetet pa gjelbërim; kund. vishet. U zhveshën pemët.
3. fig., vetv. Hedh poshtë a zhduk një ves, një koncept të gabuar, një paragjykim etj., që më pengon për të punuar mirë e për të ecur më përpara etj. U zhvesh nga plogështia. U zhvesh nga veset (nga paragjykimet).
4. vetv., vet. v. III Zhvoshket, rripet (lëkura etj.). I ishin zhveshur duart nga finja.
5. pës. e ZHVESH.
✱Sin.: zbulohem, lakuriqem, shpërvishem, shpërvilem, crogem, zgaqem, zhvoshket, rripet, qërohet, lëvorohet, lëvozhget, çmbështillet, shkëlfitet.

►ÇMBLÍDHEM jovep., ~ÇMBLÓDHA (u), ~ÇMBLÉDHUR 1. vetv., vet. v. III Shtrihet a zgjatet diçka që ka qenë e mbledhur ose e palosur; çmbështillet, zblidhet; kund. mblidhet. Çmblidhet litari (teli). Trupi i mbledhur u çmblodh papritur. Frymëzimi është një top leshi i mbledhur që çmblidhet shpejt dhe lehtësisht.
2. vetv. Heq veshjen a rrobat të mbledhura rreth trupit; kund. mblidhem.
3. vetv. Shpërndahet një grup pasi është mbledhur. Ata mblidhen e çmblidhen ditën e natën. Militantët mblidhen e çmblidhen në sheshet e qyteteve.
4. pës. e ÇMBLEDH.
✱Sin.: çmbështillet, zblidhet, shtrihet, zgjatet, zhvishem, zbulohem, shpërndahen.

►ÇMBËSHT/ÍLLET jovep., ~ÓLLA (u), ~JÉLLË vet. v. III 1. vetv. Hapet diçka që ka qenë e mbështjellë, shtrihet a zgjatet diçka që ka qenë e mbledhur; kund. mbështillet. Çmbështillet lëmshi. Një sasi çaji në një çajnik çmbështillet dhe mbush çajnikun. Shiriti i çelikut i zhveshur çmbështillet me kujdes.
2. vetv. Heq veshjen a rrobat që kam në trup; zbulohem, zhvishem; kund. mbështillem. U çmbështoll nga pelerina që e hodhi tej. Harta e kujtimeve çmbështillet përsëri tek unë.
3. pës. e ÇMBËSHTJÉLL.
✱Sin.: hapet, shtrihet, zbulohem, zhvishem, çmblidhet, çmplekset.
♦ Po i çmbështillet lëmshi dikujt po i afrohet vdekja, po shkon drejt mbarimit të jetës.